Дементия менән йәшәгән кеше сараға баш тартҡанда

Һеҙ бөтә нәмәне әҙерләйһегеҙ, уйын йәки йөрөү тәҡдим итәһегеҙ һәм «Юҡ» тигәнде ишетәһегеҙ. Йәки эш яҡшы башлана, ә планшетты этеп ебәреү һәм асы һүҙ менән тамамлана. Был мут тойола һәм бик йыш осрай. Баш тартыу һәм ҡыҙғаныу, ғәҙәттә, хәбәр була, инатлыҡ түгел. Был хәбәрҙең нимә икәнен асыҡлау, киләһе аҙымда нимә проба итергә кәрәклеген күрһәтә.

Нимә өсөн дементия менән йәшәгән кеше сараларҙан баш тарта?

Ғәҙәттә сәбәп бар, кеше уны һүҙҙәр менән аңлатмаһа ла. Alzheimer’s Association билдәләүенсә, ҡаршы торыу кеше эште эшләй алмауын йәки уны башларға ҡурҡыуын аңлатырға мөмкин. Төп сәбәптәр:

• Бик ауыр тоя. Эш хәҙер дементия ауырлаштырған күнекмәләрҙе талап итә, һәм кеше алдында ҡалыу оят.
• Бала кеүек тоя. Оло кешеләр мультфильм рәсемдәрен, «бала» тауышын һәм балаларға тип эшләнгән эштәрҙе тиҙ күрә.
• Арыу. Күп кешеләрҙең көндөң аҙағында көсө кәмей. Ҡарағыҙ: төштән һуң тыныс шөғөлдәр.
• Тән ҡыйынлығы. National Institute on Aging (NIA) ауыртыу, йоҡоһоҙлоҡ, күреү йәки ишетеү ҡыйынлығы, ҡорһаҡ ҡатыу булыу, асҡа һәм сүҙгә ынтылыу, һәм яңы дарыуҙарҙың яҡ тәьҫирҙәрен ҡыҙғаныу сәбәптәре итеп атай.
• Бик күп хәл бара. Шаулаған телевизор, берҙән-бер нисә һөйләшеү йәки тығыҙ бүлмә ауырлыҡ килтерә ала.
• Этеү тойола. NIA, Альцгеймер ауырлаштырған нәмәне эшләргә этеү, йәки ваҡиға йәки кешеләрҙе иҫкә төшөрөргә мәжбүр итеү ҡыҙғанғанлыҡ сәбәбе тип күрһәтә.
• Кәйеф түбән. Нәмәләргә ҡыҙыҡһыныуҙың юғалыуы — депрессия билдәһе булырға мөмкин, быны духтырға әйтергә кәрәк.
• Улар теләмәй. Оло кешеләр «юҡ» тип әйтергә хоҡуҡлы.

Улар «юҡ» тигәндә, нимә проба итергә?

«Юҡ»ты тыныс ҡабул итегеҙ, аҙаҡ берәй нәмәне үҙгәртегеҙ: ваҡытты, эште, ауырлыҡты йәки һорау ысулын.

