Alzheimer jaqiru uñjañ: kunas lurañ ukat apañ

Alzheimer jaqi uñjañ utan, jan ukax hospitalan jumax munasir jaqi uñjkta ukhax, walja amuyunaka utji. Kunsa parlañ, kunsa apañ jan ukax uñjañax aski utjaspas sasa jan yatiñ utjaspa, jupax janiw yatiñapkiti ukhamarak. Ukampisa aski utjaspa. National Institute on Aging yatiyi, Alzheimer ukan jakir jaqinakax juk’ampinix uñjirinakar sum uñtasipxi, jupanakax jan yatiñapkaspasa. Akax sarañ sipansa, uñjañ ukat qhipa pachan yanapt’awinak uñacharakiwa, hospitalan qhiparu uñjañ ukhamarak.

Uñjañatakix kunjamas jaqunaka?

Mä juk’a amtañax ukax jumanakatakix sumawa.

• Suma pacha ajllim. Dementia Australia yatiyi, jaqix juk’ampinix ch’ukiñ ukat jach’a phaxsi uñjañ ukax sum uñjaspa, sasa. Family Caregiver Alliance yatiyi, uta amtañanakap yatiñ ukat uñjañ pachan jan ukax sarañ pachan janiw lurañ pachan uñjañ sum utjaspa.
• Uñjirinakampi parlañ. Jumax jaqix kunjamas sarnaqapkaspa uka jisk’a yatiyasiñ, ukat kuna manq’a, uywa jan ukax sarañ uñacharañ amtañanakap uñjam.
• Jisk’a uñjañ wayt’a apañ. Mä jan ukax paya takinak apañ, sapa kuti (uka uñacharañanakax jaqhipan).
• Parlañ tuqinakap amtam. Jaqix janiw kunas yatiyañ utjkiti, ukhamasti jumax ch’ama tuqinak apañ: familia tuqi, phaxsi pacha, sapa uywa ukat jan ukax sum nayrar uñjañ.
• Jumaru suytañ suytañ mayt’am. Mä uñjañanakax sum utjaspa, mä kutinakax jan ukax phiñasiñ utjaspa. Ukanakax taqi ukhamaw.

Kunas apañ?

Yanapt’añ takinak apañ, jan jaquntañ takinak janiw. Aski takinakax:

• Mä juk’a fotonaka wayt’a, sum uñjañ, jisk’a jan ukax juk’a qillqatanakampi. Uñjirinakatakix qilqañ qhipa.
• Mä munat taqi uñjañ celular ukan, jisk’a parlañ jan ukax juk’a parlañ ukampi.
• Mä lanux taqi, kunjamas mä manta, mä ch’aka, jan ukax mä llik’i uka jaqi munat.
• Manq’a lurañ nayra, ukat wali anat kawkhanti ukax, jaqi munaspa jan ukax janiw.
• Mä magasina jan ukax mä yatiyata uñjañ jaqi nayra lurañanakat, kunjamas uywa, awtu, p’isaqanaka jan ukax manq’a lurañ.
• Mä manq’a, uñjirinakax ukar yatiyasa.
• Utan uñjañ takinak. Family Caregiver Alliance yatiyi, phiru, uywa, familian fotonaka jan ukax jayp’u uñjañ, jan ukax nayra familian fotonaka mä jach’a afisha.
• Mä tablet, familian fotonaka uñjañatakix jan ukax mä jisk’a jaqichasiñ juego ukan.

Uñjañ ukan kuna lurañ tuqi?

Mayni lurañ jaqichasiñ sum utjaspa. Dementia Australia yatiyi, fotonaka uñjañ, mä jisk’a lurañ, achunaka phuqañ, munat taqi uñjañ, manq’a mayt’añ jan ukax utanakan sarañ. Yaqha ideanak:

