Ntangu muntu yina ke na maladi ya kuvila mambu ke buya

Nge me yidika mambu yonso, nge me pesa nsaka to kutambula, mpi nge ke wa « Ve ». To kisalu keyantikaka mbote mpi kensukaka ti tableti yina bo me pusa mpi ndinga ya ngolo. Yo ke lembisaka, mpi yo ke salama mingi. Kubuya mpi kuwa makasi kevandaka mbala mingi nsangu, kele ve ntu-ngolo. Kuzaba nsangu yina yo ke lomba kutuba lenda monisa nge kima ya kusala.

Sambu na nki muntu yina ke na maladi ya kuvila mambu ke buya bisalu?

Mbuya mingi kevandaka ti kikuma, ata kana muntu lenda tuba yo ve na mambu. Alzheimer’s Association ke tuba nde kukanga nzila lenda monisa nde muntu lenda sala ve kisalu yina to ke wa boma ya kumeka yo. Bikuma ya mbala mingi kele:

• Yo ke monana mpasi mingi. Kisalu ke lomba mayele yina maladi ya kuvila mambu me kumisa mpasi, mpi kununga ve na ntwala ya muntu ya nkaka ke pesa nsoni.
• Yo ke monana bonso ya bana. Bambuta ke monaka bafoto ya bonso ya bana, bandinga ya kusakana mpi bisalu yina ke monana bonso bo me sala yo sambu na bana.
• Kulemba. Bantu mingi kevandaka ti ngolo fioti na nima ya midi. Tala bisalu ya pima na nima ya midi.
• Mpasi ya nitu. National Institute on Aging (NIA) ke tanga mpasi, kukonda mpongi, mpasi ya kumona to kuwa, kukonda kukaka, nzala, kiwuka ya masa mpi bampasi ya nkisi ya mpa bonso bikuma yina lenda pesa mpasi.
• Mambu mingi ke salama. Televizio ya makelele, masolo mingi to kisika ya bantu mingi lenda lembisa muntu.
• Kuwa bonso bo ke pusa yandi. NIA ke tanga kupusa muntu kusala kima yina maladi ya Alzheimer me kumisa mpasi mingi, to kuyibuka mambu to bantu, bonso kikuma ya mavwanga ya mbi.
• Mawi ya mbi. Kukonda diaka luzolo na mambu lenda vanda kidimbu ya mawi ya mbi, mpi yo fwete tubama na munganga.
• Yandi ke zola ve kaka. Bambuta kele ti nswa ya kutuba ve.

Inki mfwete sala ntangu yandi ke tuba ve?

Ndima « ve » na pima, na nima soba kima mosi: ntangu, kisalu, mpasi na yo to mutindu yina nge ke yula.

1. Bika yo sambu na ntangu yai. « Yo kele mbote. Mebika na nima. » Na nima kwenda na kima ya nkaka kukonda kupema ngolo.
2. Meka diaka na nima. Alzheimer’s Association ke pesa ndongisila ya kumeka diaka na nima, to na ntangu ya nkaka ya kilumbu.
3. Kumisa yo fioti. Kima mosi ya kufwanisa na kisika ya nsaka ya mvimba. Tawoli mosi na kisika ya paniere ya bilamba. Bafoto fioti, ba nzila fioti, bika bafoto kumonana.
4. Pesa ba nzila zole. « Nge ke zola kutala bafoto ya bandeke to kuwa miziki mosi? » Nzila ke pesa diaka mawi ya kuyala.
5. Lomba lusadisu na kisika ya kusosa. « Nge lenda sadisa mono kuyidika mambu yai? » to « Nge lenda tuba mono mukubu yina ke monana mbote? » Kuwa mfunu ke monana kuswaswana ti kusalama nsosa.
6. Yantika yo nge mosi. Yantika kisalu pene-pene na yandi kukonda kuyula. Bantu mingi ke kwelaka ntangu kima kele na kusalama, mpi kana ve, beno me luta ntangu kumosi.
7. Soba na kima ya nitu to ya kupesa pima. Kutambula fioti, miziki, kima ya kudia, kupeta bilamba, to kupema na pima kumosi. NIA ke pesa ndongisila ya kubalula dikebi na miziki, mukanda to kutambula.
8. Bika yandi kusala yo na mutindu na yandi. Kana yandi ke zola kusakana na mutindu ya nkaka na bansiku, ndima yo. Alzheimer’s Association ke ndongisa kuvanda pete.

Inki mfwete tuba ntangu yandi ke wa makasi?

Sala malembe, kulumusa ndinga na nge mpi pesa kikesa. Ndongisila ya Alzheimer’s Association sambu na mavwanga ya mbi ke pesa ndongisila ya kukatuka mpi kulomba nswa, kusadila bandinga ya pima mpi ya mbote, mpi kupesa nzila ya kulombola kati na ba nzila zole. Bandinga ya mutindu yai:

• « Lolula, yai ke yangisa. Bika beto yambula yo. »
• « Nge ke sala mbote. Mono kele awa. »
• « Nge kele ti ntangu ya kusadisa mono na kima ya nkaka? »
• « Beto nwa tii na kisika ya yai? »

Na nima manisa kisalu kukonda kusala yo diambu ya nene. Bandongisila na beto ya kusolola kele ti mambu ya nkaka ya kutuba.

