Nanuma Lesu: Kato ni Nanuma, iTalanoa kei na iYaloyalo

Na nanuma lesu e kena ibalebale rawarawa na marautaka vata na veika sa oti. Vei ira e levu era bula vata kei na mate ni guilecavi, na nanuma mai na vica vata na yabaki sa oti e rawa ni matata cake mai na veika a yaco ena mataka nikua. Na iyaloyalo, na iyaya kilai, na sere, kei na italanoa e rawa ni dolava na nanuma oqori ka solia vei kemudrau e dua na ka vinaka mo drau veiwasei kina. E dua ga na lawa: e dua na veitalanoa, sega ni dua na veitarogi.

Na cava na nanuma lesu, kei na cava na kena duidui mai na taro-vakatovolei?

Na nanuma lesu e veiwasei ni nanuma ena iyaloyalo, iyaya, sere se vidio, ena totolo e vinakata kina na tamata o qaravi. Na NHS e vakamacalataka me veiwasei ni veika a sotavi kei na italanoa ena vuke ni iyaloyalo, iyaya, vidio se sere, ena dua na ivola se ena dua na tebeleti. Na taro-vakatovolei e duatani: e kerea na tamata me solia e dua na isau dodonu, ka rawa ni kauta mai na madua ka sega na marau.

Na National Institute on Aging e wilika na taro se nanuma tiko beka e dua na tamata e dua na ka se dua na tamata me dua na ka me levei. Na Family Caregiver Alliance e vakatura me levei na taro e vakararavi ki na nanuma lekaleka ka veitalanoa ga me baleta na veigauna sa yawa cake.

Mo veitalanoa vakacava me baleta na iyaloyalo ka sega ni taro-vakatovolei?

Tekivu ena ka o raica, oti qai laiva e dua na vanua me vakuria kina e dua na ka na tamata o qaravi kevaka e vinakata.

1. Dabe vata ena yasana vata. Taura na ivola ni iyaloyalo ena maliwa ni kemudrau me drau raica vata, sega ni veitarogi mai na dua na teveli.
2. Digitaka e vica na iyaloyalo. E vinaka cake na lima na iyaloyalo vinaka mai na dua na kato taucoko. Na iyaloyalo lelevu ka matata e vinaka duadua.
3. Tukuna ga o iko na yacadra na tamata. «Oqo o iko kei Tama ena nomudrau siga ni vakamau» e kauta laivi na lomaleqa.
4. Vakamacalataka na kena matailalai. Isulu, motoka, kakana, draki, mata. «Isa, na motoka oqo. E rairai serau sara.»
5. Sureta, kakua ni vakasaurarataka. «Tukuna mai vei au…» se «Na cava o raica?» E vinaka ga na vakanomodi.
6. Muria na nona iDusidusi. Kevaka e veitalanoa me baleta e dua tale na ka, toso vata kei koya.
7. Tarova ni se marau tiko. Sogo na ivola ni iyaloyalo ni bera ni oca.

Mo rawata na veisureti ni iyaloyalo sa vakarautaki tu, tovolea na conversation cards. Mo vukica na iyaloyalo ni nomu vuvale me dua na qito rawarawa ni veiganiti, tovolea na photo pairs; na iyaloyalo o digitaka e tiko ga ena nomu barausa.

Mo caka vakacava e dua na kato ni nanuma?

Na kato ni nanuma e dua na kato ka tu kina na iyaya mai na bula ni tamata o qaravi me tauri ka veitalanoataki.

1. Digitaka e dua na kato kaukauwa e rawarawa na kena dolavi, me vaka e dua na kato ni ivava, kato ni isala se dua na kato kau lailai.
2. Digitaka e dua na ulutaga se veiwaki. Cakacaka, dua na itaviqaravi taleitaki, dua na vanua, dua na yabaki tini, se e so na ka mai na veika kece.
3. Kumuna na iyaya taqomaki. E rauta na lima ki na tini na iyaya mo tekivu kina.
4. Vakayagataka na ilavelave ni ka talei. Lavelavetaka na iyaloyalo kei na ivolatukutuku e sega ni rawa ni sosomitaki ka maroroya na kena taumada.
5. Kauta laivi na iyaya vakadua. Solia e dua, tukuna e dua na ka me baleta, ka raica na vanua e lai toso kina na veitalanoa.

Vakasama mo vakacuruma:

• Cakacaka: dua na beji ni yaca, dua na iyaya lailai ni cakacaka, dua na tiki ni isulu ni cakacaka, dua na ivola ni volivolitaki, dua na pini ni nasi, dua na ivola ni vakasaqa mai na dua na valenikana.
• Vale: dua na kadi ni vakasaqa ena nona volavola, dua na isulu ni tavaya, dua na isulu ni domobula se nekitai taleitaki.
• iTaviqaravi taleitaki: dua na matau ni qoli ka sega na kena ukoukau, dua na polo ni baseball, dua na polo ni vulu, dua na pakete ni sore.
• Vanua: posikadi, mape, dua na iyaya ni nanuma ni veilakoyaki, dua na tiki ni niusipepa mai na nona koro.
• Vuvale: ilavelave ni iyaloyalo, dua na droini ni gone, dua na sureti ni vakamau.

Biuta laivi na iyaya gata, na iyaya lalai e rawa ni tilomi, kei na ka e rawa ni kauta mai na nanuma rarawa vakavo kevaka o kila ni vinakati.

Mo caka vakacava e dua na ivola ni italanoa ni bula?

Na ivola ni italanoa ni bula e dua na ivola rawarawa ni iyaloyalo kei na vosa lalai ni ivakamacala me baleta na bula ni tamata o qaravi. E dua na ka mo drau raica vata, ka e vukei ira na dauveilakoyaki kei na dauqaravi me ra raica taucoko na tamata.

1. Digitaka e dua na ivakarau. E dua na bainda kei na taqomaki ni pepa, e dua na ivola ni iyaloyalo sa tabaki, se dua na vakaraitaki iyaloyalo ena tebeleti.
2. Vakarautaka e vica na iwase. Gone, vuli, cakacaka, vuvale, vanua a tiko kina, vakabauta, itaviqaravi taleitaki, kakana kei na sere taleitaki.
3. Vakurabota e dua se rua na iyaloyalo ena dua na tabana kei na dua na ivakamacala lekaleka, levu na volavola: «Mary, yabaki 22, tekivu cakacaka ena baqe.»
4. Vakurabota na ka e taleitaka kei na nona ivakarau. «E gunu kofi kei na wai ni sucu. E taleitaka na sere lotu ni Sigatabu. E sega ni taleitaka na TV rorogo.» Oqo e vukei ira kece era qaravi koya.
5. Vakayacurumi na tamata o qaravi ena levu ni ka e vinakata, ena digitaki ni iyaloyalo, tukuni ni italanoa se raica wale ga ni caka tiko.
6. Tomana tikoga na kena vakuri. E sega ni gadrevi me oti me yaga.

Eso tale na vakasama ni nanuma lesu

• Vakasaqara na sere mai na nodra gauna ni cauravou ka veitalanoa me baleta na vanua e kauti ira kina. Raica na itaviqaravi ni sere.
• Sarava na vidio ni vuvale se na parokaramu ni TV mai na yabaki tini era taleitaka.
• Vakarautaka e dua na kakana mai na gauna ni gone ka laiva na iboi me liutaka na veitalanoa.
• Raica e dua na mape ni nodra koro ka muria na gaunisala era kila.
• Taura na katelogu se mekasini makawa ka veitalanoa me baleta na isau, isulusulu, kei na motoka.
• Vola na nodra italanoa ena talevoni, ena nodra veivakadonui, me baleta na vuvale.
• Veiwasei ena gauna ni qiri. Laveta cake e dua na iyaloyalo ena qiri ni vidio; raica na qiri ena talevoni kei na vidio.
• Kauta mai e dua na iyaloyalo se iyaya ni o sikovi ira. E solia e dua na inaki rawarawa ki na sikova; raica na veilakoyaki.

Na cava kevaka e rarawa e dua na nanuma?

Eso na nanuma e kauta mai na rarawa, veivutuni se rere. Kevaka e rarawa na tamata o qaravi, tarova, vakacegui koya, ka sosomitaka vakamalua na ulutaga se na itaviqaravi. Kakua ni veiba me baleta na ka a yaco. Na Family Caregiver Alliance e vakatura me kakua ni tovolei me vakadinadinataki na tamata ni cala o koya ka vakatura me saumi lesu na yalo e vakaraitaka, ka dina. Kevaka e vosa me baleta e dua sa mate me vaka e bula tiko, sauma lesu na yalo: «O nanumi koya vakalevu. Tukuna mai vei au me baleti koya.»

Na cava e kaya na vakadidike?

E dua na railesu ni Cochrane me baleta na nanuma lesu, ka kovuta e 22 na vakatovolei kei na 1,972 na tamata, e kunea ni na kena revurevu e sega ni tautauvata, e lailai, ka duidui ena vanua kei na ivakarau. E sega ni kunea e dua na ivakadinadina ni ca vei ira era bula vata kei na mate ni guilecavi. Keimami vakatura na nanuma lesu baleta ni rawa ni vakavuna e dua na gauna vinaka ka bibi mo drau tiko vata kina, sega ni dua na veiqaravi ni vakabulabula. Mo kila eso tale na ka me baleta na veitalanoa rawarawa, raica na ivakasala ni veitaratara.