Uka jisk’a jaysäwi
Nayra pacha amtaña pasado pacha jukʼamp kusisiñampi sarnaqañawa, fotunakampi, luraña utampi, músicampi ukat qillqatanakampi. Amtañ uta luraña, jakañ qillqata luraña jan ukax fotunak ch'iqanpi uñjaña. Jan pruebañ: "¿Amtasmati?" ukat "¿Khitisa?" sasa arunak jan arsuñamawa; uka tuqi "Uka arumat parlaña" sasa jawsañ arunak luraña. Jakañ parlañax jan wali chiqapar amuyañat sipansa wali askiwa.
- Nayra pacha amtaña parlañawa, jan pruebañawa. Chiqapar amuyañax janiw wakiskiti; kusisiñax wakiskiwa.
- '¿Amtasmati...?' ukat '¿Khitisa?' sasa arunak uka tuqi amuyañanakampi ukat jawsañanakampi, sasa 'Uka uru jakañ arumat parlt'añam', sasa t'ijunakampi cambiañamawa.
- Jaqin luratanakat uta lluqhanakax amp'ulanakar ukat parlañar yanapaspawa.
- Jakañ qillqata jaqin jakañapa uñt'ayañatakix yanapaspawa, jan kevalaw diagnóstico uñt'ayañatakiki.
- Amtañax llakisiñ apaqaspa ukhax, jukʼamp sartayañawa ukat ch'amañchasiñ jan ch'amaqpi sarañawa.
Aka pankanxa (7 tʼaqanaka) .
Nayra pacha amtaña ukax pasado pachan kuna kusisiñanakas uñjasiñawa. Demencia ukan sarnaqir jaqinakatakix, kunapachas tunka maya mara ukan jan ukax suxta mara ukan amtañanakax jichhürkama uñjat uñjatanakat jukʼamp sum amtasipxi. Fotunakax, amtañ lurat luratanakax, músicax ukat qillqatanakax ukanak amtañanakar jaktayapxi, ukat kusisiñ parlañ tuqiw yanapt’apxi. Mä chiqa arma: parlañawa, jan pruebañ.
¿Kunas nayra pacha amtaña, ukat kunsa jan pruebañat tuqi t’aqhisiñ?
Nayra pacha amtaña ukax fotunakampi, lurat luratanakampi, músicampi jan ukax videompi amtañanakar uñt’ayañawa, jaqin sapa pachapan. NHS ukax uka nayra pacha jakañanakar ukat qillqatanakar yanapt’asaw sañ, fotunakampi, lurat luratanakampi, videonakampi jan ukax músicampi. Pruebañax ukhamarakiwa: jaqirux chiqapar jawsañ luraña munaraki, ukax llakisiñ jan ukax ch’eqañ apaqañ jutaspawa.
National Institute on Aging ukax jaqir ‘Amtasmati mä kuna jan ukax khitisa?’ sasa jawsañ jan lurañ yatiyi. Family Caregiver Alliance ukax jawsañanak jan lurañ, jupa jamasa amtañ sipansa jukʼamp nayra pachan parlañ yatiyi.
| Kunatsa jan sañ | Kunsa sañ |
|---|---|
| “¿Uka amtasmati?” | “Uka kusisiñ uru ukhamarakiwa. Uka tuqi parlt’añamawa.” |
| “¿Khitisa?” | “Ukax Rosa tía playanxa. Uka sombrero uñjam.” |
| “¿Kawkir mara?” | “Ukax wasi nayra ukhamaraki. Ukan jakasiñax kunjamasa sasa?” |
| “Janiw ukax Bill ukax, Frank ukawa.” | “Jupax wali kusisiñ jaqi ukhamaraki uñstaski.” |
| “Uka arumpi jumax nayrapach sim.” | “Uka arumax wali kusiyaskiwa.” |
¿Kunsa fotunakat parlañax jan pruebañ?
Kuna uñjatas uñtasmasa qalltañamawa, ukat jupan mayni parlañ munaraki ukhax sarañamawa.
- Kupi kupi sartaña. Álbum ukar kupi sarnaqañamawa, mesa uñjata pruebañ sipansa kuna uñjasiñ.
- Mayni fotunak ajllisim. Pisi phaxsi fotunaka walja jaqhinakan ukhamarak wali askiwa. Jach’a, sut uñjasiñ fotunakax wali askiwa.
