Деменция менән йәшәгән кеше менән уйын уйнау

Ҡыҫҡа яуап .

Уйынды һынау түгел, бергә вакыт үткәреү итеп ҡарағыҙ. Тыныс ваҡыт һайлағыҙ, тыныс бүлмәлә янама-янаш ултырығыҙ һәм бер ябай уйын тәҡдим итегеҙ. Кешенең темпын үҙе билдәләргә ҡалдырығыҙ, зарарһыҙ хаталарҙы төҙәтмәгеҙ, арыу билдәләре күренгәс үк уйынды еңеләйтегеҙ һәм һүрәттәрҙе һөйләшеүгә әйләндерегеҙ. Йәм биреп торғанда туҡтағыҙ. Иртәрәк туҡтау йә генә бергә ултырыу — яҡшы һөҙөмтә.

Маҡсат — ҡыуаныс һәм аралашыу, уйынды тамамлау йә дөрөҫ яуап биреү түгел.
Элек әҙерләнегеҙ: тыныс бүлмә, яҡты урын, күҙ әйнәктәре һәм колаҡ аппараты тағылған, телевизор ябыҡ, бер уйын әҙер.
Зарарһыҙ хаталарҙы төҙәтмәгеҙ. «Моғайын, был ысул яҡшыраҡ» йә «Дауам итәйек» тип әйтегеҙ, йә генә дауам итегеҙ.
Ҡыйынлыҡ арыу хисе тыуғанға тиклем уйынды еңеләйтегеҙ: һүрәттәр аҙыраҡ, һайлау аҙыраҡ, һүрәттәр күренеп торһон.
Һүрәттәрҙе «Һөйләп бир әле...» тип һорау менән хикәйәләр башы итеп ҡулланығыҙ, «Иҫеңдәме...?» тип түгел.
Арыу йә борсолоу билдәләрендә туҡтағыҙ. Иртәрәк туҡтау — уңыш, уңышһыҙлыҡ түгел.

Был биттә (10 бүлектәре)

Деменция менән йәшәгән кеше менән уйын уйнаудың иң яҡшы ысулы нимә?
Башларға тиклем нимә әҙерләргә?
Ҡыҫымһыҙ итеп нисек саҡырырға?
Уйын ни тиклем оҙаҡ, ә темп нисек булырға тейеш?
Дөрөҫ булмаған яуаптарҙы төҙәтергәме?
Уйынды ҡалай еңеләйтергә йә ҡыйыныраҡ итергә?
Уйынды һөйләшеүгә ҡалай әйләндерергә?
Ҡасан туҡтарға?
Төркөм менән йәки видеоҙа уйнай аламы?
Уйын эшләмәһә нимә эшләргә?

Деменция менән йәшәгән кеше менән яҡшы уйын — бер ни ҙә ярыш кеүек күренмәй. Ул янама-янаш ултырған, һүрәттәргә ымлаған, мәҡәл тураһында көлгән һәм килеп сыҡҡан нәмә тураһында һөйләшкән ике кешегә оҡшай. Уйын — бергә вакыт үткәреү сәбәбе генә.

Был ҡулланма ҡалай әҙерләнергә, уйын темпын ҡалай көйләргә, хата булғанда нимә әйтергә, теләһә ниндәй уйынды ҡалай еңелерәк йә ҡыйыныраҡ итергә, уны һөйләшеүгә ҡалай әйләндерергә һәм ҡасан туҡтарға кәрәклеген аңлата. Ул беҙҙең уйындар өсөн һәм һеҙҙә булған карталар, головоломкалар һәм табличный уйындар өсөн дә ярай.

Деменция менән йәшәгән кеше менән уйын уйнаудың иң яҡшы ысулы нимә?

Яулаған уңышҡа түгел, ҡыуанысҡа иғтибар итегеҙ. Ошо — Альцгеймер ассоциацияһының эшмәкәрлек буйынса төп кәңәше: кешенең әле булған һәләттәренә таянығыҙ, башланғыста ярҙам итегеҙ, ауыр өлөштө үҙегеҙ тамамлағыҙ һәм зарарһыҙ эштәрҙе тәнҡитләмәгеҙ йә төҙәтмәгеҙ.

Гәмәлдә был нимә тигәнде аңлата:

Янында ултырығыҙ, ҡаршыһында түгел. Янама-янаш ултырғанда ике яғыҙ ҙа экранды йә столды күрә, ярҙам итеү — берлектә эш, контроль түгел.
Бер ваҡытта бер уйын тәҡдим итегеҙ. Бик күп һайлау башлағансы тест кеүек тойола ала.
Уларҙың теләгенә эйәреп барығыҙ. Әгәр улар һүрәттәргә үҙ тәртибе менән төрттөргә, бер һүрәт тураһында ун минутҡа һөйләшергә йә ике әйләнештән һуң туҡтарға теләһә, бөгөнгө уйын шул.
Тамамланған раундтарҙы түгел, яҡшы мәлдәрҙе иҫәпләгеҙ. Йылмайыу, хикәйә йә тыныс ярты сәғәт — көтөргә тейешле һөҙөмтә.

Башларға тиклем нимә әҙерләргә?

Күп ҡыйынлыҡ уйында түгел, алдан әҙерләнмәүҙән килә. Бер нисә минут әҙерлек күп борсолоуҙы булдырмай.

Уларҙың иң яҡшы ваҡытын һайлағыҙ. Националь картлыҡ институтының (NIA) кәңәштәре кешенең иң яҡшы хәлдә булған ваҡытында эштәрҙе планлаштырырға тәҡдим итә. Күп кешегә был — урта көн. Кисен ауыраҡ була; ҡарағыҙ: кискә тыныс эштәр.
Бүлмәне тыныс итегеҙ. Мөмкин булһа, телевизорҙы һәм радионы һүндерегеҙ, ишекте ябығыҙ. Family Caregiver Alliance һөйләшер алдынан ауаз һәм ҡыҙыҡһыныуҙарҙы сикләргә тәҡдим итә.
Яйлылыҡты тикшерегеҙ. Яныңда эсемлек, алдан туалетҡа барыу, яйлы урындыҡ, күҙ әйнәктәре һәм колаҡ аппараты тағылған булһын.
Урынды яҡшы яҡтыртығыҙ. Экранда ялтырауһыҙ, теҙ һәм яҡты яҡтылыҡ һүрәттәрҙе күрергә еңелерәк итә.
Уйынды ултырғансы әҙерләгеҙ. Асығыҙ, көйләүҙәрен һайлағыҙ, тауышты үҙегеҙ көйләгеҙ. Һуңынан экранды уларға боролоғоҙ. Планшет буйынса кәңәш өсөн: планшет йә телефон әҙерләү.
Ҡорамалды нығытығыҙ. Планшетты тик торған стенд йә тышлыҡ нығытһын: кемдеңдер тотоп торорға кәрәкмәй, төртөү лә еңелерәк була.

Ҡыҫымһыҙ итеп нисек саҡырырға?

Саҡырыуҙы ябай һәм баш тартырға еңел итегеҙ. Ошондай фразалар яҡшы ҡабул ителә:

«Бағсы һүрәттәре таптым. Беребеҙ менән ҡарайыҡмы?»
«Миңә был головоломкала ярҙам итә алаһығыҙмы? Мин тығылып ҡалдым.»
«Бөгөн гөлдәрме, ҡоштармы ҡарайыҡ?» (ике һайлау ҙур һорауға ҡарағанда еңелерәк)
«Һеҙҙең һеңлегеҙгә открытка яһайым. Был ниндәй төҫтә булһын?»

Alzheimer’s Association эшмәкәрлектең маҡсатын аңлатырға тәҡдим итә, мәҫәлән, дуҫҡа открытка яһау — сәбәп мәғәнә бирә. Ярҙам һорау ла эшләй, сөнки кеше үҙенең файҙалы икәнен тоя.

Баш тартһалар, ризалашығыҙ. Һуңыраҡ яңынан тәҡдим итегеҙ йә башҡа нәмә һайлағыҙ. Беҙҙең баш тартҡанда нимә эшләү буйынса ҡулланма тағы аңлата.

Уйын ни тиклем оҙаҡ, ә темп нисек булырға тейеш?

Темпты кеше билдәләһен, ҡыҫҡа сессиялар планлаштырығыҙ. Уртаҡ уйын өсөн дәлилгә нигеҙләнгән иң яҡшы оҙонлоҡ юҡ. Ике-биш тыныс минут та тулы эш була ала.

Тәбиғи булғанынан оҙағыраҡ көтөгөҙ. NIA яуап биреү өсөн күберәк ваҡыт бирергә һәм бүлмәҫкә кәңәш итә. Ярҙам иткәнсе, башығыҙҙа ун тиклем һанағыҙ.
Бер ваҡытта бер аҙым. Ҡыҫҡа бер күрһәтмә бирегеҙ («Бер һүрәткә төрт»), һуңынан көтөгөҙ. Аңлатмай, күрһәтегеҙ: төрттөрә торған урынға ымлағыҙ.
Ирекле туҡтағыҙ. Әгәр улар һүрәт тураһында һөйләшергә туҡтаһа, уйын көтә ала. Ашыҡмағыҙ.
Ҡарарға ирек бирегеҙ. NIA кешеләрҙең ҡарап ултырыуҙы яратҡанын билдәләй; был — дөрөҫ һайлау.

Дөрөҫ булмаған яуаптарҙы төҙәтергәме?

Юҡ. Ҡабат-ҡабат йомшаҡ ғына төҙәтеү кешегә, һеҙ яҡшы теләһәгеҙ ҙә, уңышһыҙлыҡты һиҙҙерә. Alzheimer’s Association зарарһыҙ эштәрҙе тәнҡитләмәҫкә һәм төҙәтмәҫкә кәңәш итә. Уйында хаталарҙың нисәмәһе лә зарарһыҙ.

Ошоно әйтмәгеҙ	Ошоно әйтегеҙ
«Юҡ, был дөрөҫ түгел.»	«Моғайын, был ысул яҡшыраҡ.» (NIA миҫалы)
«Был пар түгел. Тағы ҡарағыҙ.»	Бер нәмә лә әйтмәгеҙ, навбатты алығыҙ, йә «Ә, улар икеһе лә ҡыҙыл.»
«Был кем икәнен иҫләйһегеҙме?»	«Был һүрәт тураһында һөйләп бирегеҙ.»
«Был һүрәтте инде ҡарағайныҡ.»	«Был яҡшы. Тағы бер тапҡыр ҡарайыҡ.»
«Һеҙ быны беләһегеҙ бит, ҡарағыҙ әле.»	«Аҙаҡҡы өлөшөн күрһәтәйемме?»

Әгәр хата уларҙы асыҡтан-асыҡ ыҙғыта, ярҙамды йомшаҡ ҡына күрһәтегеҙ: дөрөҫ һүрәткә ымлағыҙ, үҙегеҙ навбат алығыҙ, йә киләһе раундта уйынды еңеләйтегеҙ. Әгәр мәҡәлдең көлкөлө, ялғыш аҙағы сыҡһа, бергә көлөгөҙ. Уларҙың аҙағы яҡшыраҡ булыуы ла мөмкин.

Уйынды ҡалай еңеләйтергә йә ҡыйыныраҡ итергә?

Уйынды стадия исеменә түгел, көндөң кешеһенә көйләгеҙ. Шул уҡ кеше иртән ҡарағанда кисен ябайыраҡ версияға мохтаж булыуы мөмкин. NIA-ның беренсе кәңәше — эште кеше ни эшләй ала, шуға тура килтереү һәм уны уңышлы тойоу.

Уйын	Еңеләйтеү	Бер аҙ ҡыйыныраҡ итеү
Picture Pairs	4 плитка менән башлағыҙ, һүрәттәр күренеп торһон	Күберәк плитка, йә оҡшаһа, һүрәттәр йәшерелһен
Find the Same	2 һайлау	4-кә тиклем һайлау
Sort Together	Һеҙ һүрәтте тотоғоҙ, улар себешкә ымлай	Улар һүрәткә һәм себешкә үҙҙәре төрттөрә
Picture Puzzle	4 киҫәк, элек бөтөн һүрәт тураһында һөйләшегеҙ	9 киҫәк
Finish the Saying	Аҙағын күрһәтегеҙ, һуңынан бергә әйтегеҙ	Төрттөр алдынан аҙағын үҙҙәре әйтһен
Word Search	Баҫтырығыҙ, бергә бер һүҙ эҙләгеҙ, уның беренсе хәрефенә ымлағыҙ	Киләһе эҙләнәсәк һүҙҙе улар һайлаһын
Coloring	Һеҙ ике төҫ һайлағыҙ, улар шуларҙың береһен һайлай	Улар бөтә төстәрҙе үҙҙәре һайлай
Conversation Cards	Һүрәтте бергә ҡарағыҙ	Картаның асыҡ һорауҙарын ҡулланығыҙ
Photo Pairs	Ҡәҙерле ғаилә фотоларынан бер нисәү	Фотоларҙы өҫтәгеҙ
Picture Bingo	Һәр уйынсы янында ярҙамсы ултыра	Уйынсылар үҙ карталарын билдәләй
Calm Breathing	Бергә ултырып ҡарағыҙ	Бергә әкрен тын алығыҙ