1. Хәҙергә ҡалдырығыҙ. «Ярай, һуңыраҡ булһа ла була.» Аҙаҡ ауыр һуламай ғына башҡа нәмәгә күсегеҙ.
2. Һуңыраҡ яңынан һынап ҡарағыҙ. Alzheimer’s Association һуңыраҡ йәки көндөң башҡа ваҡытында яңынан тырышырға маслаҡ итә.
3. Эште ҡыҫҡартығыҙ. Бөтә уйын урынына бер парлы рәсем. Бөтә кер ишеү урынына бер сөлгө. Бер нисә рәсем, аҙыраҡ һайлау, рәсемдәр күренеп тороуы.
4. Ике вариант тәҡдим итегеҙ. «Ҡоштар рәсемдәренә ҡарайыҡмы, әллә моң тыңлайыҡмы?» Һайлау кешегә контроль тойғоһо кире ҡайтара.
5. Эш урынына ярҙам һорағыҙ. «Ярҙам итә алаһығыҙмы, был нәмәләрҙе тәртипкә килтерергә?» йәки «Ниндәй төҫ яҡшыраҡ тойолаһы?» Кәрәк булыу һынау булыуҙан бик айырыла.
6. Үҙегеҙ башлағыҙ. Эште уның янында, һорамай ғына башлағыҙ. Күп кеше нәмә инде барғанда ҡушыла, ҡушылмаһа ла, бергә ваҡыт үткәрәһегеҙ.
7. Физик йәки тыныслыҡ бирерлек нәмәгә күсегеҙ. Ҡыҫҡа йөрөш, моң, ашарға бер нәмә, кер йыйыу йәки бергәләп тыныс тын алыу туҡтауы. NIA иғтибарҙы моңға, китапҡа йәки йөрөүгә йүнәлтергә маслаҡ итә.
8. Уларға үҙ ысулы менән эшләргә рөхсәт итегеҙ. Әгәр улар ҡағиҙәләр буйынса түгел, башҡаса уйнарға теләһә, ҡушылығыҙ. Alzheimer’s Association ҡулайлы булырға кәңәш итә.

Улар ҡыҙғанғанда нимә әйтергә?

Аҙыраҡ тиҙлә, тауышығыҙҙы баҫығыҙ һәм ышанысты биреге. Alzheimer’s Association-дың ҡыҙғаныу буйынса кәңәштәре артҡа сигенергә, рөхсәт һорарға, тыныс, яҡшы һүҙҙәр әйтергә һәм ике вариант араһынан һайлау тәҡдим итергә кәңәш итә. Шул рухта әйтелгән фразалар:

• «Ғәфү итегеҙ, был бик асыу килтерә. Туҡтайыҡ.»
• «Һеҙ яҡшы эшләйһегеҙ. Мин бында.»
• «Башҡа бер нәмәгә ярҙам итә алаһығыҙмы?»
• «Ә бынау урынына сәй эсәйекме?»

Аҙаҡ шөғөлдө ҙур проблема итмәй генә тамамлағыҙ. Беҙҙең аралашыу буйынса кәңәштәр ҡайҙа ни әйтергә икәне тураһында күберәк яҙа.

Нимәләрҙән һаҡланырға?

Ҡайһы бер тәбиғи реакциялар хәлде ауырлаштыра ала.

• Бәхәсләшеү йәки көсләү. «Кәрәкмәй, тик бер тапҡыр» йәки «Һеҙгә ошай бит» — ул нәҙер генә ярҙам итә.
• Һорау биреү йәки төҙәтеү. «Был нимә икәнен беләһегеҙ» йәки «Юҡ, ул дөрөҫ түгел» — ул баҫым өҫтәй.
• Үҙенә алыу. NIA ҡараусыларға иҫкәртә: ул үҙгәрештәрҙе кешенең үҙе түгел, ә ауырыу тыуҙыра.
• Кеше өҫтөнә килеү йәки ашығыу. Alzheimer’s Association тауышты күтәрмәҫкә, ҡурҡыу күрһәтмәҫкә, мөйөшкә ҡыҫмаҫҡа, ҡыҫмаҫҡа, тәнкитләмәҫкә, иғтибар итмәҫкә, бәхәсләшмәҫкә һәм кинәт хәрәкәттәрҙән, уның күҙенән тыш, һаҡланырға кәңәш итә.
• Ғәйепле тойғо тыуҙырыу. «Мин быныһын бөтәһен һеҙ өсөн әҙерләнем» — ике яҡты ла хәлһеҙ итә.
• Исем ҡушыу. «Инатсы» йәки «ауыр» тигән һүҙҙәр сәбәпте йәшерә һәм мәсьәләне хәл итеүҙе ҡыйынлаштыра.

Ҡабатланған баш тартыуҙың сәбәбен нисек табырға?

