Qaravi Kemuni: Nona Vakacegu kei na Veivuke

Kevaka o qarava e dua e tiko vua na mate ni guilecavi vakasivia, de o wilika tiko na tabana oqo ni sa bogi, o sa oca, ka tu vei iko e dua na ilist ni ka o se bera ni cakava. O ya e ka e dau yaco. Na nomu qaravi iko e sega ni ka ni taleitaki se isolisoli ni o sa oti kece. O ya na ka e vukei iko mo tomana tiko.

Na tabana oqo e vakamacalataka na ivakatakilakila ni oca, na sala mo taura kina e dua na gauna ni cegu dina, na vanua mo kunea kina na veitokoni, kei na laini ni veivuke galala e Amerika o rawa ni qiri ena siga nikua.

Na cava na ivakatakilakila ni oca ni qaravi ira tale eso?

Na oca e dau yaco vakamalua, ka e vinaka mo kila na nomu ivakatakilakila. Na National Institute on Aging (NIA) e tukuna na ivakatakilakila ni lomaoca ni qaravi ira tale eso, oka kina:

• na nomu oca vakalevu, lomaoca se lomaleqa;
• na cudru se vosota ca totolo;
• na nomu rairai duatani se tawase mai vei ira tale eso;
• na leqa ni moce, se na sega ni veirauti na nomu moce;
• na rarawa se sega ni namaka vinaka, se na yali na nomu taleitaka na ka o dau taleitaka;
• na mosi ni ulu, mosi se so tale na leqa vakayago e dau yaco;
• sega na nomu gauna mo vakaukauayago se vakarautaka na kakana bulabula vei iko;
• levea na nomu sili se so tale na ka ni nomu qaravi iko;
• vakayagataka vakaca na alakaolo se wainimate, oka kina na wainimate e volai vei iko.

Na Alzheimer’s Association e kuria tale na ivakatakilakila me vaka na cakitaka ni mate, na cudru vua na tamata (“e via kaukauwa ga”), na lomaleqa me baleta na veisiga ni mataka, na dredre ni vakanamata, kei na leqa ni bula e vakaleqai iko. E vakatura mo veivosaki kei na nomu vuniwai kevaka e dau yaco vakawasoma vei iko na ivakatakilakila oqo.

Na ivakasala ni NIA mo kua ni waraka me yacova ni o sa oca sara vakalevu. Raica totolo na nomu ivakatakilakila ka cakava e dua na ka.

Na cava au rawa ni cakava nikua, ena lima na miniti?

Na cegu lalai e yaga. E sega ni dua vei ira oqo ena walia kece na oca, ia e rawa ni vukei iko ena dua na yakavi dredre.

• Lako i tautuba. Dabe ena veranda se taubale ki na kato ni meli ni sa taqomaki ka tiko vinaka na tamata.
• Ceguva vakamalua. Taura e vica na icegu vakamalua ni bera ni o sauma e dua na taro dredre. O rawa talega ni wasea vata kei na tamata o qarava e dua na gauna ni cegu ena Calm Breathing.
• Gunuvaka na wai ka kania e dua na ka. E rawarawa na nomu guilecava na nomu kakana.
• Vakauta e dua na itukutuku vei dua na itokani. Sega ni mo kerea e dua na ka, mo veisemati ga.
• Vosa vinaka vei iko. Na ivolavola ni NIA me baleta na nomu qaravi iko e vakatura na vosa me vaka na “Au cakava na ka vinaka duadua au rawa ni cakava,” “Au sega ni taucoko, ka sa vinaka tu ga o ya,” kei na “Au na marautaka na gauna eda rawa ni tiko vata kina ena vakacegu.”

Na cava na vakacegu ni qaravi, ka au na rawata vakacava?

Na vakacegu ni qaravi e dua na gauna lekaleka ni qaravi me baleta na tamata o qarava, me rawa ni o vakacegu. Na tabana ni NIA me baleta na vakacegu ni qaravi e vakamacalataka ni rawa ni yaco mai na vica na aua ki na vica na macawa, ka rawa ni caka e vale, ena vale ni veiqaravi vakavuniwai se ena vale ni veiqaravi ena siga.

