Ðokuiwɔwɔ na ame si le ame dzi kpɔm: Gbɔɖeme, kpekpeɖeŋu kple dzidzemetsonuwo

Ne èle ame si le tagbɔdɔ me nɔm dzi kpɔm la, ɖewohĩ èle axa sia xlẽm le zã me, ŋusẽ vɔ wò, eye nu siwo mèwɔ haɖe o la le susu me na wò. Esia menye nu yeye o. Wò ŋutɔ wò lãmesẽ gbɔ kpɔkpɔ menye nu si nàwɔ ne èwu nuwo katã nu o. Enye nu si kpena ɖe ŋuwò nèyi edzi.

Axa sia ƒo nu tso ŋusẽvɔvɔ ƒe nuxlɔ̃amedzesiwo ŋu, alesi nàxɔ gbɔɖeme vavã, afisi nàkpɔ kpekpeɖeŋu le, kple kpekpeɖeŋuxɔƒe femaxee siwo nàte ŋu ayɔ egbea le US.

Nukae nye dzesi siwo fia be ame si le ame dzi kpɔm le ŋusẽ vɔm?

Ŋusẽvɔvɔ tea ŋu vana blewuu, eyata enyo be nànya wò ŋutɔ wò nuxlɔ̃amedzesiwo. National Institute on Aging (NIA) yɔ dzesi siwo fia be ame si le ame dzi kpɔm le nuteɖeamedzi me, siwo dometɔ aɖewoe nye:

• ŋusẽvɔvɔ, sese be nuwo gbɔ ŋuwò alo dzimaɖitsitsi;
• dziku kabakaba alo dzigbɔɖi manɔmee;
• ɖeka kolikoli sese alo ame bubuwo gbɔ dede;
• alɔ̃ madɔmadɔ nyuie, alo alɔ̃ madɔmadɔ si sɔ gbɔ o;
• nuxaxa alo mɔkpɔkpɔbuɖeame, alo nu siwo nèkpɔa dzidzɔ le tsã la meganyo na wò o;
• taɖuame, vevesese alo lãmesẽkuxi bubuwo enuenu;
• ɣeyiɣi manɔ anyi na kamedede alo nuɖuɖu nyui wɔwɔ na ɖokuiwò o;
• tsi malele alo ɖokuiwò gbɔ kpɔkpɔ bubu gbleɖi;
• aha alo atike bubuwo zazã gbegblẽ, siwo dome atike siwo wò atikewɔla ŋlɔ na wò hã le.

Alzheimer’s Association gblɔ dzesi bubuwo hã kpe ɖe eŋu abe dɔlélea gbegbe be menye nyateƒe o, dziku ɖe ame si dzi nèle kpɔm ŋu (“ɖe wòle kɔ sesẽm ko”), dzimaɖitsitsi le etsɔme ŋu, kuxi le susu tsɔtsɔ ɖo nu ɖeka ŋu me, kple lãmesẽkuxiwo. Eɖoa aɖaŋu be nàƒo nu kple wò atikewɔla ne dzesi siawo le dzɔdzɔm edziedzi.

NIA ƒe aɖaŋue nye be mègala kpekpeɖeŋu va se ɖe esime nuwo katã gbɔ ŋuwò keŋkeŋ o. Lé ŋku ɖe wò dzesiwo ŋu kaba eye nàwɔ nu le wo ŋu.

Nuka mawɔ egbea, le aɖabaƒoƒo atɔ̃ me?

Gbɔɖeme suewo hã le vevie. Nusiawo dometɔ aɖeke metsoa ŋusẽvɔvɔ keŋkeŋ o, gake woate ŋu akpe ɖe ŋuwò nàto ŋkeke sesẽ aɖe me.

