Kudikeba nge mosi: kupema, lusadisu mpi bidimbu ya kulemba

Kana nge ke sadisaka muntu yina ke zingaka ti dimbuya ya kuyibuka mambu, ziku nge ke tanga lutiti yai na mpimpa, nge me lembaka, mpi ti liste ya mambu yina nge me sala ntete ve. Yina kele diambu ya mbote ve kansi ya ke salamaka. Kudikeba nge mosi kele ve kima ya lukumu to matabisi kana nge me manisa mambu yonso. Yau kele mambu yina ke sadisaka nge na kulanda.

Lutiti yai ke tadila bidimbu ya lukebisu ya kulemba mingi, mutindu ya kubaka kupema ya kyeleka, kisika ya kuzwa lusadisu, mpi baligne ya ofele na États-Unis yina nge lenda binga bubu yai.

Inki kele bidimbu ya kulemba mingi na muntu ya ke sadisa?

Kulemba mingi mbala mingi ke kwisaka malembe-malembe, yo yina kele mfunu kuzaba bidimbu na nge mosi ya lukebisu. National Institute on Aging (NIA) ke tangaka bidimbu ya kulemba na ntima mpi na nitu sambu na bantu ya ke sadisaka, bonso:

• kuwa kulemba mingi, kuwa kizitu mingi to kuwa boma;
• kukasuka to kukonda ntima-nda nswalu;
• kuwa kitudu to kuzangana ti bantu yankaka;
• mpasi ya kulala, to kukonda mpongi ya kufwana;
• kuwa mawa to kukonda kivuvu, to kukonda diaka nzala ya kusala mambu yina nge vandaka kusepela na yo ntama;
• mpasi ya ntu, mpasi ya nitu to bampasi yankaka ya nitu mbala mingi;
• kukonda ntangu ya kusala bansaka to ya kudilambila madia ya mbote;
• kuluta kuyobila to kudikeba nge mosi na mambu yankaka;
• kusadila malafu to bima ya nkaka na mutindu ya mbi, ata bankisi ya munganga pesaka.

Alzheimer’s Association ke yikaka mpi bidimbu yankaka bonso kubuya kundima maladi, makasi sambu na muntu yina nge ke sadisaka («yandi ke salaka mpasi kaka»), kuwa boma sambu na bilumbu ke kwisa, mpasi ya kutula dikebi, mpi bampasi ya mavimpi. Bo ke pesaka ndongisila ya kusolula ti munganga na nge kana nge ke monaka bidimbu ya mutindu yai mbala na mbala.

Ndongisila ya NIA kele ya kuvanda ve tii kuna nge me lembaka kibeni. Zaba bidimbu na nge ntama mpi sala kima mosi.

Inki mono lenda sala bubu yai, na minuti tanu?

Bapema ya fioti mpi kele mfunu. Mambu yai ke manisaka ve kulemba mingi, kansi yo lenda sadisa nge na kuluta ntangu ya mpasi.

• Basika na nganda. Vanda na nganda ya nzo to tambula tii na kisika ya mikanda, ntangu muntu yina nge ke sadisaka kele na kizunu mpi na pima.
• Pema malembe. Sala bapema mwa malembe na ntwala ya kupesa mvutu na ngyufula ya mpasi. Nge lenda mpi sala kupema ya pima bonso Calm Breathing ti muntu yina nge ke sadisaka.
• Nwa masa mpi dia kima mosi. Ke petaka ve mpasi na kuvila madia ya nge mosi.
• Tindila nduku mosi nsangu. Ve sambu na kulomba kima, kansi sambu na kuvukana ti yandi.
• Tubila nge mosi mambu ya mbote. Lutiti ya NIA sambu na kudikeba nge mosi ke pesaka bandinga bonso «Mono ke salaka mutindu mono lenda», «Mono kele ya kukuka ve, mpi yina kele mbote», mpi «Mono ta sepela na bantangu yina beto lenda vanda kumosi na pima.»

Lusadisu ya kupema kele inki, mpi inki mutindu ya kubaka yo?