Ҡыйынлыҡ билдәләре: көрсөнгән күренешле оҙон туҡталыштар (уйланыу түгел), ҡабат-ҡабат «Мин булдыра алмайым», экранды ситкә этеү йә хаталар уларҙы ҡыйнаһа. Бик ябай булыуы билдәләре: ялҡыу йә уларҙың «был бала эше» тигәне. Шул саҡта хөрмәт менән башҡа, ололарса тойолған эшкә күсегеҙ: һүҙ эҙләү, ысын фотоға головоломка йә элекке эшенең һүрәте тураһында һөйләшеү.

Уйынды һөйләшеүгә ҡалай әйләндерергә?

Һәр һүрәтте һөйләшергә саҡырыу итеп ҡулланығыҙ, әйткәндәрен дөрөҫ яуап итеп ҡабул итегеҙ. Күп ғаилә өсөн ошо — уйынның иң яҡшы өлөшө.

Асыҡ һорауҙар бирегеҙ, дөрөҫ яуап кәрәкмәй. «Нимә күрәһегеҙ?» «Һеҙгә ниндәйе оҡшай?» «Ошондай кухня тураһында һөйләп бирегеҙ.»
Элек үҙегеҙ уртаҡлашығыҙ. «Минең өләсәйемдең ошондай эте бар ине.» Һеҙҙең хикәйә уларға үҙҙәрененә һуҙыла ярҙам итә.
Иҙән күсеүҙе дауам итегеҙ. Машина һүрәте сәйәхәт тураһындағы хикәйәгә килһә, хикәйә — эш. Уйынды туҡтатып торығыҙ.
Фактарҙы тикшермәгеҙ. Хәтер тураһындағы хикәйәлә тыныс аралашыу дөрөҫ деталдәрҙән мөһимерәк. Хикәйә үткән тапҡырҙан башҡасса булһа, яңы версияға ҡыуанығыҙ.
Төҙөлгән кәңәштәрҙе ҡулланығыҙ. Finish the Saying һәр мәҡәлдән һуң һөйләшеү һорауы бирә, Conversation Cards тап шул өсөн эшләнгән. Photo Pairs һеҙҙең ғаилә фотоларын ҡуллана, улар күп ваҡыт иң бай хикәйәләр уята.

Күберәк идеялар — хәтер хәтирәләре буйынса эштәр һәм аралашыу кәңәштәре буйынса ҡулланмаларҙа.

Ҡасан туҡтарға?

Арыу йә борсолоу беренсе билдәләрендә туҡтағыҙ, мөмкин булһа, бер аҙ алдараҡ. Alzheimer’s Association иғтибар һүнһа йә ҡыйынлыҡ артһа, туҡтарға йә эште алмаштырырға кәңәш итә.

Күҙәтегеҙ:

ыңғайһыҙлыҡтан ауыҙ асыу, һуҡыу, йә күҙҙәренең экрандан ситкә китеүе;
ҡыбырлау, торып китеү йә киҙергә һорау;
ауыр һулау, ҡыҫҡа яуаптар йә «Мин был эште эшләй белмәйем»;
экранды өйөмһөҙ төртөү йә этеп ҡуйыу;
илағанлыҡ, асыулыҡ йә кинәт кәйефтең үҙгәреүе.

Тейешенсә туҡтау өсөн:

Еңелсәк нәмә менән тамамлағыҙ. Һуңғы бер тап, йә ҡарарға бирелгән һүрәт.
Үҙегеҙҙе иҫкә алығыҙ. «Миңә сәй эсергә ине. Туҡтайыҡмы?» — улар насар эшләгәнен һиҙҙермәй.
Физик йә тыныслаңдырыусы эшкә күсегеҙ. Ҡыҫҡа йөрөү, аш-һыу, кейемдәр йыйыу йә музыка.
Йылы бер нәмә әйтегеҙ. «Миңә был эште һеҙ менән эшләү оҡшаны.» «Дөрөҫ эшләгәнеһегеҙ өсөн» тип маҡтау юҡ, бергә үткәрелгән ваҡыттан ҡыуаныс ҡына.