Бер йә ике аҙнаға ябай яҙма тотоғоҙ. NIA әйтеүенсә, тәртип үҙгәрештәрен теркәү ҡарауҙа торған кешеләргә һәм медицина хеҙмәткәрҙәренә ҡатламдарҙы танырға һәм сәбәпте асыҡларға ярҙам итә ала.

Яҙып ҡуйығыҙ:

• көндөң ваҡыты;
• нимә тәҡдим иткәнегеҙҙе һәм нисек һораған булһағыҙ;
• әйләнәгеҙҙә нимә бара ине (шау-шыу, ҡунаҡтар, телевизор);
• улар нисек йоҡланы, ашаны, эсте, һәм әһәмиәтле ваҡытта туалетҡа нисә тапҡыр барҙы;
• яңы дарыу йәки яҡында булған ауырыу.

Ҡулай ҡалыптар тиҙ күренә: мәҫәлән, баш тартыу тик 16:00-дән һуң ғына, тик бер шөғөл менән генә, йәки телевизор ҡабынғанда ғына. Family Caregiver Alliance-тың дементия тәртибе буйынса кулланмаһы ябай итеп әйтә: кешене үҙгәртә алмайбыҙ, ә үҙебеҙҙең тәртипте һәм тирә-яҡ мөхитте үҙгәртә алабыҙ.

Баш тартыу йәки ҡыҙғаныу хаҡында духтырға ҡасан мөрәжәғәт итергә?

Тәртип ғәҙәттән тыш, тиҙ үҙгәргәндә йәки ауырыу билдәләре менән бергә килгәндә духтырға мөрәжәғәт итегеҙ. NIA әйтеүенсә, айырыуса инфекция йәки яңы дарыу үҙгәрештәре булғанда, ғәҙәттән тыш йәки тиҙ үҙгәреүсән тәртип шунда уҡ духтырға хәбәр ителергә тейеш.

Теге билдәләрҙең береһен һиҙһәгеҙ, уларҙың духтырына тиҙ мөрәжәғәт итегеҙ:

• сәғәттәр йә көндәр эсендә ғәҙәттән тыш аптырау йәки ҙур үҙгәреш;
• ауырыу билдәләре: йөҙ сыбыртыу, тәнде һаҡлау, йәки яңы ҡыйынлыҡ менән хәрәкәт итеү;
• температура йәки инфекцияның башҡа билдәләре;
• яңы йәки үҙгәргән дарыулар, унан һуң тәртиптең үҙгәреүе;
• бик күп нәмәгә ҡыҙыҡһыныуҙың юғалыуы, ике аҙнанан ашыу дауам иткән илатыу йәки үҙенә бикләнеү;
• ашаудан йәки эсеүҙән баш тартыу.

Alzheimer’s Association тәртип билдәләре булған кешегә, айырыуса улар ғәҙәттән тыш барлыҡҡа килһә, тулы медицина тикшереүе тәҡдим итә. Family Caregiver Alliance шулай уҡ тәртип проблемаларының медицина сәбәбе булыуы ихтимал булғанға, элек духтыр менән кәңәшләшергә кәңәш итә. Духтыр йәки аптекасы менән һөйләшмәйенсә, бер ниндәй дарыуҙы ла башламағыҙ, туҡтатмағыҙ йәки үҙгәртмәгеҙ.

Кеше хәүеф аҫтында булһа йәки ауырыу ҡыҫыу белгеләре булһа, 112 номерына шылтыратығыҙ. NIA диспетчерға кешенең дементиясы барлығын әйтергә кәңәш итә.

Бөтөнләй бер нәмә лә эшләмәһәк, ярай мы?

Ярай. Кайһы көндәрҙә иң яҡшы шөғөл — бер нәмә лә эшләмәү: бергә ултырыу, ҡулдарҙы тотоу, яратҡан яҙманы тыңлау йәки тәҙрәнән ҡоштарға ҡарау. Был уңышһыҙлыҡ түгел. Беҙҙең бергә уйнау буйынса кулланма нисек туҡтау, йәки башламау, дөрөҫ ҡарар булыуы тураһында аңлата.