Uka jisk’a jaysäwi
Qhipa pachan dementia ukan irnaqañanakax jiwasan sensonakasa ukat jumanakan sarnaqañamp sapa: kusisiñ arsuñanaka, maynit maynir ch'iqa sartaña, ch'iqa lanwa t'aqa, jawsatañ, uñjaña fotonakanaka, qala sarañ sonanaka ukat janq'u jalsu jan ukhax phuqhaña. Ukanakax ikiñan jan ukhax sillan irnaqasipxi. Chiqpach sapa pachanakax chhaqhaña, ch'iqa ch'uxñaña uñjañamawa ukat jumanakan sarnaqañamaw irnaqañ kuna.
- Mayjtʼañ ukax mayjtʼasiwa. Qhipa pachan, jaqix sensonakampiw aka pacha uñjaski.
- Arsuñanaka, suma ch'iqa, yatiñ arunaka ukat jawsatañ kunanakax jaqinakar mayjt'asiñ jani ukhamarak arunakax jan puriñ ukhaxa.
- Aka ideanakan mayjt'añ ukax ikiñan jan ukhax sillan jakasir jaqinakatakix walikiwa.
- Uñjañ ukat jan kusisiñanakar, amparanakar ukat ch'uxñaña uñjañamar sarnaqañ, ukat kuna jan walinakaxa sayt'añ.
- Jan ch'iqa kunanakar uñjañ, ukat manq'a ukhamarak umañanakax kuna sarañanakatakix yatiri jiwasanakan yatiyañapa ukhamaxa, nayraqat mayjt'añ walikiwa.
Aka pankanxa (6 tʼaqanaka) .
Qhipa pachan dementia ukan, jaqix juk’a arsuspa, sapa uru kunanakatakix yanapa munaspa ukat uru walja sillan jan ukhax ikiñan pasaspa. Kunas irnaqañjamax janiw utjkiti sasa amuyasiñax jikxatasi. Utjaraki. Alzheimer’s Association siski, jaqin amuyunakapan kunas jakasiñ utjaspa ukat aka pachan jaqix sensonakampiw aka pacha uñjaski. Arsuñanaka, ch’iqa, yatiñ arunaka ukat jumanakan suma sarnaqañamax ch’uxñaña ukat mayjt’asiñ utjañapataki yanapt’apxi.
¿Kuna irnaqañanakas qhipa pachan dementia ukan yanapt’apxi?
Juk’a sensonakan irnaqañanaka ukat ch’uxña jakañ qhipa pachan walja yanapt’apxi. Alzheimer’s Association siski, kusisiñ arsuñanaka, kusisiñ libronakan jan ukhax arunakan parti arsuña, jaqi kusisiñ aj’anakan lanwa t’aqa, ukat walja uru jach’a pachanakan jaqinakampi kuns uñjaña. National Institute on Aging yatiyi sarañ sonanakaru, fotonakanaka uñjañataki, suma ch’iqa jan ukhax t’aqa, ukhamarak ch’iqa, jaqi lupi jan ukhax qala sarañ sonanaka, ukat jumanakan utjañamax jaqi ch’uxñaña yanapt’añapataki siski.
Alzheimer’s Foundation of America siski, qhipa pachan jaqinakax walja kutiw wali kusisiñ jiwasan ch’iqa jan ukhax sapa kunas ajllisiñ munapxi, ukat sensonakan irnaqañanaka, suma jaytañanaka, scarf jaytañ, ch’iqa, anima uñjañ, maynit maynir ch’iqa ukat libre art lurañ yanapt’apxi.
Sillan jan ukhax ikiñan jakasir jaqinakatakix irnaqañanaka
- Kusisiñ arsuñanaka sarañ. Jaqin wawatapa jan ukhax iglesia jan ukhax familiaparu kusisiñanakanakaruw ajllim. Ch’uxña sonanaka uñtam, jupar jak’ankañamawa. Walikiwa, maynit maynir ch’iqa sartaña jan ukhax t’aqa. Uñjañamataki: kusisiñ irnaqañanaka.
- Ampar sawuña. Ch’uxña ampar sawuña, ch’iqa mayjt’aña, irnaqañawa. Lurañamampi sañ luraña.