- Jaqinakar sutinakap jumaw sim. “Akax jumampi taykamampi kasaraña urupat” sasa arsuñax llakisiñ jist’arayi.
- Uñjatanakar parlim. Isinaka, awtu, manq’a, pacha, jaqinakan uñjasiñapa. “¡Kunja awtu! Sum ch’uyuspa uñjasi.”
- Mayt’añ, mayt’añ jan kuna. “Uka tuqi parlt’añamawa…” jan ukax “¿Kunas uñjasta?” Chuymaxa chhaqtasi jan ukax isi tuqi.
- Jupan mayt’añap qhipatpacha sarañ. Jupa uka tuqi jan ukax mayni tuqi parlaski ukhax, jupan qhipatpacha sarañamawa.
- Kusisiñampi sarnaqañ ukax sayt’ayañamawa. Jan jaqix ch’ekh’añ qalltañ sapxi ukhax, álbum jist’arañamawa.
Ch’iqa arunak munasanx, conversation cards ukar uñt’añamawa. Familiar fotunakam ch’ikhipxañ qhana jaqhinakan sañ luraña ukar, photo pairs ukar uñt’añamawa; ajllat fotunakamax jumapan nawinkama imasiñ.
¿Kunsa uta amtañ uta lurañax?
Amtañ uta ukax jaqin jakañapat luratanakan, uñjañ ukat parlañ munat luratanakan kasta.
- Mä aski uta ajllisim sarnaqañ sasiñ, sapa kuti jist’arañ sañ, kunjam zapato uta, sombrero uta jan ukax pisi qarwa qulla uta.
- Mä tema jan ukax walja luraña ajllisim. Irnaqaña, mä lurañ, mä chiqa, mä tunka maya mara jan ukax kuna sapa chiqa.
- Aski lurat luratanakar ajllisim. Pisi pä tunka jan ukax tunka lurat ukax wali sum.
- Jach’a amtañ luratanakan copia lurañ. Jan muyuñ luratanakan ukat qillqatanakan copia lurasim, jilt’apat luratanakax aski imasim.
- Mä mä lurat jist’arasim. Mä lurat apt’asim, parlam, ukat parlañ kuna sarnaqañas uñjasim.
Uka nayra luratanakar ukat yanapaña:
- Irnaqaña: sutimpi qillqat, pisi herramienta, uniforme parche, qillqata, enfermera pin, restaurante qillqat.
- Uta: amparampi qillqat qillqata, toalla, munat chukarax jan ukax corbata.
- Lurañanaka: anzuelo sin anzuelo, pelota, lana, semilla qillqata.
- Chiqanaka: postal, mapa, turistan recuerdo, markana qillqat periódico.
- Familia: fotunakan copia, wawanakan dibujo, casamiento invitación.
Jan ch’aqhanak, jan mantasa ch’iqhiñ luratanakax, llakisiñ jan ukax jaqimpi amtañanakax ukat, jan sum uñjat luratanakax qhispiyasim.
¿Kunsa jakañ qillqata lurañax?
Jakañ qillqata ukax jaqin jakañapat fotunakampi, pisi qillqatanakampi jak’ankatawa. Ukax mayt’añ, yanapirinakar ukat uta uñjirinakar jaqi sapa uñt’ayañatakiwa.
- Mä qillqata ajllisim. Binder sheet protectors jan ukax impreso foto libro jan ukax tablet jach’a imasiñ.
- Pisi partes lurasim. Wawanakax, yatiqañ, irnaqaña, familia, jakasiñanakax, yupaychañ, manq’anakax ukat música.
- Mä jan ukax paya foto sapa páginaru ch’iqhisim, jach’a qillqatampi: “Mary, 22 maranxa, bancon irnaqañ qalltaña.”
- Munat ukat luraña uñt’ayañanakax. “Lechemp café ukar umaski. Domingo himnunak munaski. Jach’a radio ukat jan munaski.” Ukax jaqi uñjirinakar yanapt’añawa.
- Jupan munat ukhama mayt’asim, fotunak ajllañax, parlañax jan ukax uñjañax.
- Yapt’asim. Tukuñ jani wali askiwa.
Yapuchañ nayra pacha amtañ ideanaka
- Jupan wawaxan música uñt’ayañ, ukat kuna amtañanakas jaktayaspa uka parlañ. Uñjañ: music activities.