Иртәрәк туҡтау, планды үҙгәртеү йә уйынды ташлап бергә генә ултырыу — барыһы ла яҡшы һөҙөмтә.

Төркөм менән йәки видеоҙа уйнай аламы?

Эйе, бер аҙ өҫтәмә әҙерлек менән. Төркөмдә бер нисә кеше менән сикләгеҙ, ярҙам кәрәк булғандарҙың янына ярҙамсыларҙы ултыртығыҙ, һәм асыҡ, уртаҡ фокуслы уйын һайлағыҙ. Picture Bingo төркөмдәр өсөн баҫып сығарыла торған карталар һәм экрандағы әйтеүсе тәҡдим итә. Күберәк өсөн: картлыҡ йорто төркөмдәре өсөн эштәр.

Видеоҙа бүлмәлә булған кеше һүрәтте тасуирларға, ә икенсе кеше төрттөрөргә һәм күрһәтергә мөмкин. Ҡыҫҡа һәм таныш шылтыратыуҙар ҡулланығыҙ. Беҙҙең телефон һәм видео шылтыратыу буйынса ҡулланма тағы кәңәштәр бирә.

Уйын эшләмәһә нимә эшләргә?

Бәғзе көндө бер ни ҙә эшләмәй. Был һеҙҙең йә уларҙың ҡәҙерен түбәнәйтмәй. Уйынды ҡуйығыҙ һәм башҡа ваҡытта, башҡа уйын менән, йә бер ни ҙә уйнамай ғына ҡарағыҙ. Күп яҡшы эштәрҙең экран менән бәйләнеше юҡ: музыка, сөлтә йыйыу, фотоальбомға ҡарау йә ҡыҫҡа йөрөү. Күберәк өсөн эш идеялары битенә ҡарағыҙ.

Дөйөм һорауҙар .

Уйынды ҡайҙа тиклем оҙайлы уйнарға?

Дөрөҫ оҙонлоҡ юҡ. Күп кешегә бер нисә минут та етә, ҡайһы бер көндө бер раунд ҙа етерлек. Сәғәткә түгел, кешегә ҡарағыҙ һәм ул тыныс саҡта туҡтағыҙ.

Үҙем еңеп бирергәме йә хаталарҙы күрмәмешкә һалышырғамы?

Уртаҡ, борсолоуһыҙ уйында еңер нәмә лә, еңелер нәмә лә юҡ. Хата кешене борсомаһа, ысҡындырығыҙ. Борсолһа, төрттөрмәй генә ярҙам итегеҙ йә уйынды еңеләйтегеҙ.

Улар мине уйнағанды ҡарағанды яратһа ни эшләргә?

Был яҡшы. Националь картлыҡ институты (NIA) кеше ҡарап ултырыуҙы яратһа, уны рөхсәт итергә тәҡдим итә. Күргәндәрегеҙ тураһында һөйләгеҙ һәм теләгәндә төрттөргә йә һайларға саҡырығыҙ.

Был уйындар хәтерҙе тикшереү өсөнмө?

Юҡ. Беҙҙең уйындар — ябай уртаҡ эшмәкәрлек, ҡыуаныс һәм аралашыу өсөн. Улар хәтер һынауы түгел, бер ни ҙә үлсәмәй һәм деменцияны дауалау саралары түгел.

Нисек уйындан башларға яҡшы?

Кешегә ең ябай тура килгәндән башлағыҙ. Picture Pairs (дүрт плитка, һүрәттәр күренеп тора) йә Find the Same (ике һайлау) — йомшаҡ башлама. Экранға төртөүҙән күрә, һөйләшеүҙе яраталар икән, Conversation Cards яҡшы.

Сығанаҡтар

Беҙ был биттә таянған ойошмаларға һәм тикшеренеүҙәргә һылтанма яһайбыҙ. Һәр береһе бит яңыртылғанда тикшерелде.

Activities · Alzheimer's Association
Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance