Деменция булған кешене күреү: нимә эшләргә һәм нимә алырға

Деменция булған яраттығыҙҙы хәтер буйынса хәстә карау урынында, кәрилек йортонда йәки дауаханәлә күреү күп тойғолар уята ала. Ни әйтергә, нимә алырға, һәм улар иҫендә тотмаһа ла, күрешеүҙең мәғәнәһе бармы — был хаҡта уйланыуығыҙ ихтимал. Күрешеү мәғәнәле. Ассоциация Ҡалыҡ институты (National Institute on Aging) билдәләүенсә, Альцгеймер ауырыуы булған кешеләр күп осраҡта компанияны ҡәҙерләй, килеүсенең кем икәнен иҫләмәһә лә. Был бит алдан, барғанда һәм киткәндән һуңғы практик аҙымдарҙы, шулай уҡ дауаханәлә ятыу өсөн айырым кәңәштәрҙе биреү.

Күреүгә нисек әҙерләнергә?

Аҙ ғына планлаштырыу күреүҙе ике яҡ өсөн дә еңелерәк итә.

• Яҡшы ваҡыт һайлағыҙ. Dementia Australia кешенең иң уяу булған ваҡытында, күп кешеләр өсөн иртән йәки төшкө ваҡытта барырға тәҡдим итә. Family Caregiver Alliance хәстә карау урынының граждары менән танышырға һәм шөғөл ваҡытынан түгел, бушлыҡ ваҡытта барырға киңәш итә.
• Персонал менән һөйләшегеҙ. Кеше бөгөн нисек булғанын һорағыҙ һәм туҡлыҡ, хайуандар йә сығыу тураһындағы ҡағиҙәләрҙе тикшерегеҙ.
• Ҡыҫҡа ғына сумка әҙерләгеҙ. Уртаҡлашыу өсөн бер-ике нәмә етә (түбәндәге исемлеккә ҡарағыҙ).
• Бер нисә темаһын алдан уйлағыҙ. Кешенең яңылыҡтары булмаҫҡа мөмкин, шуға күрә үҙегеҙҙе әҙерләгеҙ: ғаилә яңылыҡтары, һауа торошо, футбол, ҡыҙыҡлы хикәйә.
• Үҙегеҙҙең көтөүҙәрегеҙҙе көйләгеҙ. Кайһы күрешеүҙәр йылы һәм һөйләшеп үтә, икенселәре тып-тын йәки ауыр була. Икеһе лә ғәҙәти.

Нимә алып барырға?

Тикшереү түгел, уртаҡлашырлыҡ нәмәләр алығыҙ. Яҡшы һайлауҙар:

• Кесе фотоальбом, ҙур, асыҡ фотоһүрәттәр менән. Персонал өсөн артҡы яғына яҙып ҡуйығыҙ.
• Яратҡан йырҙар исемлеге телефонда, ябай наушниктар йә кесе колонка менән.
• Ҡулға алырлыҡ йомшаҡ нәмә, мәҫәлән таныш плед, шәл йә свитер.
• Ҡул кремы ҡул массажы өсөн, әгәр кеше тейеүҙе ярата икән.
• Элекке ҡыҙыҡһыныуға бағышланған журнал йә картиналы китап: баксалыҡ, машиналар, ҡоштар йә ашарыу тураһында.
• Яратҡан туҡлыҡ, әгәр персонал уны хәүефһеҙ тип иҫәпләһә.
• Бүлмәгә таныш нәмәләр. Family Caregiver Alliance сәскәләр, ҡурсаҡтар, ғаилә фотолары йә ҡәҙимге фотолардан торған ҙур плакат тәҡдим итә.
• Планшет ғаилә фотоларын ҡарау йәки бергәләп йомшаҡ уйын уйнау өсөн.

Күреү ваҡытында бергәләп нимә эшләргә була?

