Ni Sega ni Via Cakacaka se Rarawa e Dua e Bula kei na Dementia

O vakarautaka na veika kece, solia e dua na qito se dua na taubale, ka rogoca na “Sega.” Se e tekivu vinaka na itaviqaravi ka cava ena dua na tebeleti e biligi tani kei na dua na vosa kaukauwa. E rawa ni vakalolomataki, ka e ka e dau yaco vakalevu. Na sega ni vinakata kei na rarawa e dau dua na itukutuku, sega ni kaukauwa ni lomana. Na tovolea mo kila na ibalebale ni itukutuku e rawa ni vakaraitaka na ka mo tovolea tarava.

Na cava e sega kina ni vinakata na itaviqaravi e dua e bula kei na dementia?

E dau tiko na vuna, dina ga ni na sega ni rawa vua na tamata me vakamacalataka ena vosa. Na Alzheimer’s Association e tukuna ni na veisaqasaqa e rairai baleta ni sega ni rawa vua na tamata me cakava na cakacaka se e rerevaka me tovolea. Na vuna e dau yaco kina:

• E rairai rui dredre. Na itaviqaravi e gadreva ena gauna oqo na kila e vakadredretaka na dementia, ka na druka e matadra e dua tale e vakamaduataki.
• E rairai vaka me baleta na gone. Na qase e ra kila na iyaloyalo vaka na iyaloyalo ni gone, na domo ni sere ni gone kei na itaviqaravi e rairai caka me baleti ira na gone.
• Oca. E levu na tamata e lailai sobu na nodra igu ena yakavi. Raica na itaviqaravi vakacegu ena yakavi.
• Na sega ni marau vakayago. Na National Institute on Aging (NIA) e cavuta na mosi, na lailai ni moce, na leqa ni raica se rogoca, na dredre ni lako ki valelailai, na viakana, na viagunu kei na revurevu ni wainimate vou me ra rawa ni vakavuna na rarawa.
• E levu sara na ka e yaco. E dua na retio e domolevu, e vica na veitalanoa se e dua na rumu osooso e rawa ni levu sara.
• E rairai vakasaurarataki. Na NIA e cavuta na vakasaurarataki me cakava e dua na ka e vakadredretaka na Alzheimer’s, se me nanuma lesu na ka e yaco se na tamata, me dua na vuna ni rarawa.
• Na lomabibi. Na yali ni taleitaka na veika e rawa ni ivakatakilakila ni lomabibi, ka e vinaka me tukuni vua e dua na vuniwai.
• E sega ga ni vinakata. E dodonu me ra kaya na qase ni sega.

Na cava meu tovolea ni kaya ni sega?

Ciqoma vakamalua na sega, oti qai veisautaka e dua na ka: na gauna, na itaviqaravi, na kena dredre se na sala o kerea kina.

1. Biuta me tu mada. “E vinaka tu ga. De dua ena dua na gauna.” Oti qai toso ki na dua tale na ka ka sega ni cegu vakadomoilevu.
2. Tovolea tale ena dua na gauna. Na Alzheimer’s Association e vakatura me tovolei tale ena dua na gauna, se ena dua na gauna duidui ni siga.
3. Vakalailaitaka. Dua ga na veidonui ka sega ni dua na qito taucoko. Dua ga na tauleni ka sega ni dua na kato ni sulu. Lailai na iyaloyalo, lailai na digidigi, biuta na iyaloyalo me ra laurai.
4. Solia rua na digidigi. “O via raica na iyaloyalo ni manumanu vuka se vakarorogo ki na ivakatagi?” E dua na digidigi e solia lesu na yalo ni lewa.
5. Kerea na veivuke ka sega ni cakava. “O rawa ni vukei au meu tuvatuva oqo?” se “O rawa ni tukuna vei au na roka e rairai vinaka?” Na yalo ni gadrevi e duidui sara mai na vakatovolei.
6. Tekivuna ga o iko. Tekivuna na itaviqaravi ena yasana ka sega ni kerea. E levu na tamata era dau curu mai ni sa tekivu tu e dua na ka, ka kevaka era sega, o sa tiko vata ga kei koya.
7. Veisautaka ki na dua na ka vakayago se vakacegu. E dua na taubale lekaleka, ivakatagi, dua na kakana lailai, na lolovi ni sulu, se e dua na cegu ni icegu vakamalua vata. Na NIA e vakatura me vagolei na vakasama ki na ivakatagi, dua na ivola se dua na taubale.
8. Vakatara me cakava ena nona sala. Kevaka e vinakata me qito ena dua na sala e duidui mai na lawa, muria. Na Alzheimer’s Association e vakatura me veisau rawarawa.

Na cava meu kaya ni sa rarawa?

Vakamalumalumutaka, vakalolovira na domomu ka vakacegui koya. Na idusidusi ni Alzheimer’s Association me baleta na rarawa e vakatura mo vakamalumalumutaka ka kerea na veivakadonui, vakayagataka na vosa malua ka vinaka, ka solia e dua na digidigi vakataki ena rua na digidigi. Na vosa ena yalo vata oqo:

• “Vosoti au, na ka oqo e veivakararawataki. Me da muduka.”
• “O cakava vinaka tu ga. Au tiko eke.”
• “E tiko beka na nomu gauna mo vukei au ena dua tale na ka?”
• “Me da gunuva beka e dua na ti?”

Oti qai tinia na itaviqaravi ka kakua ni cakava me ka levu. Na noda idusidusi ni veivosaki e tiko kina eso tale na ka mo kaya.

Na cava meu levea?

Eso na ivakarau e dau yaco e rawa ni vakalevutaka na leqa.

• Na veiba se vakasaurarataki. “Mai, dua tale ga” se “O dau taleitaka oqo” e sega ni dau vukei koya.
• Na taroga vakadodonu se vakadodonutaka. “O kila na ka oqo” se “Sega, e cala oqori” e kuria na kaukauwa ni lomana.
• Na taura vakataki iko. Na NIA e vakananumi ira na qaravi ni na mate, sega ni tamata, e vakavuna na veisau oqo.
• Na voleka sara se totolo. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo kakua ni vakalevutaka na domomu, vakaraitaka na rere, vakavolivolita, voleka sara, tarova, veivakacacani, vakawalena se veiba kei koya, ka levea na toso vakasauri mai na yasana e sega ni raica.
• Na vakayagataka na veivakamaduataki. “Au a vakarautaka na ka kece oqo baleti iko” e biuta kemudrau ruarua mo vakaloloma.
• Na vakatokayacataki. “Kaukauwa ni lomana” se “dredre” e vunitaka na dina ni vuna ka vakadredretaka na wali.

Me’u kila vakacava na ka e tu e muri ni sega ni vinakata e dau yaco?

Maroroya e dua na ivolatukutuku rawarawa ena dua se rua na macawa. Na NIA e kaya ni na vakamuria na veisau ni itovo e rawa ni vukei ira na qaravi kei ira na dauveiqaravi ni bula me ra kila e dua na ivakarau ka kunea na vuna.

Vola sobu:

• na gauna ni siga;
• na ka o a solia kei na sala o a kerea kina;
• na ka e yaco wavoki kemudrau (domolevu, vulagi, retio);
• na nona moce, kana kei na gunu, kei na gauna e muri a lako kina ki valelailai;
• e dua na wainimate vou se na mate e yaco walega oqo.

E dau laurai totolo na ivakarau: na sega ni vinakata e yaco ga ni oti na 4 ena yakavi, e yaco ga ena dua na qito, se e yaco ga ni waqa tu na retio. Na idusidusi ni Family Caregiver Alliance me baleta na itovo ni dementia e tukuna vakamatata: eda sega ni rawa ni veisautaka na tamata, ia eda rawa ni veisautaka na noda itovo kei na vanua e tiko kina.

Na gauna cava meu veitaratara kina kei na vuniwai me baleta na sega ni vinakata se na rarawa?

Veitaratara kei na vuniwai ni veisau vakasauri se totolo na itovo, se ni yaco vata kei na ivakatakilakila ni tauvi mate. Na NIA e kaya ni na veisau vakasauri se totolo ena itovo, vakabibi kevaka e a sotava na tamata e dua na mate ni manumanu lalai se e dua na veisau walega oqo ena wainimate, e dodonu me tukuni vua e dua na vuniwai ena gauna vata oqori.

Veitaratara totolo kei na nona vuniwai kevaka o raica:

• na veilecayaki vakasauri se e dua na veisau levu ena vica na aua se siga;
• na ivakatakilakila ni mosi, me vaka na luluva ni mata, na taqomaki ni dua na tiki ni yago, se na dredre vou ni toso;
• na katakata ni yago se so tale na ivakatakilakila ni mate ni manumanu lalai;
• na wainimate vou se veisau kei na veisau ni itovo e tarava;
• na yali ni taleitaka e vuqa na ka, na tagi se na biu tu vakataki koya e sivia e rua na macawa;
• na sega ni vinakata me kana se gunu.

Na Alzheimer’s Association e vakatura e dua na dikevi taucoko ni bula vei ira kece era vakaraitaka na ivakarakilakila ni itovo, vakabibi ni ra basika vakasauri. Na Family Caregiver Alliance tale ga e vakatura mo taroga mada na vuniwai, ni na leqa ni itovo e rawa ni tiko kina na vuna vakavuniwai. Kakua ni tekivuna, muduka se veisautaka e dua na wainimate ka sega ni veitalanoa kei na vuniwai se dua na daunivakasala ni wainimate.

Kevaka e dua e tu ena rerevaki se e tiko na ivakatakilakila ni leqa tubukoso ni bula, qiri 911. Na NIA e vakatura mo tukuna vua na dauveitataratari ni tamata e bula kei na dementia.

E vinaka beka ke keirau sega ni cakava e dua na ka?

Io. Eso na siga na itaviqaravi vinaka duadua sa na sega ni itaviqaravi: na tiko vata, na tauri liga, na vakarorogo ki na dua na sere taleitaki, se na sarava na manumanu vuka mai na katubaleka. Oqori e sega ni druka. Na noda idusidusi ni qito vata e vakamacalataka na vuna e rawa kina ni dodonu na muduka vakatotolo, se na sega sara ni tekivu.