1. Fotonaka uñjañ. Kuntix uñjaskta uk uñacharam: “Uka ch’uyan uñjam.” “Uka qota ch’iyar sum uñjasi.” Jaqix mayt’añ. Janiw “Akax kunawa?” sasa jisk’achañ.
2. Munat taqi uñjañ ukat taquñ. Yatiñ munat taqinakax suma amuyunaka churapxi, parlañ jan puedeñ pachanakan ukhamarak.
3. Jisk’a sarañ. Family Caregiver Alliance yatiyi, uta chiqapan jan ukax uñjirinakan qala sarañ, sapa jardin utjaspa ukanx. Silla ruwadamp sarañax jukhun.
4. Amparan sumpi t’aqa. Mä lanux ukat sum sut’a sarañ amparanakan calmaraki.
5. Jaqi aljañ. Dementia Australia yatiyi, sikilmp sumpi, uñjkt uñjañ pachan, jan ukax munat isi ukar churañ, jaqi munaspa.
6. Mä jisk’a juego. Family Caregiver Alliance yatiyi, naipi, dominó jan ukax jaqi sarnaqat uka juegonak. Tablet ukan, Picture Pairs jan tiempo uñjañ fotonak uñjasa sarañ. Photo Pairs ajllit fotonakam juego mayt’iri ukar tukuyi, fotonak nayraqata navegadormanx utjaspa.
7. Mä uñjañ jukhu uñjañ. Family Caregiver Alliance yatiyi, katuqañ mä jan ukax wali uñjañ. Jaqix jan ukax yatiyañ jan utjkiti, jumax sum uñjañ ukat uñjañ pacha uñjañ.
8. Mä jach’a parlañ. Mä jisk’a jaya, munat yatiñ jan ukax familia uywa qillqat.
9. Jumax sum uñjañ. Alzheimer’s Association yatiyi, kuntix parlañ sumpi jan ukax jan yatiñax jan walt’awi ukat jumax uñjañ ukax jach’a yatiñawa.

Conversation Cards yanapt’awa kuna parlañ jan utjaspa ukhax. Sapa cartax mä uñjañ ukat mä jisk’a parlañ mayt’awi.

Uñjañ ukan kunjamas parlañ?

• Sapa kuti sutim sumañ. “Kamisaraki Tata, nayax Mark, jumaru yuqam.” NIA yatiyi, uñjirinakax jisk’a sutip sumañ parlañ qalltañataki.
• Nayra sayt’añ ukat silla ukan ñanqha uñjañ sum uñjañ.
• Janiw k’achañ jan ukax phiñasiñ. NIA yatiyi, jaqi jan ukax yatiñ jan ukax kuna ch’iyar sum uñjañ ukhax janiw k’achañ.
• Suytañ suytañ. Kunjamas parlañ jan puedeñ ukax, aski pacha churam.
• Amuyunak uñjañ. Jaqix llakisiñ jan ukax jan walt’aski ukax, nayra uñt’am ukat ukat tuqi parlam.
• Yatiñ tuqi jisk’a jaytañ jan ukax “Nayar uñt’atati?” jan ukax “Kuna manq’a lurataxa?” sasa jisk’achañ.

Akax parlañ yanapt’awinakax uñjañ.

Kunas lurañ “Utar sarañ munta” sasa?

Parlañ ukan amuyañ uñjañ (sapa mä yatiyañax jaqix utar sarañ munaspa uka yatiñanakar). Family Caregiver Alliance yatiyi, “Utar sarañ munta” sasax sapa kutiw “Janiw sum sarnaqapkti” sasiwa, ukat yatiyi, “Utamat parlam” jan ukax “Utan kuna sumas munta?” sasa. Dementia Australia yatiyi, “utan” sasax mä pacha jan ukax mä uta uka jaqix sum sarnaqapkaspa uka jupanakatakix sañ jach’a sarañ, sapa wawanakanx.

Yatiyasiñ:

• amuyasiñ uñt’am: “Utam munaspa sasa amuyapxtam.”
• sum amparampi mayt’añ, munaspa ukhax
• fotonaka uñjañ jan ukax familian utapat parlañ
• sarañ, umañ jan ukax manq’a mayt’añ

Janiw k’achañ jan ukax kunatakix sarañ jan puedeñ sasa yatiyañ. Jan yanapt’añ ukat ch’amanakax juk’ampi.

Uñjañ ukax kunjam sarañ?

Juk’ampinix mä kuti uñjañax sum utjaspa. Family Caregiver Alliance yatiyi, jaqix janiw amuyapkaspa jumax pisi jan ukax phisqa jach’a pachan uñjañ, sapa kuti kimsa juk’a uñjañ mä jach’a uñjañat sum utjaspa sasa. Dementia Australia yatiyi, janiw kuna pachas jan ukax kuna kutis uñjañ chiqapuniw.