Inki mfwete kuevita?

Mvutu ya nkaka ya mbala mingi lenda kuma mbi.

• Kufwa to kukwamina. « Kwisa, diaka mosi kaka » to « Nge ke zolaka yai » ke sadisaka ve mingi.
• Kuyula bonso nsosa to kusoba. « Nge me zaba yai kele inki » to « Ve, yina kele mbi » ke yika kilo.
• Kubaka yo bonso diambu ya nge mosi. NIA ke yibusa bakebi nde maladi, kele ve muntu, ke salaka bansoba yai.
• Kufinama mingi to kusala nswalu. Alzheimer’s Association ke ndongisa kubikisa kutombula ndinga, kumonisa boma, kukanga nzila, kufinama mingi, kukanga, kufunda, kukonda kutala to kufwa ti muntu, mpi kuevita bansoba ya mbalakata yina muntu ke mona ve.
• Kusadila nsoni. « Mono me yidika mambu yonso sambu na nge » ke pesa nge beno zole mawi ya mbi.
• Kupesa balulukumu ya mbi. « Ntu-ngolo » to « mpasi » ke bumba kikuma ya kieleka mpi ke kumisa mpasi kusoba yo.

Inki mutindu lenda zabaka kikuma ya mambuya mingi?

Sonika bansangu ya pete na mposo mosi to zole. NIA ke tuba nde kulandila bansoba ya bikalulu lenda sadisa bakebi mpi bantu ya mavimpi kuzaba mutindu mpi kumona kikuma.

Sonika:

• ntangu ya kilumbu;
• inki nge me pesa mpi mutindu nge me yula;
• inki vandaka kusalama pene na nge (makelele, bambeni, televizio);
• mutindu yandi me lala, me dia mpi me nwa, mpi ntangu ya nsuka yandi me kwenda na kabine;
• nkisi ya mpa to maladi ya mpa.

Mitindu ke monanaka nswalu: kubuya yina ke salama kaka na nima ya 4 ya nkokila, kaka ti nsaka mosi, to kaka ntangu televizio kele na kusala. Ndongisila ya Family Caregiver Alliance sambu na bikalulu ya maladi ya kuvila mambu ke tuba na mutindu ya pete: beto lenda soba ve muntu, kansi beto lenda soba bikalulu na beto mpi kisika.

Ntangu nki mfwete tubila munganga sambu na kubuya to kuwa makasi?

Tubila munganga ntangu bikalulu ke soba na mbalakata, nswalu, to kumosi ti bidimbu ya maladi. NIA ke tuba nde bansoba ya mbalakata to yina ke soba nswalu na bikalulu, mingi-mingi kana muntu me baka maladi ya kubasika to nsoba ya nkisi ya mpa, fwete zabisa munganga nswalu.

Tubila munganga na yandi nswalu kana nge ke mona:

• kisangasanga ya mbalakata to nsoba ya nene na bangunga to bilumbu;
• bidimbu ya mpasi, bonso kuyinana, kukanga kitini mosi ya nitu, to mpasi ya mpa ya kunikana;
• fièvre to bidimbu ya nkaka ya maladi ya kubasika;
• nkisi ya mpa to yina bo me soba na nima ya nsoba ya bikalulu;
• kukonda luzolo na mambu mingi, mansanga to kukatuka na bantu na bamposo zole to kuluta;
• kubuya kudia to kunwa.

Alzheimer’s Association ke pesa ndongisila ya nsosa ya mvimba ya mavimpi sambu na konso muntu yina kele ti bikalulu ya mutindu yai, mingi-mingi kana yo ke monana na mbalakata. Family Caregiver Alliance ke ndongisa mpi kutala ntete na munganga, sambu mambu ya bikalulu lenda vanda ti kikuma ya mavimpi. Kuyantika ve, kuyambula ve to kusoba ve nkisi mosi kukonda kutubila munganga to muntu ya bankisi.

Kana muntu kele na kigonsa to kele ti bidimbu ya diambu ya nswalu ya mavimpi, binga nimero ya lukanu ya nswalu ya kisika na nge (bonso 112). NIA ke pesa ndongisila ya kuzabisa muntu yina ke baka mbila nde muntu kele na maladi ya kuvila mambu.

Keti kele mbote kana beto sala kima ve?

Ee. Bilumbu ya nkaka kisalu ya kuluta mbote kele kukonda kisalu: kuvanda kumosi, kusimba maboko, kuwa miziki yina nge ke zolaka, to kutala bandeke na fenetre. Yina kele ve kununga ve. Ndongisila na beto ya kusakana kumosi ke tendula sambu na nki kuyambula ntete, to kukonda kuyantika, lenda vanda nzila ya mbote.