Demencia uñt'at jaqi jan munasaw ukhamarak phiñasiw ukax

Ukhamawa, taqi kuna amtañanak lurasa, jan ukax paseo jan ukax luräwi, “Janiw” sasaw ist’ta. Jan ukax luräwi qalltasaw, jupa phiñasaw jan ukax qharuta ch’iqhi jan ukax ch’axwatw tukuyi. Jan kuna, jan ukax llakisiñ sasaw utji, ukax wali sapakiw. Jan munasiñ ukax jaqi yatiyasiñawa, janiw lurawi kuna lurañapawa. Kunanaks yatiñ ukax khitin jupanakan lurañapa amuyañ yanapaspawa.

¿Kunatsa demencia uñt’at jaqi jan luraña munkiti?

Ukax jupanakan yatiñapa, jan ukax chiqapar sasa, jan ukax utjaspa. Alzheimer’s Association sasaw uñacht’ayi: jan munasiña ukax jaqi jan luraña jan ukax mantañ ch’axwañ utjaspa. Kunanaks utji:

• Wali jark’aki. Luräwi ukax demencia jark’achi yatiñanakaw munaski, ukat jaqi pä jani ukax p’iqinchi.
• Wawanakjam sasa. Jaqinakax dibujo jan ukax sataña wawanakjam uñjaski, jan ukax wawanakatakiw luräwinaka.
• Qhuñusiña. Jaqinakax qhipa pachan jisk’a kallpa utji. Uñjañ: qhipa pachan jisk’a luräwinaka.
• Janchi jan walt’äwi. National Institute on Aging (NIA) sasaw: janchi, jan suytaña, jan uñjaña jan ukax jan ist’aña, ch’amañ, uma jan ukax machaq ampara lurawinak phiñasiñ utjaspa.
• Qhuñusiña luräwinaka. Jank’aki ukax, qhiri jaqinaka jan ukax jupa qhuñusiñawa.
• Jan kusisiña. Mayjt’añ, wali chiqpach jan kusisiñax doctor yatiyañawa, kunatixa depresión utjaspa.
• Jupanakax jan munapxiwa. Jaqinakax “janiw” sañ munañapawa.

¿Kunanak lurañ janiw sañ ist’aspa?

Jan sañ suma ist’a, ukat khitin jaqi sapa mayjt’a: pacha, luräwi, wali jark’aki jan ukax kunjamarak mayt’asa.

1. Jupa sapa phuqaña. “Jan waltaspa. Qhipat sañani.” Ukatw yaqha luräwiw sarañ.
2. Qhipa pachan yaqha. Alzheimer’s Association sasaw qhipa pachan jan ukax uru yaqha pachan yantasa.
3. Jisk’achañ. Jisk’a amtañ, wali jisk’a lurañ. Jisk’a uñjañanaka, jisk’a ajllañanaka.
4. Paqallqu ajlliñanaka. “¿Aka aywanak uñjañ jan ukax taqi kunaw ist’añ?” Ajlliña ukax jaqi yatiñ sapa ch’amañanakaw utji.
5. Yanapt’añ mayt’añ. “¿Jumax yanapäta?” jan ukax “¿Khitin colorax suma?” Yanapt’añ wali kusisiñawa, jan ukax jank’aki.
6. Jupa qalltaña. Jupan wali jupanakan q’uchuna qalltañ, jan mayt’asa. Yaqhipanakax luräwi ch’iqhiwa jan ukax uñjañ sarañapa.
7. Yaqha sasin luraña. Jisk’a sarañ, ist’añ, manq’a jan ukax ropa qhuñuña, jan ukax suytañ. NIA sasaw: ist’añ, lupi jan ukax sarañ.
8. Jupanakan thakip luraña. Jupanak jan ukax jupanakan thakip luraña ukax askiwa. Alzheimer’s Association sasaw wali mayjt’añ.

¿Kunsa sañ phiñasiñ?

Jisk’achasa, jaqichasa, sañamp. Alzheimer’s Association guidance on agitation sasaw: sayt’aña, jan ukax mayt’añ, jan ukax suma sasinakampi, jan ukax paqallqu ajlliñampi. Ukanakax:

• “Walikiw, aka luräwi jan askiwa. Sayt’añani.”
• “Walikiw sapxäta. Nayax sarakistwa.”
• “¿Yanapt’añ munäta, yaqha luräwinakan?”
• “¿Juk’ampi tea umaña munäta?”