Lusadisu ya kupema kele lusadisu ya ntangu ya fioti sambu na muntu yina nge ke sadisaka, sambu nge baka ntangu ya kupema. Lutiti ya NIA sambu na lusadisu ya kupema ke tendula nde yo lenda vanda banda mwa bangunga tii na mwa baposo mpi yo lenda salamaka na nzo, na kisika ya mbote ya mavimpi to na kisika yina bambuta ke kutanaka na mwini.

Alzheimer’s Association ke tendula mitindu ya mbala mingi:

Nani ke futaka? Na kutadila NIA, lusadisu ya kupema yina bantu ya dibuta, banduku to bantu ya luzolo ya kusadisa ke pesaka lenda vanda ya ofele. Bisalu ya bantu ya mayele ke lombaka mbongo na ngunga to na kilumbu. Sambu na muntu yina ke bakaka lusadisu ya nsuka ya luzingu (hospice care), Medicare ke futaka ndambu ya nene ya ntalu ya bilumbu 5 ya kulandana ya lusadisu ya kupema na lupitalu to na kisika ya mbote ya mayele. Medicaid lenda sadisa. Bima mingi ya kimunganga ya bantu mosi ke futaka ve lusadisu ya kupema, kansi bankubu yankaka ya assurance ya kisalu ya ntangu ya nda lenda futa.

Ndongisila: Alzheimer’s Association ke pesaka kimbangala ya kumeka banti ya lusadisu ya kupema na ntangu yina kele ve kigonsa ya nswalu, sambu bo vanda ya kuyilama kana nge kuma na mfunu ya nswalu.

Kisika ya kuzwa lusadisu pene-pene ti mono?

Bisalu mingi ya ofele na États-Unis lenda tinda nge na lusadisu ya kisika na nge.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Helpline kele ya ofele mpi ya kinsweki, bantu ke sadilaka yo na ntangu yonso, konso kilumbu na mvula, ti lusadisu na bandinga kuluta 200 na nzila ya bantu ya ke tubaka bandinga zole to bambaludi. Sadila 711 sambu na kisalu ya kusadisa kubalula ndinga. Nge lenda solula sambu na bansobolo na bikalulu, kulemba na ntima sambu na kisalu ya kusadisa, banzila ya lusadisu ya kupema, baprogame ya kisika na nge mpi mambu yankaka, mpi nge lenda lomba disolo ya nda ti muntu ya ke pesaka ndongisila ya kisalu. Bantu ya kisalu ke pesaka ve ndongisila ya munganga.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, kisalu ya bantu yonso ya Administration for Community Living, ke sangisaka nge ti bisalu sambu na bambuta mpi mabuta na bo. Nge lenda binga, tinda nsangu ya telefone, solula na internet to tinda email na bantu ya me longuka, to sosa na kutadila kisika. Yo lenda tinda nge na Area Agency on Aging ya kisika na nge.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator ke sadisaka nge na kuzwa banti ya lusadisu ya kupema na konso eta, mpi ke pesaka ndongisila ya kusolula ntete ti State Respite Coalition to Lifespan Respite program ya eta na nge kana yo kele. ARCH ke tendula nde bo ke talaka ve banti yina, yo yina talaka nge mosi eksperiansi mpi luzingu na bo.

Inki mutindu ya kuzwa dibundu ya lusadisu?

Yufula na Helpline to sosa na internet sambu na mabundu pene-pene ti nge. Alzheimer’s Association ke yidikaka mabundu ya lusadisu sambu na bantu ya ke sadisaka mpi bantu yina ke zingaka ti dimbuya ya kuyibuka mambu, na zizi to na internet, na lutwadisu ya bantu ya me longuka. Bisika mingi ke pesaka mpi mabundu ya sipesiali, mu mbandu sambu na bantu ya dibuta ya ke sadisaka to sambu na bantu yina ke zingaka ti maladi ya Alzheimer yina me yantika na kileke to na luyantiku. Yo ke pesaka mpi ALZConnected, kimvuka ya ofele na internet kisika bantu ya ke sadisaka ke kabulaka bandongisila.

Mabundu ya lusadisu lenda vanda kisika ya kutubila kukonda kusambisa, ya kuzwa bandongisila ya mbote na bantu yina me lutaka na mambu ya mutindu mosi, mpi ya kuwa nde nge kele ve nge mosi. Kana dibundu ya ntete me fwana ve, meka yankaka.

Inki mutindu ya kulomba lusadisu na bantu ya dibuta mpi banduku?

Tuba mambu ya sikisiki. Bantu mingi ke zolaka kusadisa kansi bazaba ve inki bo lenda pesa. NIA ke pesaka bandongisila yai:

• Sonika liste ya bisalu yina bantu yankaka lenda baka, mpi bika bantu pona.
• Yantika na mambu ya fioti kana kulomba kele mpasi.
• Wakana kisalu ti muntu. Muntu ya dibuta yina ke zolaka kulamba ke nata madia na Kitanu. Nduku yina ke zabaka kusala mikanda ke sadisa na mikanda.
• Tinda nsangu ya telefone to email kana kutuba na zizi ke pesaka nge mpasi.
• Yilama na mvutu kana muntu mosi me pesa lusadisu: «Mersi sambu na kuyufula. Tala mambu yina nge lenda sala.»
• Yilama na kubaka mvutu ya ve mpi keba ve kubaka yo bonso diambu ya nge mosi.

Bandongisila yankaka: lomba muntu mosi kuvanda ti muntu yina sambu na nsuka-nsuka mosi na mposo, kunata yandi na kisalu ya fioti na nganda, to kukwisa mpi kusakana nsaka kumosi. Lutiti na beto ya kusakana kumosi kele pete na kukabula ti bantu yina ke kwisa kutala.

Ebuna kana mono mosi kuma na diambu mosi?

Yidika ndongisila ya fioti ya nsadisa ntama. NIA ke pesaka ndongisila ya kupona ti bantu ya dibuta to banduku ya penepene nani ta kota na kisika na nge, mpi ya kubumba mukanda mosi ti banumero ya nsadisa ya nswalu, bankisi, bandongisila ya bikalulu yina ke sadisaka, mpi bisalu yina muntu ke zolaka mingi. Alzheimer’s Association ke pesaka mpi ndongisila ya kubumba na kisika ya pete banumero ya bamunganga ya muntu yina mpi liste ya bankisi yina me sonama ya mpa.

Na ntangu ya inki mono fwete sosa lusadisu ya munganga to lusadisu ya nswalu?

Solula ti munganga na nge kana bidimbu ya kulemba ke salamaka mbala na mbala, kana nge ke wa mawa mingi, to kana nge ke nwana na kuluta. Songila munganga na nge nde nge kele muntu ya ke sadisaka. NIA ke tendula nde bantu ya ke pesaka ndongisila ya mabanza mpi bantu ya kisalu ya kimvuka lenda sadisa ti mawiya ya mpasi mpi kuyidika mambu, mpi nde Medicare, Medicaid mpi ba-assurance yankaka ya bantu mosi lenda futa ndambu ya ntalu ya kisalu ya mabanza.

Kana nge ke wa bonso nge kele na mpasi ya nene to nge kele ti bangindu ya kudisalisa mpasi, binga to tinda nsangu na 988 sambu na kukutana ti 988 Suicide & Crisis Lifeline, ya ofele mpi ya kukanguka 24/7. Kana muntu mosi kele na kigonsa ya nswalu, binga numero ya nsadisa ya nswalu ya kisika na nge (na États-Unis, 911).

Keti bisalu ya kusala kumosi lenda pesaka mono mpi mwa kupema?

Bantangu yankaka, ee. Kisalu ya pima yina beno zole ke sepelaka na yo lenda vanda ndambu ya pete ya kilumbu sambu na nge mpi sambu na muntu yina nge ke sadisaka: kuwa miziki ya ntama, kutala bafoto, to nsaka bonso Conversation Cards yina ke lombaka ve mvutu ya mbote to ya mbi. Kana muntu ke sepelaka na kuvanda ti bantu, kisalu ya kimvuka ti Picture Bingo na kisika ya bambuta to na programe ya mwini lenda pesaka nge ngunga mosi ya kupema. Tala bisalu sambu na bimvuka na bansi ya bambuta sambu na bandongisila.