Na Alzheimer’s Association e vakamacalataka na mataqali e dau yaco:

O cei e sauma? Me vaka na NIA, na vakacegu ni qaravi mai vei ira na vuvale, itokani se dauveivuke e rawa ni sega na kena isau. Na veiqaravi vakacakacaka e saumi ena aua se ena siga. Me baleta e dua e ciqoma na veiqaravi ni hospice, na Medicare e ubia na levu ni isau ni vakacegu ni qaravi me yacova na lima na siga veitaravi ena valenibula se vale ni qaravi vakavuniwai. Na Medicaid e rawa ni veivuke. Na levu ni inisua ni bula vakaitaukei e sega ni ubia na vakacegu ni qaravi, ia eso na ituvatuva ni inisua ni qaravi balavu era ubia.

iVakasala: Na Alzheimer’s Association e vakatura mo tovolea na dausolia na vakacegu ni qaravi ena gauna e sega ni leqa vakasauri, me ra sa vakarautaki kevaka o gadreva vakasauri na veivuke.

Au na kunea vakacava na veivuke voleka vei au?

E vica na veiqaravi galala e Amerika era rawa ni dusimuki iko ki na veivuke e nomu vanua.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Na Helpline e galala ka taqomaki, tawa mudu na kena veiqaravi ena veisiga kece ni yabaki, kei na veivuke ena sivia na 200 na vosa ena nodra vukui na dauveivuke era vosata rua na vosa se na dauvukivosa. Qiri 711 me baleta na veiqaravi ni relay. O rawa ni veivosaki me baleta na veisau ni itovo, na lomaoca ni qaravi ira tale eso, na digidigi ni vakacegu ni qaravi, na parokaramu e nomu vanua kei na so tale, ka kerea e dua na veivosaki balavu kei na daunivakasala ni qaravi. Na tamata cakacaka era sega ni solia na ivakasala vakavuniwai.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Na Eldercare Locator, e dua na veiqaravi raraba ni Administration for Community Living, e semati iko ki na veiqaravi me baleti ira na qase kei na nodra vuvale. O rawa ni qiri, volavola, veivosaki ena initaneti se vakauta na imeli vei ira na tamata cakacaka sa vakavulici, se vakasaqara ena nomu vanua. E rawa ni dusimuki iko ki na nomu Area Agency on Aging e nomu vanua.
• ARCH National Respite Locator Service. Na ARCH respite locator e vukei iko mo kunea na dausolia na vakacegu ni qaravi ena veiyasana, ka vakatura mo veitaratara taumada kei na nomu State Respite Coalition se Lifespan Respite program kevaka e tu ena nomu yasana. Na ARCH e tukuna ni ra sega ni dikeva na dausolia na veiqaravi, o koya mo raica vinaka ga na nodra kila ka kei na nodra kedra itukutuku.

Au na kunea vakacava e dua na ilawalawa ni veitokoni?

Taroga na Helpline se vakasaqara ena initaneti me baleta na ilawalawa voleka vei iko. Na Alzheimer’s Association e liutaka na ilawalawa ni veitokoni me baleti ira na dauqaravi kei ira na tamata era tiko vata kei na mate ni guilecavi vakasivia, ena vanua se ena initaneti, ka liutaki ira na dauveivuke sa vakavulici. E vuqa na vanua era vakarautaka talega na ilawalawa vakatabakidua, me kena ivakaraitaki me baleti ira na dauqaravi era sa qase se baleti ira era tiko vata kei na Alzheimer’s e tekivu ena gauna ni bula cauravou se ena itekitekivu. E vakarautaka talega na ALZConnected, e dua na itikotiko ena initaneti e galala ka wasea kina na dauqaravi na ivakasala.