- Jupan munat sapa phaxsinakan video jan ukax TV uñjasim.
- Wawanakan manq’a lurañ, ukat usuñanakax parlañ jaktayapxi.
- Markap mapa uñjasim, jupan sarnaqat calle ukanak jaq’i.
- Antiguo catálogo jan ukax revista uñjasim, precionak, uñt’ayañanak ukat awtunak parlasim.
- Jupan amtañanak ch’iqhisim celular ukan, jupan iyawsañamp, familia katuqañatakix.
- Llamadanakan yapt’asim. Mä foto jaytaña video llamada ukan; uñjañ: phone and video calls.
- Uñjañ tuqi foto jan ukax luraña apaqasim. Ukax uñjañ ch’iqa tuqi sarañ; uñjañ: visiting.
¿Kunsa amtañax llakisiñ apaspa ukhax?
Mayni amtañanakax llakisiñ, jan wali sarnaqañ jan ukax mantañ apaqañ. Jaqix ch’eqañ qalltaspa ukhax, sayt’asim, chuymap katuqasim ukat jukʼamp mayt’añ jan ukax lurañ mayni tuqinakar sarañamawa. Kuna pasaña uk sapxañ jan muyuñamawa. Family Caregiver Alliance ukax jaqir jan chiqapar sañ yatiyi, ukat uka sawunakar uñt’añ yatiyi. Jupa jiwat jaqi uñt’asiñ sapxi ukhax, jupan amuyu uñt’asim: “Uka tuqi jiwatap extrañasm. Parlam, kunjam jupa sarnaqañ.”
¿Kunsa yatiñ amtañax sanxa?
Cochrane review of reminiscence ukax 22 yatxatawinak ukat 1,972 jaqinakan amuyunakap uñjaspa, sapa kuti chiqapar kunjamasa ukat yatiñanakax jan ukhamaraki, ukat kunsa sarnaqañ uñjataspa. Jan jaqi demencia ukan sarnaqirinakar ch’ekhañ jan uñjatapa. Nayra pacha amtañax kusisiñ parlañatakiw yanapt’añ sañ uñjasiñ, jan kunas sum usuñ sañ. Parlañ yatiñataki communication tips ukar uñt’añamawa.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Kunasa nayra pacha amtaña demencia ukan jakasir jaqinakatakix?
Nayra pacha amtaña ukax amtañanakampi ukat nayra luratanakampi parlañawa, wakisiñapkan fotunakampi, luratanakampi, músicampi jan ukax video uñjañampi. Jupanakax kikpach sapa jaqimpi jan ukax walja jaqinakampi yanapt'asiñapataki. Amtañ uta jakañ parlañatakiwa, jaqin amtañapat jan pruebañ.
¿Kunatsa 'Amtasmati?' sasa jawsañax jan wali?
Amtañ jawsañanakax jaqir llakisiñ jan ukax ch'eqañ apaqaspawa, jupax amtañ janiw ukhamaspati. Ukat chiqapar jawsañ jan puedapkaspa ukhax, mä llakisiñ apaqaspawa. Nacional Institute on Aging ukax, jaqir 'Amtasmati...?' sasa jawsañ jan lurañ yatiyañ. Ukax uñjatanakam arutañaw, jaqix kunsa yatiyañ munaski ukar luraspa.
¿Kunas uta amtañ uta lurañatakix luraspa?
Jaqin jakañapat uñt'ayañ, wali chiqapar aski lurat ukanakar ajllisim: llamp'u luratanaka, sallqa luraña, jupan munat chhullu jan ukax chukarax, postal, arunaka qillqat qillqatanaka, deporte recuerdo jan ukax fotunakan copia. Jan llamp'u lurat, jan nuwat ukat jan kutiyañ ukanakat qhispiyasim.
¿Kunas jupanakax chiqat jan sañ puedapkchi?
Jan kuna sañ ukat sarnaqañama. Jumax 'Ukax mamaxan jilapamp ukasti' sasaw sañ jan mamapan tiyapampi ukasti, ukax askiwa. Chiqapar sañ jan ajllañaxa, jan kusisiñ uñjañ ukax pruebañar mutuyatarakiwa. Jupanakan amtañapa jan ukax parlañapa qhipatpacha sarañamawa, kusisiñampi.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Reminiscence therapy for dementia · Cochrane
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS