Mutindu ya kusakana ti muntu yina ke na maladi ya kuvila mambu

Kisaka ya mbote ti muntu yina ke zingila ti maladi ya kuvila mambu ke monanaka ve bonso nsaka. Yo ke monanaka bonso bantu zole yina me vanda pene-pene, ke songa bifwanisu, ke seva na ngana mosi, mpi ke solula mambu yina ke basika. Kisaka kele kaka kikuma ya kukwenda ntangu kumosi.

Lutwadisu yayi ke tubila mutindu ya kuyidika, mutindu ya kutwadisa kisaka, mambu ya kutuba ntangu yina kima mosi ke salama “mbi”, mutindu ya kukepesa to kukuma kisaka mwa ngolo, mutindu ya kubalula yo na masolo, mpi mutindu ya kuzaba ntangu ya kuyambula. Yo ke sadila sambu na bisaka na beto mpi sambu na bakarte, ba puzzle mpi bisaka ya mesa yina nge kele na yo.

Mutindu yina me luta mbote ya kusakana ti muntu yina ke na maladi ya kuvila mambu kele nki?

Tula dikebi na kusepela, kansi ve na kununga. Yina kele ndongisila ya nsi ya Alzheimer’s Association guidance on activities: sadila mayele yina muntu kele kaka na yo, sadisa yandi na kuyantika, salaka nge mosi bitini ya mpasi, mpi kupesa ve kifu to kusoba mambu ya fioti yina kele ve mbi.

Na mambu ya mbote, yo ke tendula nde:

• Vanda pene-pene na yandi, kansi ve na ntwala na yandi. Kana beno ke vanda pene-pene, beno zole lenda mona ekrani to mesa, mpi lusadisu ke monanaka bonso kisalu ya kimvuka, kansi ve bonso kutala yandi.
• Pesa kisaka mosi na mbala mosi. Kupona mingi lenda monanaka bonso ekzame na ntwala nde kisaka kuyantika.
• Landa yandi. Kana yandi ke zola kusimba bifwanisu na ndonga na yandi mosi, kusolula mambu ya kifwanisu mosi baminiti kumi, to kuyambula nsima ya bantangu zole, yina kele kisaka ya bubu.
• Tanga bantangu ya mbote, kansi ve bantangu ya kumanisa. Kuseva, disolo to ndambu ya ngunga ya pima kele nsangu yina nge ke sosa.

Inki mutindu mono fwete kuyidika na ntwala ya kuyantika?

Baminiti fioti ya kuyidika ke kanga mingi ya makasi yina bantu ke pesaka foti na kisaka mosi.

1. Pona ntangu ya mbote sambu na yandi na kilumbu. National Institute on Aging (NIA) guidance on adapting activities ke tuba nde nge fwete yidika bisalu na ntangu yina muntu ke vanda na ngolo ya mbote. Sambu na bantu mingi, yina kele na suka ya ntongo. Nsuka ya nima ya midi lenda vanda mpasi mingi; tala bisalu ya pima na nsuka ya nima ya midi.
2. Sala nde kisika kuvanda pima. Fwa televizio mpi radio mpi kanga mwelo kana nge lenda. Family Caregiver Alliance ke tuba nde nge fwete kepesa makelele mpi mambu yina ke kabula dikebi na ntwala ya kusolula.
3. Tala ntete kana yandi ke vanda mbote. Masa pene-pene, kukwenda na kabine na ntwala, kiti ya mbote, mpi maneti ya meso mpi ya matu.
4. Pesa mwinda ya mbote na kisika. Mwinda ya ngolo mpi ya kufwanana, kukonda nganzi na ekrani, ke sadisa na kumona bifwanisu mbote.
5. Yidika kisaka na ntwala nde nge kuvanda. Kangula yo, pona baparametre mpi sadila ndinga nge mosi. Na nima, balula ekrani na ndambu na yandi. Sambu na bandongisila ya tableti, tala mutindu ya kuyidika tableti to telefone.
6. Simba aparɛyi na zulu. Kisika ya kusimba to kadhesi yina ke simba tableti na zulu ke sala nde muntu mosi ve fwete simba yo, mpi yo ke vanda pete na kusonga.

Inki mutindu mono lenda bingisa yandi kukonda mpusa?

Sala lubingisu na mutindu ya pete mpi bika nzila ya kubuya. Bandinga yankaka yina lenda vanda mbote:

• «Mono me zwa bifwanisu ya kilanga. Nge ke zola kutala yo ti mono?»
• «Nge lenda sadisa mono na puzzle yayi? Mono me kangama.»
• «Nge ke zola bintuntu to bandeke bubu?» (kupona na kati ya mambu zole kele pete kuluta ngiufula ya kukanguka)
• «Mono ke salaka karte sambu na mpangi na nge ya nkento. Mukubu yina fwete vanda awa?»

Alzheimer’s Association ke tuba nde kulongila lukanu ya kisalu, bonso kusala karte sambu na nduku, lenda pesa yo ntina. Kulomba lusadisu mpi ke sadisa, sambu yo ke pesa muntu nzila ya kuwa bonso yandi kele na mfunu.

Kana yandi me tuba ve, ndima yo. Meka diaka na nima to pesa diambu ya nkaka. Lutwadisu na beto inki ya kusala ntangu yina yandi ke tuba ve ke pesa bandongisila mingi.

Kisaka fwete zingila ntangu ya nda, mpi beto fwete sala yo nswalu to malembe?

Bika muntu kutwadisa ntangu, mpi yidika bantangu ya nkufi. Kele ve ntangu mosi ya kuluta mbote, ya kemonisama na bansosa, sambu na kisaka ya kumosi. Baminiti zole ti tanu ya pima lenda vanda kisalu ya mvimba.

• Vinga kuluta mutindu nge ke yindula. NIA ke tuba nde nge fwete pesa ntangu mingi sambu muntu kupesa mvutu mpi nge meka ve kukatula ndinga na yandi. Tanga ti kumi na ntu na nge na ntwala ya kusadisa.
• Diambu mosi na mbala mosi. Pesa ndongisila mosi ya nkufi («Simba kifwanisu mosi»), na nima vinga. Songa kuluta kulongila: songa kisika ya kusimba.
• Pema ntangu yonso. Kana yandi ke telama sambu na kusolula mambu ya kifwanisu mosi, kisaka lenda vinga. Kele ve mfunu ya kusala nswalu.
• Bika yandi kutala. NIA ke monisa nde bantu yankaka ke zolaka kutala, mpi yina kele mponina ya mbote.

Keti mono fwete soba bamvutu ya mbi?

Ve. Kusoba muntu mbala na mbala ke songa yandi nde yandi ke nunga ve, ata kana nge kele na lukanu ya mbote. Alzheimer’s Association ke tuba nde nge fwete pesa ve kifu to kusoba mambu ya fioti yina kele ve mbi. Na kisaka, mambu mingi ya mbi kele ve mbi mpenza.

Kana kifu mosi ke monanaka nde yo ke yangisaka yandi, sadisa na pima. Songa kifwanisu ya mbote, baka ntangu nge mosi, to kepesa kisaka na ntangu yina ke landa. Kana ngana mosi me baka nsuka ya kusekisa yina kele mbi, seva kumosi ti yandi. Nsuka na yandi lenda vanda mbote kuluta.

Inki mutindu mono lenda kepesa to kukuma kisaka mwa ngolo?

Yidika kisaka na muntu yina mpi na kilumbu yina, kansi ve na zina ya kitambi. Muntu mosi lenda vanda na mfunu ya mutindu ya pete mingi na nkokila kuluta na suka ya ntongo. Ndongisila ya ntete ya NIA kele ya kufwanisa kisalu ti mambu yina muntu lenda sala mpi kusala nde yandi kuwa bonso yandi ke nunga.

Bidimbu yina ke monisa nde kisaka kele mpasi mingi: kuvinga mingi yina ke monanaka bonso ntantu kansi ve kuyindula, kutuba mbala na mbala «Mono lenda ve», kupusa aparɛyi, to mambu ya mbi yina ke yangisaka yandi. Bidimbu yina ke monisa nde yo lenda vanda pete mingi: kulemba, to yandi kutuba nde yo kele bonso sambu na bana. Kana yo me salama, ndima yo mpi soba na kisalu mosi yina ke monanaka sambu na bambuta, bonso kusosa bangogo, puzzle ya foto ya kieleka, to kusolula mambu ya kifwanisu ya kisalu na yandi ya ntama.

Inki mutindu mono lenda balula kisaka na masolo?

Sadila kifwanisu konso bonso lubingusu ya kusolula, mpi tala konso mambu yina yandi ke tuba bonso mvutu ya mbote. Sambu na mabuta mingi, yina kele kitini ya kuluta mbote ya kusakana.