Na ilawalawa ni veitokoni e rawa ni vanua mo vakamacalataka kina na nomu nanuma sega ni veilewai, mo taura na ivakasala yaga mai vei ira era sa lako curuma, ka mo kua ni rairai duaduatani. Kevaka na imatai ni ilawalawa e sega ni veiganiti, tovolea tale e dua.

Au na kerea vakacava na veivuke mai vei ira na vuvale kei na itokani?

Vosa matata. E levu era via veivuke ia era sega ni kila na ka me ra solia. Na NIA e vakatura:

• Maroroya e dua na ilist ni cakacaka era rawa ni taura tale eso, ka laiva me ra digia.
• Tekivu vakalalai kevaka e dredre na nomu kerekere.
• Veiganiti na cakacaka kei na tamata. Na wekamu e taleitaka na vakasaqa e kauta mai na kakana ni yakavi ena Lotulevu. Na itokani e kila vinaka na fomu e veivuke ena pepa.
• Vakauta na itukutuku se imeli kevaka e dredre na nomu kerea e matadra.
• Vakatovotovotaka na nomu isaunitaro ni dua e solia na veivuke: “Vinaka vakalevu na nomu taroga. Oqo na ka o rawa ni cakava.”
• Namaka ni eso era na kaya e sega ka kua ni taura vakalevu.

Eso tale na vakasama: kerea e dua me tiko vata kei na tamata me dua na yakavi ena dua na macawa, kauti koya ena dua na ilakolako lekaleka, se sikovi koya ka qito vata. Na noda ivolavola me baleta na qito vata e rawarawa na kena wasei vei ira na dauveisiko.

Vakacava kevaka e yaco e dua na ka vei au?

Tuvanaka ena gauna oqo e dua na ituvatuva ni veitokoni. Na NIA e vakatura mo veidinadinati kei na vuvale se itokani voleka o cei ena veisautaka iko, ka maroroya e dua na ivolavola e tiko kina na naba ni leqa vakasauri, wainimate, ivakasala ni itovo e yaga, kei na itaviqaravi era taleitaka. Na Alzheimer’s Association e vakatura talega mo maroroya me rawarawa na kena kunei na nodra itokani vakavuniwai na tamata kei na ilist ni wainimate sa vou.

Ena gauna cava au gadreva kina na veivuke vakacakacaka se vakasauri?

Veivosaki kei na nomu vuniwai kevaka e dau yaco vakawasoma na ivakatakilakila ni lomaoca, kevaka o rairai rarawa, se kevaka e dredre vei iko na kena qaravi. Tukuna vua na nomu vuniwai ni o dua na dauqaravi. Na NIA e tukuna ni ra rawa na daunivakasala kei na dauveiqaravi ni veimaliwai raraba me ra veivuke ena nanuma dredre kei na ituvatuva, kei na Medicare, Medicaid kei na so na inisua vakaitaukei era rawa ni ubia eso na isau ni bula ni vakasama.

Kevaka o rairai tu ena leqa levu se tu vei iko na nanuma mo vakamavoataki iko, qiri se volavola ki na 988 mo yacova na 988 Suicide & Crisis Lifeline, e galala ka vakarautaki ena 24/7. Kevaka e dua e tu ena leqa vakasauri sara, qiri 917.

Na itaviqaravi vata e rawa beka ni solia talega vei au e dua na gauna ni cegu?

Ena so na gauna. E dua na itaviqaravi malumu dou taleitaka vata e rawa ni tiki ni siga e vakacegu vei iko kei na tamata o qarava: vakarorogo ki na sere makawa, raica na iyaloyalo, se dua na qito me vaka na Conversation Cards e sega ni gadrevi kina na isau donu. Kevaka e taleitaka na tamata na tiko vata kei ira tale eso, e dua na soqoni ni ilawalawa ena Picture Bingo ena vale ni qase se parokaramu ni veiqaravi ena siga e rawa ni solia vei iko e dua na aua ni cegu. Raica na itaviqaravi me baleta na ilawalawa ena vale ni qaravi me baleta na vakasama.