Ne Ame si le Agbe nɔm kple Dementia Gbe Dɔwɔwɔ

Èdzra nu sia nu ɖo, tsɔ fefe alo azɔlizɔzɔ ɖo wo ŋkume, eye nèse «Ao». Alo dɔwɔwɔa dze egɔme nyuie gake wu enu kple tablet si woɖe ɖa kple nya sesẽ aɖe. Esia ate ŋu agblẽ dzi na ame, eye wònɔa anyi zi geɖe. Zi geɖe la, gbeɖeɖe kple dɔmedzoedodo nye gbedeasi, menye tomekukutɔnyenye o. Ne èdi be yeanya nu si gbedeasi la fia la, ate ŋu afia nu si nàte kpɔ eyome wò.

Nu ka tae ame si le agbe nɔm kple dementia gbea dɔwɔwɔwo?

Zi geɖe la, susu aɖe li, togbɔ be ame aɖe mate ŋu agblɔe kple nya o hã. Alzheimer’s Association gblɔ be tsitretsitsi ate ŋu afia be ame aɖe mate ŋu awɔ dɔa o alo vɔvɔ̃ le wo ŋu be yewoatee kpɔ. Susu siwo bɔ dometɔ aɖewoe nye:

• Esesẽ akpa. Azɔ dɔwɔwɔa hiã ŋutete siwo dementia wɔ be wosesẽ, eye ne ame aɖe do kpo nu le ame bubu ŋkume la, ŋukpe ate ŋu alé wo.
• Ele abe ɖevi tɔ ene. Ame tsitsiwo dea dzesii ne nɔnɔmetatawo le abe vidzĩwo tɔ ene, ne gbeɖiɖiwo le abe ha siwo wodzina na ɖeviwo ene, alo ne dɔwɔwɔawo le abe nu siwo wowɔ na ɖeviwo ene.
• Ɖeɖi te wo ŋu. Ame geɖe ƒe ŋusẽ mebɔna le ŋkeke ƒe megbe o. Kpɔ dɔwɔwɔwo siwo fa akɔ le ŋdɔ megbe.
• Ŋutilã me nu si le fu ɖem na wo. National Institute on Aging (NIA) yɔ vevesese, alɔ̃madɔmadɔ, nukpɔkpɔ alo nusese ƒe kuxi, midoɖeɖe, dɔwuame, tsikɔwuame kple atike yeyewo ƒe ŋusẽkpɔɖeamedziwo be woate ŋu ana nuxaxa.
• Nuwo sɔ gbɔ. Televiziɔn si le ɖiɖim sesĩe, dzeɖoɖo geɖe alo xɔ si me ameha le ate ŋu anye agba.
• Wose le wo ɖokui me be wozi yewo dzi. NIA gblɔ be ne wozi ame aɖe dzi be wòawɔ nu si Alzheimer’s wɔ be wòsesẽ ŋutɔ, alo be wòaɖo ŋku nu alo amewo dzi la, ate ŋu ana woado dɔmedzoe.
• Nuxaxa. Ne ame aɖe megakpɔa dzidzɔ le naneke ŋu o la, ate ŋu anye dzigbɔgbɔɖi ƒe dzesi, si wòle be woagblɔ na dɔnɔdzikpɔla.
• Womedi ko o. Ame tsitsiwo ate ŋu agblɔ be ao.

Nu kae mate ŋu ate kpɔ ne wogblɔ be ao?

Xɔ «ao» la kple ŋutifafa, emegbe nàtrɔ nane: ɣeyiɣia, dɔwɔwɔa, ale si wòbɔbɔe alo ale si nèbiae.