• Do go le xexe. Bɔbɔ nɔ akpata dzi alo zɔ yi agbalẽɖaka la gbɔ ne ame si dzi nèle kpɔm le dedie eye wòle akɔ anyi.
• Gbɔ gbɔgbɔtsixe blewuu. Gbɔ gbɔgbɔtsixe ʋɛ aɖewo blewuu hafi nàɖo biabia sesẽ aɖe ŋu. Àte ŋu awɔ Calm Breathing ƒe gbɔɖeme sue sia kple ame si dzi nèle kpɔm hã.
• No tsi eye nàɖu nu. Enɔa bɔbɔe be wòaŋlɔ wò ŋutɔ wò nuɖuɣiwo be.
• Ŋlɔ agbalẽ ɖo ɖe xɔlɔ̃ ɖeka. Menye be nàbia naneke o, ke be nàdo ka kple ame aɖe ko.
• Gblɔ nya nyui aɖe na ɖokuiwò. NIA ƒe mɔfiame le ɖokuiwò gbɔ kpɔkpɔ ŋu ɖoa nya siawo tɔgbe abe “Mele nye ŋutete katã wɔm,” “Nyemenye blibodɔla o, eye medze agɔ o,” kple “Makpɔ dzidzɔ le ɣeyiɣi siwo me míate ŋu anɔ anyi le ŋutifafa me.”

Nukae nye gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋu, eye aleke mawɔ axɔe?

Gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋu nye dzikpɔkpɔ ɣeyiɣi kpui aɖe na ame si dzi nèle kpɔm, ale be nàte ŋu agbɔ ɖe eme. NIA ƒe axa si ku ɖe gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋu ŋu ɖe eme be ate ŋu anɔ anyi tso gaƒoƒo ʋɛ aɖewo va ɖo kɔsiɖa geɖe, eye woate ŋu awɔe le aƒe me, le lãmesẽdzikpɔƒe alo le ŋkekea me dzikpɔƒe.

Alzheimer’s Association ɖe ƒomevi siwo bɔ me:

Ame kae xea fea? Le alesi NIA gblɔe nu, gbɔɖeme si ƒometɔwo, xɔlɔ̃wo alo lɔlɔ̃nu faa wɔlawo naa la ate ŋu anye femaxee. Dɔwɔƒe siwo nye dɔnyala xea fe le gaƒoƒo alo ŋkeke ɖeka ɖesiaɖe nu. Ne ame si le kpekpeɖeŋu xɔm le hospice dzikpɔkpɔ te la, Medicare xea gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋu ƒe akpa gãtɔ ƒe fe le kɔsiɖagbe atɔ̃ siwo kplɔ wo nɔewo ɖo me le kɔdzi alo lãmesẽdzikpɔƒe tɔxɛ aɖe. Medicaid ate ŋu akpe ɖe ŋuwò. Ame ŋutɔ ƒe lãmesẽkpekpeɖeŋudɔwɔƒe akpa gãtɔ mexea fe na gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋu o, togbɔ be lãmesẽkpekpeɖeŋu ɖoɖo aɖewo siwo ku ɖe dzikpɔkpɔ didi ŋu wɔa nenema hã.

Aɖaŋu: Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be nàte gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋunalawo kpɔ le ɣeyiɣi si me menye nudzɔdzɔ kpata o, ale be woanɔ klalo ne kpekpeɖeŋu hiã wò kpata.

Afika makpɔ kpekpeɖeŋu le le nye gbɔ?