- Ch’uxña amparan t’aqa lurañ. Ch’uxña lanwa aj’an ch’iqana, muñiñ ch’iqat jaqu sarañamawa. Jan ch’iqa lanwa ajlliñ, jan ukhax jaqin kusisiñ ch’iqa ajlliñ, ukat jiwasan sarañamawa.
- Arsuña. Kusisiñ aruma, kusisiñ libron jan ukhax arunakan, jan ukhax ch’uxña kusisiñ uñjañ. Arunakan kunas mayjtʼasiñ utjaraki, jumanakan arsuñanaka juk’ampi wali.
- Yatiñ arsuña. Familiaparu sarañ jan ukhax jupan jaqichasiñ uru. Janiw arunakamax sutiñ.
- Fotonakanaka uñjaña. Sapa uru juk’a foto uñjañ, uñjasiñ jaqi ch’uxña uñjañ. Jupar kuka jaqin utjañap jaytaskañamawa.
- Ch’iqa ukat jaqi sartaña. Juk’a p’iqi, ch’iqa jan ukhax t’aqa juqhu. National Institute on Aging siski, jaqi sartaña, jumanakar janq’upiw p’iqi churañamawa, ukat jupar yanapt’añamawa.
- Qala sarañ sonanaka. Yapu, qala jan ukhax jaqi ch’iqa juk’a lupi sartaña, walja sonanakan jaqi ch’uxñaña.
- Ch’uxña pacha aka uñjañ. Qhapaq uñjañanaka, janq’u uñjañ ukhamaxa, jupar uñjañ ukat ch’uqi jan ukhax lulanak apanaka.
- Jaqi pachan sarañ. Jaqix silla rueda ukan sarañ ukhaxa, ch’uxña pacha sumpi sarañ jan ukhax jaqi ch’iqa.
- Sallqa ch’uxñaña jan ukhax jaqi ch’uxña amparanakan. Ch’uxña jaqi lanwa, sumpi jaqi sumankaña ukat amparanakan ch’uxña jaqi kusisiñ.
- Kusisiñ jaqi sarañ. Scarf juk’ampi sayt’añ jan ukhax ch’uxña sonanakan amparanakaparu sañ. Ch’uxña sarañanakatakix jaqinkir jan ukhax sayt’ayiri aynacha jach’a yatiñ.
- Libre art lurañ. Juk’a jaqi lanwa jach’a papelan, esponja jan ukhax amparaw. Jan kuna jan walt’añs utjkiti.
- Anima uñjañ. Juk’a anima ch’uxña jaqi sillan jan ukhax jaqin uñjañ, jaqix animanakar kusisi ukhaxa, ukat utjañ ukax lurañ.
- Ch’uxñaña ukat anu sarañ. Sillan ch’uxña ukat anu jan ukhax jaqi sarañ. Calm breathing jumanakan ukat jupanakan anu chhaqhañapatakix yanapt’apxi, ukat jumax qalltaña ukat taqhiñ.
- Sapa kuna jan ukhax jutañ. Ch’uxña sayt’asa, ch’iqa, uñjasiñ jan ukhax yatiñ. Utjañamaw sapa kuna.
Aka pachan kunjamsa irnaqañ uñjañ
- Mayjtʼasiñ uñjañ. Jaqin sutipa ukat jumanakan sutipa arsuñ, ukat sartaña nayraqata ch’uxña ukat ch’iqa arsuñ.
- Sapa kuna uñjañ. Música mayjt’añ nayra TV jan ukhax uñjañ. Sapa sensonakampi irnaqañ.
- Ch’uxña uñjañ. Juk’a pachanakax walikiwa. Jani walja pachan, walja juk’a uru uñjañanakax sapa pacha uñjañat juk’ampi walikiwa.
- Nayraqat sumankañ. Jaqi wali sumankañapa uñjam. National Institute on Aging siski, jaqi sillan jan ukhax uñjasiñ amparanakapa sayt’añ mayjt’añatakix lap board walikiwa.
- Response uñjañ. Ch’iqa amparanakax, sut’a uñjañanakax, uñjasiñ jan ukhax jaqi ch’iqa, kusisiñ sañ yatiyi. National Institute on Aging siski, jan kusisiñ, jaqi uñjañ, ch’iqa jan ukhax sapa jaqi lupi uñjañ, kuna jan walinakas utjaspa. Sayt’ati, ukat jan walt’añ yatiri.
Sensonakan juk’a yatiñ
| Sensu | Ideanaka | Jaytañ |
|---|---|---|
| Uñjaña | Kusisiñ sonanaka, arunakamasa, qala sarañ sonanaka | Sonanakax ch’uxñawa; sapa sonanaka jan ukhax |
| Ch’iqa | T’aqa, amparanakan sartaña, p’iqi, sumankaña | Arsu jan ukhax yatiyam; ch’iqa jan qhaqhaskakiti |
| Uñjaña | Fotonakanaka, qhapaq, janq’u uñjañ, qala sarañ video | Uñjasiñ jan jan ukhax mayja; ch’uxña qhana |
| Ch’uqi | Kusisiñ aj’a, qhapaq, kafe jan ukhax | Juch’a jan ukhax ch’uqi jan; alergia ukat anu uñjañ |
| Jan ukhax lakhi | Kusisiñ manq’a juk’a | Yatiyata manq’anakan jan ukhax sapa manq’anakan |
Aka pachan jan walt’añanaka
Qhipa pachan manq’a mantañax janiw sumpi utjiti, National Institute on Aging siski, aka lurawix jan walt’añ utjarakiwa. Ch’iqa sapa kuna jan utjañapataki, manq’a jan ukhax umañ sapa yatiyata amparanakan jan ukhax ch’uxña yatiyata. Ch’iqa ch’uxñaña uñjañamaw, p’iqi jan ukhax jaqi ch’uxña ch’uxña. Qhipa sensonakan irnaqañanakatakix uñjañamax: sensory activities.
Jumanakan jakañamax utjaskiwa
Qhipa pachan sarnaqañ ch’uxña ukat amuyunakan jan walt’añ utjaraki, sillan jan ukhax jaqi uta. Hospice ukat palliative care yatiri jiwasanakax yanapt’apxi, ukat National Institute on Aging siski yanapañ utjaraki. Juk’a, ch’uxña utjañanakax walikiwa; uñjañamaw: visiting someone with dementia. Grupo irnaqañanakan yatiyasa jan ukhax, care home group activities ukan yatiñanakax utjaraki. Ukat walikiwa caregiver self-care uñjañamawa: samarañax suma irnaqañ kunawa.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Kuna irnaqañanakas qhipa pachan dementia ukan jakir jaqi ikiñan jan ukhax sillan utjañ?
Mayjtʼañ kusisiñ arsuñanaka, amparap ch'iqa lanwa t'aqa, libro ukat suma arsuña ukanakat, uñjaña fotonakanaka, jan ukhax qala sarañ sonanaka. Ch'uxña uñjañ amparapa. Sapa pachanakax chhaqhaña, ukat sapa kuna irnaqañ ch'uxña ukhamaxa walikiwa.
¿Qhipa pachan dementia ukan jakir jaqinakax arsuñanakar kusisisa?
Walja jaqinakax kusisipxi. Alzheimer's Association qillqatapan siskiwa, qhipa pachanakanwa jaqix ch'iqar sartaña jan ukhax wawa pachat arsu arsuña. Juk'a pachanakan arsuñanaka ajlliñ, juk'a sawunakan.
¿Kunjamsa yatipxä jaqix irnaqañar kusisi ukhax?
Juk'a uñjañanakar sarnaqañamawa: ch'uxña jaqinakan amparanakapa, jaqix uñjasiñ, jaqi uñjañ, sañ jan ukhax anu ch'iqa. Jan kusisiñ jan ukhax jan walinakan uñjasiñ, jaqix apaqasi jan ukhax jan walinakapan uñjañ uñjasiñ, ukat jumax sayt'ati.
¿Jupax janiw uñtxatañ ukhax, jutañ walikiwa?
Jutañ. National Institute on Aging qillqatapan siski, jumanakan utjañamax amuyt'añ walikiwa, ukat chiqpach arsuñanaka, ch'iqa ukat yatiñanakax qhipa dementia ukan jakañ lurañ. Arunamax jan uñtxatäñapa, ukampis jumanakan arunamax yatiñ utjaspawa.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Late-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Care in the Last Stages of Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Activities for dementia · NHS
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association