Ukat luräwi tukuyañ, janiw wali jach’a lurañ. Communication tips ukax yaqhipa sasinak yatiyi.

¿Kunanak jan lurañ?

Yaqha luräwinakax jan askiwa.

• Jark’aña jan ukax mayt’aña. “Jaysa, jisk’a mayni” jan ukax “Ukax munasmawa” sasaw janiw yanapkiti.
• Yatiyaña jan ukax chiqachaña. “Ukax kunawa, ¿yatiskätati?” jan ukax “Janiw, ukax jan chiqapaw” sasaw phiñasiñ yapuchi.
• Jupar jan amuyañ. NIA sasaw: suytañax demencia lurañawa, janiw jaqin lurañapa.
• Ch’axwañ jan ukax jank’añ. Alzheimer’s Association sasaw: jan jach’ar sañ, jan jisk’achasa, jan jaqir sayt’añ, jan jaqir jark’añ.
• Ch’iqhiñ. “Nayax aka taqi luräwi lurasktwa” sasaw jupanakan jan walt’ayi.
• Jisk’achañ. “Jan ukax jupax jan yatiyiti” sasaw yanapt’añ jan ukax jaqichañ.

¿Kunsa jan munasiñ ukax jikxatañ?

Pä jan ukax kimsa phajsi qillqatañ. NIA sasaw: qillqatañax jaqinakan thakip jikxatañ ukat jiwasa yatiñ sayt’añ.

Qillqañ:

• uru pacha;
• kunsa mayt’ta ukat kunjamarak mayt’ta;
• kunsa muspharañ (jark’a, jaqinaka, TV);
• kunjamarak jamasi, manq’asi, umasi ukat kunapachas jan ukax p’iqinchi;
• machaq ampara jan ukax jan walt’äwi.

Ukanakax wali chiqapar jikxatañ: jan munasiñ 4 p.m. qhipat, jan ukax jaqi luräwi jan ukax TV utjkipan. Family Caregiver Alliance sasaw: janiw jupa jaqi mayjt’añax, ukampis jiwasan lurawinakasa jan ukax muspharañas mayjt’añ.

¿Kunapachas doctor sarañ jan munasiñ ukat phiñasiñ?

Chiqpach doctor sarañ, pacha ukax wali mayjt’asa, jan ukax jan walt’äwinakampi utjaspa. NIA sasaw: chiqpach mayjt’asa, machaq ampara infeccion jan ukax machaq ampara ch’amañanak ukat, doctor yatiyañapawa.

Doctor sarañ mayt’añ, jumax uñjasa:

• chiqpach phuqhasiña jan ukax wali mayjt’äwi uru jan ukax pachanakan;
• llakisiñ jan ukax jan q’añu jan ukax mayni ch’ina jan ukax ch’amañ;
• fiebre jan ukax infeccion uñjañanaka;
• machaq ampara jan ukax mayjt’ata ch’amañanak, ukat luräwi mayjt’asa;
• taqi kuna jan kusisiña, llakisiña jan ukax jaqinakat jaytasiña, marka kimsa phajsit sipansa;
• manq’a jan ukax uma jan umaña.

Alzheimer’s Association sasaw: jan walt’äwi jaqinakax, wali chiqapar jan ukax chiqpachaw doctor uñjañapa. Family Caregiver Alliance sasaw: doctor yatiyañamawa, jan ukax jan walt’äwi ukax janchi jan walt’äwiw jikxatañ. Janiw ch’amañ mayjt’añamp, jan ukax doctor jan ukax farmaceutico yatiyañ janïr.

Peligro utjaspa jan ukax emergencia numerom jawsañamawa. NIA sasaw: emergencia numerom jawsasa, jupa demencia uñt’aspa sañamawa.

¿Janiw kunas lurañ ukax askiwa?

Jisk’a ukax askiwa. Yaqhipa uruw wali luräwi janiw lurañ: chikaru qhuñusiña, amparanakampi sayt’añ, kusisiñ ist’añ jan ukax jaqsu uñjañ. Ukax janiw jan waltañ. Guide to playing together ukax yatiyi, kunapachas jisk’a mayt’añ jan ukax janiw qalltañ askiwa.