1. Gblẽe ɖi fifia. «Enyo, ɖewohĩ emegbe.» Emegbe nàyi nu bubu dzi evɔ màgblɔ nya aɖeke kple dziɖeleameƒo o.
2. Gatee kpɔ emegbe. Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be woagatee kpɔ emegbe, alo le ŋkeke ƒe ɣeyiɣi bubu me.
3. Wɔe sue wu. Sɔsɔ ɖeka ɖe fefe blibo teƒe. Taweli ɖeka ɖe awuwo ƒe kusi teƒe. Nɔnɔmetata ʋɛ aɖewo, tiatia ʋɛ aɖewo, gblẽ nɔnɔmetatawo ɖe edzi woakpɔ.
4. Na tiatia eve. «Àdi be míakpɔ xeviwo ƒe nɔnɔmetatawo loo alo míase ha aɖe?» Tiatia nana ame aɖe segbɔ be yeate ŋu atia nu.
5. Bia kpekpeɖeŋu ɖe dodokpɔ teƒe. «Àte ŋu akpe ɖe ŋunye le esiawo mama mea?» alo «Àte ŋu agblɔ amadede si dze nyuie wu nam?» Ne wose le wo ɖokui me be wohiã yewo la, etoa vovo na ne wose le wo ɖokui me be wole yewo dom kpɔ.
6. Dze egɔme wò ŋutɔ. Dze dɔwɔwɔa gɔme le wo xa evɔ màbia nya o. Ame geɖe va kpena ɖe ame ŋu ne nu aɖe le edzi yim xoxo, eye ne womeva o hã la, mieɖu ɣeyiɣi ɖekae.
7. Trɔ yi nu si nye ŋutilãmedɔ alo nu si fa akɔ dzi. Azɔlizɔzɔ kpui aɖe, ha, nuɖuɖu sue aɖe, awuwo ƒoƒo, alo gbɔgbɔtsixexe fafɛ si miewɔ ɖekae. NIA ɖo aɖaŋu be woatrɔ woƒe susu ayi ha, agbalẽ alo azɔlizɔzɔ dzi.
8. Na woawɔe le woawo ŋutɔ ƒe mɔ nu. Ne wodi be yewoafe le mɔ bubu nu wu ale si sewo gblɔ la, lɔ̃ ɖe edzi. Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be woawɔ nu le mɔ si te ŋu trɔna bɔbɔe nu.

Nu kae magblɔ ne wodo dɔmedzoe?

Ɖiɖi ɖe eme, bɔbɔ gbeɖiɖia ɖe anyi, eye nàfa akɔ na wo. Alzheimer’s Association ƒe mɔfiame le dɔmedzoedodo ŋu ɖo aɖaŋu be woagbugbɔ yi megbe eye woabia mɔ, woazã nyawo siwo fa akɔ eye wole nyui, eye woana tiatia eve. Nyagbɔgblɔ siwo sɔ kple esiawoe nye:

• «Meɖe kuku, esia le fu ɖem na ame. Mina míadzudzɔ.»
• «Èle nyuie wɔm. Mele afi sia.»
• «Ɣeyiɣi le asiwò nàkpe ɖe ŋunye le nu bubu aɖe ŋua?»
• «Míano tii ɖe eteƒea?»

Emegbe nàwu dɔwɔwɔa nu evɔ màwɔe wòanye nya gã aɖe o. Míaƒe aɖaŋuɖoɖowo le nuƒoƒo ŋu gblɔ nya bubuwo tso nu si nàgblɔ ŋu.

Nu kae mele be mawɔ o?

Nu siwo míewɔna zi geɖe ate ŋu ana nɔnɔmea nagblẽ wu.

• Dzrewɔwɔ alo dziƒoƒo. «Va ko, ɖeka koe susɔ» alo «Èlɔ̃ esia» meɖea vi zi geɖe o.
• Nyabia alo nuɖɔɖɔ. «Ènya nu sia» alo «Ao, ema menyo o» tsɔa agba bubu kpena ɖe eŋu.
• Wò xɔxɔ wòanye nya ɖokuiwò tɔ. NIA ɖo ŋku edzi na ame siwo le ame dzi kpɔm be dɔlélea, menye ame la o, ye hea tɔtrɔ siawo vɛ.
• Woƒe teƒe xɔxɔ alo du dzi wɔwɔ. Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be woagakɔ gbe dzi o, woagaɖe vɔvɔ̃ afia o, woagaxɔ ame aɖe ɖe dzogo me o, woagate ɖe wo ŋu akpa o, woagalé wo o, woagaka mo na wo o, woagado toku wo o, woagawɔ dzre kpli wo o, eye woagaʋuʋu kpata le wo megbe o.
• Dziɖeleameƒozazã. «Medzra nu siawo katã ɖo na wò» nana mi ame evea siaa ƒe dzi gbɔna ɖe eme wu.
• Ŋkɔ gbegblẽ tsɔtsɔ na wo. «Tomekukutɔ» alo «sesẽ» ɣla susu ŋutɔŋutɔa eye wòwɔa egbɔ kpɔkpɔ sesẽ wu.

Aleke mate ŋu anya nu si le gbeɖeɖe siwo gbugbɔna megbe?

