Qito Vata kei na Tamata e Tiko Vua na Dementia

Na qito vinaka vata kei na tamata e tiko vua na dementia e sega ni vaka e dua na veisisivi. E vaka e rua na tamata erau dabe voleka, erau dusia na iyaloyalo, erau dredre ena dua na vosa, ka erau veitalanoa me baleta na ka e yaco. Na qito e dua ga na vuna me da tiko vata kina.

Na idusidusi oqo e kovuta na sala ni vakarautaki, na totolo ni qito, na ka me tukuna ni dua na ka e “sega ni donu”, na sala me vakarawarawataka se vakaukauwataka vakalailai e dua na qito, na sala me veitalanoa kina, kei na sala me kila kina na gauna me cegu. E cakacaka ena neitou qito kei na kadi, puzzle, kei na qito ni teveli e tu vei kemuni.

Na sala cava e vinaka duadua me qito vata kei na tamata e tiko vua na dementia?

Vakanamata ki na marau, sega ni na rawaka. Oqo na ivakasala levu mai na idusidusi ni Alzheimer’s Association me baleta na itaviqaravi: vakayagataka na kila e tu tiko vua na tamata, vukei koya me tekivu, vakayacora o kemuni na veika dredre, ka kua ni veivakacacani se vakadodonutaka na itaviqaravi e sega ni ka bibi.

E kena ibalebale oqo:

• Dabe ena yasana, sega ni mai na yasana kadua. Ni dou dabe vata, dou rawa ni raica vata na sikirini se na teveli, ka na rairai vakaivuke vata, sega ni vakaivakaraitaki.
• Solia e dua ga na qito ena dua na gauna. Na levu ni digidigi e rawa ni rairai vaka e dua na veitarogi ni bera ni tekivu.
• Muria na nona inaki. Kevaka e vinakata me tabaka na iyaloyalo ena nona sala, me veitalanoa me baleta e dua na iyaloyalo me tini na miniti, se me cegu ni oti e rua na nona gauna, oqori na qito nikua.
• Wilia na gauna vinaka, sega ni na veisaqaqa e oti. E dua na dredre, e dua na italanoa, se dua na aua vakaomalua e ya na ka o vaqara.

Me’u vakarautaka vakacava ni bera ni da tekivu?

Na vica na miniti ni vakarautaki e tarova na levu ni lomaleqa e dau beitaki na qito.

1. Digia na nona gauna vinaka duadua ni siga. Na idusidusi ni National Institute on Aging (NIA) me baleta na veisautaki ni itaviqaravi e vakatura me tuvai na itaviqaravi ena gauna e vinaka duadua kina na tamata. Vua e levu, oqo e na maliwa ni mataka. Na yakavi e dau dredre cake; raica na itaviqaravi vakacegu ena yakavi.
2. Vakanomoda na rumu. Bokoca na TV kei na retio, ka sogota na katuba kevaka e rawa. Na Family Caregiver Alliance e vakatura me vakalailaitaka na rorogo kei na veivakasavasavataki ni bera ni o tovolea mo vosa.
3. Raica taumada na nona vakacegu. E dua na wai e voleka, na lako ki na valenisili ni bera, e dua na idabedabe vinaka, kei na matailoilo kei na iyaya ni rogoca e vakacurumi.
4. Vakararamataka vinaka na rumu. Na rarama vinaka ka sega ni serau ena sikirini e vakarawarawataka na raici ni iyaloyalo.
5. Vakarautaka na qito ni bera ni dou dabe. Dolava, digia na ituvatuva, ka tuvata na rorogo. Oti qai vuki na sikirini vei koya. Me baleta na ivakasala ni teveli livaliva, raica na vakarautaki ni teveli lavalava se talevoni.
6. Vakatura na misini me tu. Na itutu se kete e taura na teveli livaliva me tu e vakayacora me sega ni dua e taura tu, ka rawarawa na dusia.

Me’u sureti koya vakacava ka sega na veitauvi?

Vakayacora na veisureti me rawarawa ka rawarawa me cata. So na vosa e dau yaga:

• “Au kunea eso na iyaloyalo ni iteitei. O via raica vata kei au?”
• “O rawa ni vukei au ena puzzle oqo? Au sega ni rawa.”
• “O vinakata na senikau se na manumanu vuka nikua?” (e rawarawa cake na rua na digidigi mai na taro raraba)
• “Au cakava tiko e dua na kadi vei tuakamu yalewa. Na roka cava me baleta oqo?”

Na Alzheimer’s Association e vakatura me vakamacalataka na inaki ni dua na itaviqaravi, me vaka na cakava ni kadi vei dua na itokani, baleta ni dua na inaki e solia na kena ibalebale. Na kerekere vuke e yaga talega baleta e vakaraitaka vua na tamata ni yaga tiko.

Kevaka e kaya “sega”, ciqoma. Tovolea tale ena dua na gauna se solia e dua na ka tani. Na neitou idusidusi me baleta na ka me cakava ni kaya “sega” e vakamacalataka vakalevu.

Na gauna cava me balavu kina na qito, kei na totolo cava me da muria?

Laiva na tamata o qaravi me lewa na totolo, ka tuvatuva na gauna lekaleka. E sega na balavu vinaka duadua e vakadeitaki me baleta na qito vata. Rua ki na lima na miniti vakacegu e rawa ni dua na itaviqaravi taucoko.

• Wawa vakabalavu mai na ka e rairai dodonu. Na NIA e vakatura me soli na gauna levu cake me sauma kina na tamata ka kua ni veitaratara e loma. Wili me tini ena nomu vakasama ni bera ni o vukea.
• Dua ga na ikalawa ena dua na gauna. Solia e dua ga na idusidusi lekaleka (“Tabaka e dua na iyaloyalo”), oti qai wawa. Vakaraitaka, kua ni vakamacalataka: dusia na vanua me tabaka.
• Cegu vakatotolo. Kevaka e cegu me veitalanoa me baleta e dua na iyaloyalo, na qito e rawa ni wawa. E sega na gadrevi me totolo.
• Laiva me sarasara. Na NIA e kaya ni so na tamata era vinakata cake me ra sarasara, ka oqori e dua na digidigi vinaka.

Me’u vakadodonutaka li na isau cala?

Sega. Na vakadodonutaki vakamalua vakawasoma e tukuna vua na tamata ni sa sega ni rawa, dina ga ni vinaka nomu inaki. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo kua ni veivakacacani se vakadodonutaka na itaviqaravi e sega ni ka bibi. Ena dua na qito, voleka ni cala kece e sega ni ka bibi.

Kevaka e dua na cala e vakararawataki koya vakamatata, vukei vakamalua. Dusia na iyaloyalo donu, taura o kemuni e dua na gauna, se vakarawarawataka na qito ena veisaqaqa tarava. Kevaka e dua na vosa e yaco me dua na icavacava dredre, dredre vata. Na nona icavacava e rawa ni vinaka cake.

Me’u vakarawarawataka se vakaukauwataka vakacava e dua na qito?

Veisautaka na qito me veiganiti kei na tamata ena siga o ya, sega ni me vaka e dua na ivakatagedegede. Na tamata vata ga e rawa ni gadreva e dua na kena ivakarau rawarawa cake ena yakavi mai na mataka. Na imatai ni ivakasala ni NIA me veidonui na itaviqaravi kei na ka e rawa ni cakava na tamata, ka vakadeitaka ni sa rairai rawa ka.

Na ivakatakilakila ni qito e dredre: na wawa balavu e vaka e lomaleqa, sega ni vakasama, na kaya vakawasoma “Au sega ni rawa”, na biligi tani ni misini, se na cala e vakararawataki koya. Na ivakatakilakila ni rairai rawarawa: na c boredom, se na kaya ni vaka e qito ni gone. Kevaka e yaco oqori, rokova ka veisautaka ki na dua na ka e rairai vakaqase, me vaka na word search, e dua na puzzle ni iyaloyalo dina, se na veitalanoa me baleta na iyaloyalo ni nona cakacaka e liu.

Me’u veisautaka vakacava na qito me veitalanoa?

Vakayagataka na iyaloyalo yadua me veisureti ni vosa, ka raica na ka e kaya me isau vinaka. Vua e levu na matavuvale, oqo na tikina vinaka duadua ni qito.

• Taro na taro dola e sega na isau cala. “Na cava o raica?” “O taleitaka cava?” “Tukuna vei au e dua na valenisili vaka oqo.”
• Wasea taumada. “E dua na koli vaka oqo vei buqu yalewa.” Na nomu italanoa e vakarawarawataka vua me wasea e dua.
• Muria na italanoa. Kevaka e dua na iyaloyalo ni motoka e kauti iko ki na dua na italanoa ni ilakolako, na italanoa oqo na itaviqaravi. Biuta na qito me wawa.
• Kua ni dikeva na ka dina. Ena nanuma lesu, e bibi cake na veitalanoa vinaka mai na kena matailalai dodonu. Kevaka e duidui na italanoa mai na gauna sa oti, marautaka na kena ivakarau vou.
• Vakayagataka na taro e tu ena qito. Na Finish the Saying e muria na vosa yadua ena dua na taro ni veitalanoa, kei na Conversation Cards e caka me baleta na ka oqo. Na Photo Pairs e vakayagataka na nomuni iyaloyalo ni matavuvale, ka dau vakavuna na italanoa vinaka.

Eso tale na vakasama e tiko ena neitou idusidusi me baleta na itaviqaravi ni nanuma lesu kei na ivakasala ni veivosaki.

Na gauna cava me da cegu kina?

Cegu ena imatai ni ivakatakilakila ni oca se rarawa, ka vinaka cake ni bera. Na Alzheimer’s Association e vakatura me cegu se veisautaka na itaviqaravi ni sa yali na vakasama se sa tubu na lomaleqa.

Raica:

• na mavuvu, na lutu sobu ni yago, se na mata e gole tani mai na sikirini;
• na sega ni tiko vakadua, na tucake, se na kerekere me lako;
• na ceguvakalomabibi, na isau lekaleka, se “Au sega ni vinaka ena ka oqo”;
• na tabaka vakaveitalia se na biligi tani ni misini;
• na tagi, na cudru, se na veisau vakasauri ni yaloka.

Na sala me cegu vinaka kina:

• Tinia ena dua na ka rawarawa. E dua na veidonui e rawa ni cakava, se e dua na iyaloyalo me taleitaka.
• Vakayacora me baleti au. “Au gadreva e dua na bilo ti. Me da cegu eke?” e levea na ivakaraitaki ni sa sega ni vinaka na nona cakacaka.
• Toso ki na dua na ka ni yago se vakacegu. E dua na taubale lekaleka, e dua na kakana lailai, na lobika ni isulu, se na ivakatagi.
• Vosa vakavinaka. “Au taleitaka na noda cakava vata oqo.” Sega na vakavinavinaka ni “sa donu”, ia na marau ni gauna vata.

Na cegu totolo, na veisautaki ni ituvatuva, se na biuta na qito ka dabe vata ga, era ka vinaka kece.

Me da rawa ni qito ena ilawalawa se ena veitaratara ni vidio?

Io, ena so na vakarautaki tale. Ena ilawalawa, maroroya me vica ga na tamata, vakatikori ira na ivuke ena yasa ni tamata e gadreva, ka digia e dua na qito e matata na kena inaki vata. Na Picture Bingo e tiko kina na kadi me tabaki kei na daukaci ena sikirini me baleta na ilawalawa. Raica na itaviqaravi me baleta na ilawalawa ena vale ni qaravi me baleta eso tale.

Ena veitaratara ni vidio, e rawa ni vakamacalataka e dua na iyaloyalo na tamata ena qiri ena gauna e dusia ka tabaka kina e dua ena rumu. Maroroya na qiri me lekaleka ka kilai. Na neitou idusidusi me baleta na qiri ena talevoni kei na vidio e tiko kina eso tale na ivakasala.

Vakacava kevaka e sega ni yaga na qito?

So na siga e sega e dua na ka e yaga, ka oqori e sega ni ivakaraitaki vei kemuni se vei koya. Biuta na qito ka tovolea tale ena dua na gauna ni siga, e dua na qito tani, se me kua ni qito. E levu na itaviqaravi vinaka e sega ni sema ki na sikirini: na ivakatagi, na lobika ni taulo, na sarasara ena dua na ivola ni iyaloyalo, se e dua na taubale lekaleka. Raica na neitou vakasama ni itaviqaravi me baleta eso tale.