• Yula bangiufula ya kukanguka, yina kele ve na mvutu ya mbi. «Nge ke mona inki?» «Yina nge ke zola kele inki?» «Tubila mono mambu ya kikuku ya mutindu yayi.»
• Kabula disolo na nge ntete. «Nkaka na mono ya nkento vandaka ti mbwa ya mutindu yayi.» Disolo na nge ke sadisa yandi na kukabula mosi.
• Landa nzila ya mpa yina disolo ke baka. Kana kifwanisu ya kamio ke nata na disolo ya nzietelo mosi, disolo kele kisalu. Bika kisaka kupema.
• Kutala ve kana mambu kele ya kieleka to ve. Na kuyibuka mambu ya ntama, disolo ya mbote kele na mfunu kuluta mambu yonso ya sikisiki. Kana disolo me soba banda ntangu ya kuluta, sepelaka ti mutindu ya mpa.
• Sadila bangiufula yina kele na kati ya kisaka. Finish the Saying ke landa konso ngana ti ngiufula ya kusolula, mpi Conversation Cards me salama sambu na yo. Photo Pairs ke sadila bafoto na nge ya dibuta, yina mbala mingi ke basisa masolo mingi ya mbote.

Bandongisila mingi kele na lutwadisu na beto ya bisalu ya kuyibuka mambu ya ntama mpi bandongisila ya kusolula.

Ntangu yina beto fwete yambula?

Yambula na bidimbu ya ntete ya kulemba to ya makasi, mpi kana lenda salama, mwa fioti na ntwala. Alzheimer’s Association ke tuba nde kuyambula to kusoba kisalu ntangu yina dikebi ke zimbana to makasi ke matana.

Tala mambu yayi:

• kuyawuna, kukwenda na nsi, to meso ke katuka na ekrani;
• kuvanda ve pima na kiti, kutelama, to kulomba kukatuka;
• kupema ngolo, bamvutu ya nkufi, to «Mono me zaba ve kusala yo»;
• kusimba na mpamba-mpamba to kupusa aparɛyi;
• mansanga na meso, makasi, to kusoba ya nswalu na kikalulu.

Mutindu ya kuyambula mbote:

• Manisa na kima ya pete. Kufwanisa mosi ya nsuka yina yandi lenda sala, to kifwanisu ya nsuka ya kutala.
• Tuba nde yo kele sambu na nge. «Mono ke zola kunwa tii. Beto lenda yambula awa?» ke sadisa na kukonda kupesa ngindu nde yandi me sala mbi.
• Soba na kima ya nitu to ya pima. Kutambula fioti, kudia kima mosi, kupinda bilele to miziki.
• Tuba ndinga ya mbote. «Mono sepelaka kusala yina ti nge.» Kansi ve lukumu sambu na «kuvutula mbote», kaka kiese ya ntangu yina beno me lutisa kumosi.

Kuyambula na ntwala, kusoba baprograme, to kuyambula kisaka mpi kuvanda kaka kumosi kele bansangu yonso ya mbote.

Keti beto lenda sakanaka na kimvuka to na nsinga ya video?

Ee, ti kuyidika fioti ya nkaka. Na kimvuka, bika bantu kuvanda fioti, vandisa basadisi pene-pene ya konso muntu yina kele na mfunu na yo, mpi pona kisaka ya dikebi ya kumosi. Picture Bingo kele ti bakarte ya kuprinta mpi mobingisi na ekrani sambu na bimvuka. Tala bisalu sambu na bimvuka ya kisika ya kulandila bantu sambu na mambu mingi.

Na nsinga ya video, muntu yina kele na nsinga lenda tendula kifwanisu na ntangu yina muntu yina kele na kisika ke songa mpi ke simba. Bika bansinga kuvanda ya nkufi mpi ya kuzabana. Lutwadisu na beto ya bansinga ya telefone mpi ya video kele ti bandongisila mingi.

Kansi kana kisaka kele ve kusalama mbote?

Bilumbu yankaka kima mosi ve ke tambula mbote, mpi yina ke monisa ve kifu na nge to na yandi. Bika kisaka, mpi meka diaka na ntangu ya nkaka ya kilumbu, ti kisaka ya nkaka, to kukonda kisaka ata mosi. Bisalu mingi ya mbote kele ve na kusimba ekrani: miziki, kupinda bilele, kutala albume ya bafoto, to kutambula fioti. Tala bangindu ya bisalu sambu na mambu mingi.