Ŋlɔ nu kpui aɖe da ɖi le kwasiɖa ɖeka alo eve me. NIA gblɔ be ne woŋlɔ nuwɔnatrɔwo ɖi la, ate ŋu akpe ɖe ame siwo le ame dzi kpɔm kple lãmesẽdɔwɔlawo ŋu be woade dzesii nɔnɔme aɖe eye woanya susu si tae.

Ŋlɔ nu siawo ɖi:

• ŋkeke ƒe ɣeyiɣia;
• nu si nètsɔ ɖo wo ŋkume kple ale si nèbiae;
• nu siwo nɔ edzi yim le mia gbɔ (toɣliɖeɖe, amedzrowo, televiziɔn);
• ale si wodɔ alɔ̃, ɖu nu, no nu, kple ɣeyiɣi mamlɛtɔ si woyi nugododeƒe;
• atike yeye alo dɔléle si va nyitsɔ laa.

Zi geɖe la, nɔnɔmewo dzena kaba: gbeɖeɖe siwo dzɔna le ŋdɔ ga 4 megbe ko, le fefe aɖe ko ŋu, alo ne televiziɔn le ɖiɖim ko. Family Caregiver Alliance ƒe mɔfiame le dementia ƒe nuwɔnawo ŋu gblɔe bɔbɔe be: míate ŋu atrɔ ame la o, gake míate ŋu atrɔ mía ŋutɔ míaƒe nuwɔna kple nutoa me.

Ɣekaɣie wòle be maƒo nu kple dɔnɔdzikpɔla tso gbeɖeɖe alo dɔmedzoedodo ŋu?

Ƒo nu kple dɔnɔdzikpɔla ne nuwɔna trɔ kpata, kabakaba, alo kpe ɖe dɔléle ƒe dzesiwo ŋu. NIA gblɔ be ne nuwɔna trɔ kpata alo le tɔtrɔm kabakaba ŋutɔ, vevietɔ ne dɔléle va ame aɖe dzi alo wotrɔ woƒe atike nyitsɔ laa, ele be woagblɔe na dɔnɔdzikpɔla enumake.

Ka na woƒe dɔnɔdzikpɔla enumake ne ède dzesii:

• tɔtɔ kpata alo tɔtrɔ gã aɖe le gaƒoƒo alo ŋkeke me;
• vevesese ƒe dzesiwo, abe mo ʋuʋu, ŋutilã ƒe akpa aɖe dzedze, alo ʋuʋu ƒe kuxi yeye ene;
• dzoxɔxɔ alo dɔléle ƒe dzesi bubuwo;
• atike yeye alo atike si wotrɔ eye emegbe nuwɔna trɔ;
• dzidzɔmakpɔkpɔ le nu sia nu kloe ŋu, avifafa alo ɖeɖe ɖe aga si nɔ anyi wu kwasiɖa eve;
• nuɖuɖu alo nunono gbegbe.

Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be woawɔ lãmesẽ dodokpɔ blibo na ame sia ame si ɖea nuwɔna ƒe dzesiwo fiana, vevietɔ ne wodzena kpata. Family Caregiver Alliance hã ɖo aɖaŋu be woabia dɔnɔdzikpɔla gbã, elabena lãmesẽkuxi aɖe ate ŋu anɔ nuwɔna ƒe kuxiwo megbe. Mègadze atike aɖeke gɔme, adzudzɔe alo atrɔe evɔ mèƒo nu kple dɔnɔdzikpɔla alo atikedɔwɔla o.

Ne ame aɖe le afɔku me alo ne lãmesẽkuxi kpata ƒe dzesiwo le eme la, yɔ 112. NIA ɖo aɖaŋu be woagblɔ na ame si xɔ yɔyɔa be dementia le ame la ŋu.

Ðe wònyo ne míewɔ naneke kura o hã?

Ɛ̃. Ŋkeke aɖewo la, dɔwɔwɔ nyuitɔ kekeakee nye be míagawɔ naneke o: mianɔ anyi ɖekae, alé asi, ase ha si míelɔ̃, alo akpɔ xeviwo le fesre nu. Menye vodadae wònye o. Míaƒe mɔfiame le nuwɔwɔ ɖekae ŋu ɖe nu me be ne miedzudzɔ kaba alo míedze egɔme gɔ̃ hã o la, ate ŋu anye nyametsotso nyuitɔ.