Бергәләп эш һөйләшеүҙең йөкмәтеүен еңеләйтә. Dementia Australia фотоһүрәттәр ҡарарға, еңел ҡул эштәре эшләргә, орлоҡ ултыртырға, музыка тыңларға, туҡлыҡ менән уртаҡлашырға йә баҡсала ҡыҫҡа ғына йөрөргә тәҡдим итә. Тағы ла бер нисә фекер:

1. Фотоһүрәттәр ҡарағыҙ. Күргәнегеҙҙе күрһәтегеҙ: «Ҡара, был бүректе.» «Был пляж матур күренә.» Кеше алға үтһен. «Был кем?» тип һорамағыҙ.
2. Музыка ҡуйығыҙ һәм йырлағыҙ. Таныш йырҙар кәйефте күтәрә һәм һөйләшеү ауыр булғанда ла уртаҡ мизгел бүләк итә.
3. Ҡыҫҡа ғына йөрөгөҙ. Family Caregiver Alliance хәстә карау урыны тирәһендә, бар икән, баҡсала йөрөүҙе тәҡдим итә. Коляскала йөрөү ҙә һанала.
4. Ҡул массажы яһағыҙ. Аҙ ғына крем һәм ҡулды әкрен ысҡындырыу тынысландыра ала.
5. Үҙ-үҙеңде тәртипкә килтереүҙә ярҙам итегеҙ. Dementia Australia сәс тараҙарға, тырнаҡ буяйға йәки яратҡан кейемгә кейендерергә тәҡдим итә, әгәр кеше ошатһа.
6. Ябай уйын уйнағыҙ. Family Caregiver Alliance картаға, домино йәки кешенең элек уйнаған уйынын тәҡдим итә. Планшетта Picture Pairs фотоһүрәттәр күренеп торғанда һәм таймерһыҙ уйналырға мөмкин. Photo Pairs һайлаған фотоларығыҙҙы парлау уйынына әйләндерә, һәм фотолар браузерығыҙҙа ҡала.
7. Бергә ҡараһығыҙ. Family Caregiver Alliance комедияларҙы һәм иҫке фильмдарҙы тәҡдим итә. Кеше хикәйәне аңламаһа ла, яныраҡ ултырып, ваҡытты бүлешергә мөмкин.
8. Ҡысҡырып уҡығыҙ. Ҡыҫҡа шиғыр, яратҡан өҙөк йә ғаилә ағзаһынан хат.
9. Бергә генә ултырығыҙ. Ҡулдарҙы тотоу йә тып-тын ултырыу — ысын күрешеү. Alzheimer’s Association билдәләүенсә, нимә әйтергә белмәүегеҙ — ҡалыплы, һәм һеҙҙең булыуығыҙ иң мөһим.

Һөйләшер һүҙ тапмағанда, Conversation Cards ярҙам итә ала. Һәр карточкала һүрәт һәм асыҡ һорау бар.

Күреү ваҡытында нисек һөйләшергә?

• Һәр саҡ үҙегеҙҙе таныштырығыҙ. «Сәләм, атай, мин — Марат, улың.» NIA килеүселәргә һөйләшеүҙе башлау өсөн ҡыҫҡа ғына үҙҙәрен таныштырырға тәҡдим итә.
• Алдан яҡлашығыҙ һәм күҙ кимәлендә ултырығыҙ.
• Төҙәтмәгеҙ һәм тартышмағыҙ. NIA килеүселәргә кеше ялған әйтһә йә нимәнәлер онотһа, уны төҙәтмәҫкә кәңәш итә.
• Сабыр булығыҙ, һүҙҙәр ауыр табылғанда. Етерлек ваҡыт бирегеҙ.
• Тойғоға яуап бирегеҙ. Кеше боролоп йә борсолоп күренһә, темаға күсер алдынан уны танығыҙ.
• Викторина һорауҙарынан ҡотолоғоҙ, мәҫәлән «Һин мине иҫләйһеңме?» йә «Төшкө ашҡа нимә ашаның?»

Күберәк кәңәш өсөн беҙҙең аралашыу кәңәштәрен ҡарағыҙ.

«Мин өйгә ҡайтырға телим» тигәндә нимә эшләргә?

Һүҙҙәр артындағы тойғоға яуап бирегеҙ (ҡабатлап һорағанда өйгә ҡайтыу тураһында беҙҙең кәңәштәр бағыты тулыраҡ аңлата). Family Caregiver Alliance аңлатыуынса, «Мин өйгә ҡайтырға телим» — күпселек осраҡта «миңә рәхәт түгел» тигәнде аңлатыу ысулы, һәм «Өйөң тураһында һөйләп бир» йә «Өйҙә иң яратҡан нәмәң нимә?» кеүек яуаптар тәҡдим итә. Dementia Australia өҫтәй: «өй» тигән һүҙ кеше үҙен хәүефһеҙ тойған ваҡытты йә урынды аңлатырға мөмкин, мәҫәлән балалыҡты.

Шуны һынап ҡарағыҙ:

• тойғоно танығыҙ: «Был күренеш, һин өйөңдө һағынаһың.»
• рәхмәт кеүек, кешегә ярайһа, ҡул менән йылылыҡ бирегеҙ
• фотоһүрәттәр ҡарағыҙ йә ғаилә өйө тураһында һөйләшегеҙ
• йөрөргә, эсергә йә туҡланырға тәҡдим итегеҙ

Тартышыуҙан һәм ни өсөн китә алмауын аңлатыуҙан тартыныңыҙ. Был бик һирәк ярҙам итә һәм борсолоуҙы арттыра.

Күреү нисек оҙаҡлыҡта булырға тейеш?

Ҡыҫҡа һәм йышыраҡ күрешеү күп осраҡта яҡшыраҡ буласаҡ. Family Caregiver Alliance билдәләүенсә, кеше һеҙҙең биш минут ултырғанығыҙҙы йәки биш сәғәтте иҫендә тотмаҫ ихтимал, һәм атна һайын өс ҡыҫҡа күрешеү бер оҙон күрешеүҙән яҡшыраҡ булыуы мөмкин тип тәҡдим итә. Dementia Australia әйтеүенсә, күрешеүҙәр һаны йә оҙонлоғо өсөн дөрөҫ өлгө юҡ.

Кәрилек йортона күсеп килгәндән һуң беренсе аҙнала Family Caregiver Alliance йышыраҡ барырға, һуңынан даими тәртипкә күнегергә тәҡдим итә. Персоналдан күргәндәрен һорағыҙ.

Уларҙы борсомайынса нисек китергә?

Китеү иң ауыр мизгел булыуы ихтимал. Dementia Australia тәҡдим итә:

• Килгәндә ни тиклем ҡала алаһығыҙҙы әйтегеҙ. «Бер сәғәт ҡала алам, аҙаҡ магазинға барырға кәрәк.»
• Эшмәкәрлекте тәбиғи тамамлау итеп ҡулланығыҙ. «Был йыр бөткәс, китәм.»
• Ашау йә эш менән ваҡыттың тура килтерегеҙ, йә персоналдан кешене башҡа нәмәгә диҡҡәт итергә ярҙам итеүен һорағыҙ.
• Хушлашыуҙы ҡыҫҡа һәм һәр саҡ бер төрлө итегеҙ. Оҙаҡлау, ғәфү үтенеү йә «тағы бер аҙ ҡалам» тип ҡалыу киләсәк хушлашыуҙарҙы ауырайта ала.

Китеүҙән һуң һағыныу — ғәҙәти. Ял итергә рөхсәт итегеҙ. Әгәр кеше асыуланһа, персонал күпселек осраҡта тиҙ арала тынысландырырға ярҙам итә ала.

Деменция булған кешене дауаханәлә күреү

Дауаханә — шау-шулы, таныш булмаған һәм кешеләргә тулы урын, был деменция булған кеше өсөн бик ауыр булырға мөмкин. NIA-ның Альцгеймер ауырыуы булған кешене дауаханәгә алып барыу тураһындағы ҡулланмаһы тәҡдим итә:

• Мөмкин булғанда кеше менән бер кеше ҡалһын: ғаилә ағзаһы, ышанған дуҫ йә яланған хәстә ҡараусы.
• Персоналға шәхси белешмә бирегеҙ: кешенең көнкүреш тәртибе, ҡулланыла торған исеме, яраттары һәм ошамағандары, мөмкин булған ҡыҙыу сәбәптәре һәм ауыртыныу билдәләре. Күсермәләрен бүлмәлә һәм ҡарау бүлмәһендә ҡалдырығыҙ.
• Ашарға һәм эсергә ярҙам итегеҙ. Олоғараҡ кешеләр дауаханәлә туҡланыу етешмәүенән интегергә мөмкин. Ашауҙы әҙерләгеҙ, ашатығыҙ, бергә ашағыҙ һәм эсерегеҙ.
• Тынысландырыусы нәмәләр алып барығыҙ, мәҫәлән фотолар йә динй әйберҙәр.
• Тауыштың кәмеүенә өлгөшөгөҙ. Телевизорҙы һүндерегеҙ, телефон һәм интерком тауышын кәметегеҙ.
• Тынысландырыусы йолаларҙы һынағыҙ, мәҫәлән йомшаҡ музыка, уҡыу, дога, йырлау йә иҫке фотоларға ҡарау.
• Хәүефһеҙ булғанса, хәрәкәт итергә ярҙам итегеҙ, персонал раҫлағандан һуң.
• Кеше ҡинәмәҫтән насараябыр йәки башҡаса булып китһә, табибҡа бер ваҡытта ла әйтегеҙ. NIA аңлатыуынса, ҡинәмәҫтән ҡаты аң буталыу, делирий тип атала, инфекция, температура, һыу кәмеүе йә дарыу яҡ-йәктәре кеүек сәбәптәрҙән килеп сыға ала һәм медицина ярҙамы кәрәк.

Таныш йөҙ һәм яратҡан йыр менән ҡыҫҡа, тыныс күрешеү дауаханәлә үткән көндөң иң ҡыуандырған өлөшө булырға мөмкин.

Күреүгә балаларҙы алып барыу

Балалар йылылыҡ өҫтәй ала. Уларҙы алдан ябай, асыҡ һүҙҙәр менән әҙерләгеҙ, күреүҙе ҡыҫҡа тотоғоҙ һәм уларға эш бирегеҙ, мәҫәлән рәсем күрһәтергә йә фото тапшырырға. NIA балаларҙың һәм Альцгеймер ауырыуы булған кешеләрҙең бергәләп ябай шөғөлдәр эшләй алыуын тәҡдим итә, мәҫәлән фотоальбом ҡарау йә музыка тыңлау. Dementia Australia кесе балаларҙы мәшғүл итер өсөн кесе тәм-томдар йә тыныс нәмәләр тултырылған сумка алырға кәңәш итә.

Үҙегеҙ тураһында ла кайғыртығыҙ

Күреү арыта һәм тойғолар менән тулы булырға мөмкин, айырыуса кеше бик үҙгәргән булһа. Әгәр кәрәк булһа, күберәк түгел күрешеү, дуҫ менән барыу йәки ауыр көндө иртәрәк китеү — ҡалыплы. Үҙегеҙҙе ҡарау тураһында кәңәштәр өсөн хәстә ҡараусының үҙ-үҙен ҡарауы бүлеген ҡарағыҙ. Һеҙ ырауҙа йәшәһәгеҙ, беҙҙең телефон һәм видео шылтыраулар тураһындағы ҡулланмаға ҡарағыҙ.