Mä uta mantañ qhipa, Family Caregiver Alliance yatiyi, nayra mä kuti uñjañ jan ukax uñjañ sapa pacha, ukat qhipat mä amtañ sarañ.

Kunjamas jaqi jan llakisiñ sarañ?

Sarañax jukhun jakisiña. Dementia Australia yatiyi:

• Uñjañ qalltañ, kunas sarañ ukax parlañ. “Mä hora qhipar sarañ, ukat ch’ampi sarañ.”
• Mä lurañ mä tukuñ uñacharañ. “Akax tukusaxa, ukat sarañ.”
• Mä manq’a jan ukax lurañ mayt’añ, jan ukax uñjirinakar jaqi yanapañ.
• Sarañ juk’a ukat kunjamas sapa kuti chiqa. Sarañ qhipa llakisiñ jan ukax “juk’a qhipat” sasa qhipa ukax sarañ jukhun.

Sarañ qhipa, llakisiñ utjaspa. Jumax samar. Jaqix phiñasi ukhax, uñjirinakax juk’a qhipat amuyapxiwa.

Alzheimer jaqiru hospitalan uñjañ

Hospital ukax ch’ama, janiw yatiñaniwa ukat jaqinakampi jakañawa, ukax Alzheimer jakir jaqitakix sum jan wali utjaspa. NIA yatiyi, Alzheimer jaqi hospitalar apañ ukat yatiñ:

• Jaqi jupan uñjañ sum utjaspa: familia, yatiñani amigo jan ukax yanapt’iri.
• Uñjirinakar mä hoja qillqat churañ, kunjamas sarnaqapkaspa, sutip, munañanakap, janiw munañanakap, kuntix jan walt’ayi, ukat ñanqha sumpi jan parlasa jan walt’awi uñt’aña. Uta ukan ukhamarak uñjirinakan mesanakan uchañ.
• Manq’a umañ yanapaña. Jach’a jaqinakax hospitalan manq’a jan utjaspa. Jisk’a qhipa, manq’a yanapt’am, mä chiqat manq’a ch’aka, umañ.
• Jan kuna lurañ uñt’añ apañ, kunjamas fotonaka jan ukax khuyapayasiña.
• Jisk’achañ. Televisor apaqam, teléfono jan ukax intercom jisk’achañ.
• Suma amuyañ lurañanaka, kunjamas munat taqi uñjañ, lanux, mayt’añ, taquñ, jan ukax fotonak uñjañ.
• Sarañ sum uñjañ, uñjirinakan yatiyasiñapata.
• Jaqi ch’ama jan ukax jan walt’aski ukax, ch’ama doktorurux yatiyaraki. NIA yatiyi, ch’ama yatiñ mistuñ, delirium sasa, infección, fiebre, ch’ukiña jan ukax yanapt’awi ukhamar jan walt’awi ukat yatiñ uñt’añ.

Mä jisk’a, jupaki uñjañ, mä uñt’asi jaqi ukat mä munat taqi uñjañ, hospital pacha ukan sum kuna uñjañaw utjaspa.

Wawanak uñjañ ukan apaña

Wawanakax walja sum apapxi. Jupanakar jisk’a, chiqa parlañ yatiyam, uñjañ jisk’a utjaspa, ukat jupanakar mä lurañ churam, sapa mä qillqa uñacharañ jan ukax mä fotonaka churañ. NIA yatiyi, wawanakax Alzheimer jaqi jupanakampi jisk’a lurañanaka lurapxi, sapa mä fotonak uñjañ jan ukax taquñ. Dementia Australia yatiyi, wawanakar mä jisk’a manq’a jan ukax suma lurañ takinak apañ, jupanakax jisk’a sarañ jukhun.

Juma pachpat amparam uñjam

Uñjañax jukhu ukat llakisiñaw utji, khititix jaqi walja mayi ukhax. Janiw kuna sarañ chiqa sapa kutiw jumax uñjañatakix utjaspa, jan ukax amigo apañ, jan ukax jan walt’aski pacha jisk’a sarañ. Juma amparam uñjañatakix amparam uñjañ uñjam. Jumax jaya jaqinakax jayp’u uñjañ, teléfono ukat video llamadanakax uñjam.