Dɔwɔƒe femaxee geɖe le US siwo ate ŋu afia mɔ wò ayi nutoa me kpekpeɖeŋu gbɔ.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Helpline sia nye femaxee eye wòle nya ɣaɣla me, dɔwɔlawo le afi ma gaƒoƒo sia gaƒoƒo, ŋkeke sia ŋkeke le ƒea me, kple kpekpeɖeŋu le gbegbɔgblɔ siwo wu 200 me to dɔwɔla siwo doa gbegbɔgblɔ eve alo gbegɔmeɖelawo dzi. Yɔ 711 ne èhiã gbegɔmeɖeɖedɔwɔƒe. Àte ŋu aƒo nu tso nuwɔna ƒe tɔtrɔwo, ame dzi kpɔla ƒe nuteɖeamedzi, gbɔɖeme ƒe tiatiawɔblɔɖewo, nutoa me ɖoɖowo kple nu bubuwo ŋu, eye nàbia be yeaƒo nu didi wu kple dzikpɔkplɔla. Dɔwɔlawo menaa atikewɔnyawo ƒe aɖaŋu o.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, si nye dutoƒodɔwɔƒe aɖe tso Administration for Community Living gbɔ, kplɔa wò yia dɔwɔnawo gbɔ na amegãɖeɖiwo kple woƒe ƒometɔwo. Àte ŋu ayɔ, aŋlɔ agbalẽ, aƒo nu le Internet dzi alo aɖo agbalẽ ɖe dɔwɔla siwo wofia nui gbɔ, alo nàdi le teƒe si nèle nu. Ate ŋu afia wò wò nutoa me Area Agency on Aging.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator kpena ɖe ŋuwò nèkpɔa gbɔɖeme ƒe kpekpeɖeŋunalawo le dukɔa ƒe akpa ɖesiaɖe, eye wòɖoa aɖaŋu be nàdo ka kple wò State Respite Coalition alo Lifespan Respite ɖoɖo gbã ne wò dukɔa me akpa la ɖe ɖo. ARCH gblɔ be yemeléa ŋku ɖe kpekpeɖeŋunalawo ŋu o, eyata kpɔ woƒe nuteƒekpɔkpɔ kple woƒe megbenyawo ɖa wò ŋutɔ.

Aleke mawɔ akpɔ kpekpeɖeŋuhaƒe?

Bia Helpline alo di haƒewo le Internet dzi le wò gbɔ. Alzheimer’s Association wɔa kpekpeɖeŋuhaƒewo na ame siwo le ame dzi kpɔm kple ame siwo le tagbɔdɔ me nɔm, ŋkume kple ŋkume kple le Internet dzi, eye ame siwo wofia nui lae kplɔa wo. Teƒe geɖe hã naa haƒe tɔxɛwo, le kpɔɖeŋu me, na ame tsitsi siwo le ame dzi kpɔm alo na ame siwo le Alzheimer ƒe dɔvɔ̃ si dze egɔme kaba alo le gɔmedzedzea me nɔm. Enaa ALZConnected hã, si nye Internet dzi habɔbɔ femaxee afisi ame siwo le ame dzi kpɔm dzroa aɖaŋuwo me le.

Kpekpeɖeŋuhaƒewo ate ŋu anye teƒe si nàƒo nu le ʋuʋu me, asrɔ̃ nu nyuiwo tso ame siwo to eme va yi gbɔ, eye màse le ɖokuiwò me be ye ɖeka koe o. Ne haƒe gbãtɔ mesɔ na wò o la, te bubu kpɔ.

Aleke mabia kpekpeɖeŋu tso ƒometɔwo kple xɔlɔ̃wo gbɔ?

Gblɔ dɔ tɔxɛ si nèdi. Ame geɖe di be yewoakpe ɖe ŋuwò gake womenya nu si woana o. NIA ɖoa aɖaŋu be:

• Ŋlɔ dɔwo ƒe xexlẽdzesi siwo ame bubuwo ate ŋu awɔ, eye nàna woatia.
• Dze egɔme kple nu sue aɖe ne bibiabia sesẽ na wò.
• Tsɔ dɔa sɔ kple amea. Nɔviwò si lɔ̃a nuɖaɖa tsɔa fiẽnuɖuɖu vɛ Yawoɖagbe sia Yawoɖagbe. Aƒelika si nya agbalẽŋɔŋlɔ nyuie kpena ɖe ŋuwò le agbalẽwo ŋu.
• Ŋlɔ agbalẽ alo e-mail ne ŋkume kple ŋkume ƒoƒo sesẽ na wò.
• Dzra ŋuɖoɖo ɖo do ŋgɔ ne ame aɖe bia be yeakpe ɖe ŋuwò: “Akpe be nèbia. Nu si nàte ŋu awɔe nye esi.”
• Kpɔ mɔ na be ame aɖewo agbe eye mègaɖe wò ɖokuiwò o.

Aɖaŋu bubuwo: bia ame aɖe be wòanɔ ame la gbɔ le ŋdɔkutsu ɖeka me le kɔsiɖa ɖeka me, akplɔe ayi teƒe aɖe kpui aɖe, alo ava srã wò eye woaƒo fefe ɖekae. Míaƒe mɔfiame le fefe ɖekae wɔwɔ ŋu le bɔbɔe be nàma kple amedzrowo.

Nenye ɖe nane dzɔ ɖe dzinye ya ɖe?

Wɔ ɖoɖo bɔbɔe aɖe fifia. NIA ɖoa aɖaŋu be nàtso nya me kple ƒometɔwo alo xɔlɔ̃ veviwo be ame kae ava kpe ɖe ŋuwò, eye nàlé agbalẽ aɖe si me xaxaɣi ƒe xexlẽdzesiwo, atikewo, nuwɔna ƒe aɖaŋu siwo wɔa dɔ, kple nuwɔna siwo wolɔ̃na le. Alzheimer’s Association hã ɖoa aɖaŋu be nàlé ame la ƒe atikewɔlawo ƒe kadodowo kple atikewo ƒe xexlẽdzesi yeyetɔ le teƒe si bɔbɔ be woakpɔ.

Ɣekaɣie wòle be mabia kpekpeɖeŋu tso dɔnyala alo le xaxaɣi?

Ƒo nu kple wò atikewɔla ne nuteɖeamedzi ƒe dzesiwo le dzɔdzɔm edziedzi, ne èse le ɖokuiwò me be nuxaxa le fu wɔm na ye, alo ne wòsesẽ na wò be nàkpɔ nya gbɔ. Gblɔ na wò atikewɔla be èle ame dzi kpɔm. NIA gblɔ be aɖaŋuɖola kple hadomewɔlawo ate ŋu akpe ɖe ŋuwò le seselelãme sesẽwo kple ɖoɖowɔwɔ ŋu, eye be Medicare, Medicaid kple lãmesẽkpekpeɖeŋudɔwɔƒe aɖewo ate ŋu axe susume lãmesẽ ƒe fe aɖewo.

Ne èse le ɖokuiwò me be kuxi sesẽ aɖe le ŋuwò alo susuwo le asiwò be yeawɔ nu vevi ɖokuiwò la, yɔ alo ŋlɔ agbalẽ ɖo ɖe 988 be nàdo ka kple 988 Suicide & Crisis Lifeline, si nye femaxee eye wòle dɔ wɔm ɣesiaɣi, ŋkeke sia ŋkeke. Ne ame aɖe le afɔku me fifia la, yɔ 112.

Ðe nuwɔna siwo míewɔna ɖekae ate ŋu ana gbɔɖeme wò hãa?

Ɣeaɖewoɣi ɛ̃. Nuwɔna fafɛ aɖe si mia kple eve mia kpɔa dzidzɔ le ate ŋu anye ŋkekea ƒe akpa si fa wu na wò hã kple ame si dzi nèle kpɔm: ha xoxo siwo nèdi la sese, foto kpɔkpɔ, alo fefe abe Conversation Cards si mehiã be woaɖo nyabiasewo ŋu nyuie o. Ne ame la kpɔa dzidzɔ le ame bubuwo gbɔ nɔnɔ ŋu la, ƒuƒoƒo ƒe ɣeyiɣi kple Picture Bingo le amegãɖeɖiwo ƒe takpeƒe alo ŋkekea me ɖoɖo ate ŋu ana gbɔɖeme gaƒoƒo ɖeka wò. Kpɔ nuwɔna siwo woawɔ le dzikpɔƒe ƒe ƒuƒoƒowo me hena susu bubuwo.