Uka jisk’a jaysäwi
Demencia uñtat jaqinakatakix sum lurawinakax jan kunatsa uñtasipkäna, jaqi ukax yatiwa, sarnaqañ jaqi jupanakampi: pañuelo tikaña, sortear, manq'añ, taqi uñjañ, uywa uñjañ, sarañ, qullu lurañ, uywanakampi sarañ ukat sasa jugonaka. Jaqi munat lurawi ajllisim, lurawinaka ch'iqañ ukax jiwasa luqaña, ukatsa jan sarañ jiwasa ch'amañchañ. Sumaw sarnaqañ ukat jupanakampi sarnaqañ, taqi lurawi tukuñat sipansa.
- Jaqi ukan sarnaqañap uñjasim: lurawinakapa, irnaqäwipa, yupaychäwipa ukat munat takinakapa sum amuyt'äwiwa.
- Lurawi jisa ch'iqaña kunapachatixa: jan sapa k'añunaka, jan akapachaxa ajllinaka, jiwasa lurañ.
- Uñjañ, aptañ jan ukax ch'uyanakan uñtasiñ, taqi lurawinakan yanapt'añ ukhamarak.
- Jan ch'ama sarañ, jiwasa sarañ uñjasiñ jan lurañ: sarañ ukax sum jutañawa.
- Taqi kunatsa sumaw, jan ukax jiwasa kunatsa lurasi ukax uñjasim.
Aka pankanxa (15 tʼaqanaka) .
- ¿Kunjamsa ajllisiñ sum lurawi?
- ¿Kunjamsa qalltañ lurawi demencia uñtat jaqimpi?
- Uta ukan lurawinaka
- Musica
- Yatiña, uñjañanaka ukat arunaka
- Lurawi ch’uqiña
- Uraqi ukat qhana lurawinaka
- Sentido lurawinaka
- Juegos ukat rompecabezas
- Sarañ
- Jaqi lurawinaka
- Yupaychäwi lurawinaka
- Uywanakampi lurawinaka
- Qhana pacha lurawinaka
- ¿Kunas lurawi jan sum sarañ ukhaxa?
Demencia uñtat jaqitakix sum lurawi ukax general jiwasa yatiwa, jaqi ukax jupa sarnaqañ jaqinakampi. Akham 101 sasa lurawinaka, taqi jaqi ukhamaraki, kunjamsa lurañ ukat kunjamsa ch’iqañ kunapachatixa jan ch’amäñ. Janiw kuna yanapt’awinaka munañax, janiw taqi lurañ munañax. Mä uru pañuelo canasti ukat mä ch’uspa ch’uyanakampi sum uñtasiñ.
¿Kunjamsa ajllisiñ sum lurawi?
Jaqi ukax ajllim, jan lista: qalltañ jaqi munat lurawinakampi, jupa kunanakan ch’amanïta.
- Irnaqäwi ukat lurawinaka amuyaña. Alzheimer’s Association yatiyi, mä oficinista jaqi qullqi sortear jan ukax kartanakar ch’uqiñ munañapa, mä ch’uqiri jaqi ukax ch’uqi lurañ munañapa.
- Kunanakat lurañ uñjaña. Jumax tatitu thuntañ yatixa, jupa wali sapa uru, ukax lurawi ukat uñtañ.
- Ch’amapa uñjaña. Qhipsiñ, uñjañ, ist’añ, amparanakan ch’amañ ukat sayañ ukat uñtasiñ.
- Amuyunakap uñjaña. Lurawinakax walja sarañ ukat jachañ ukax kuna jaqinakatakix sumawa, kuna jaqinakatakix ajlliñ.
- Amtawa jupanakatakix. Qullqi servilletanaka yänaka sarañ, jan ukax jan kuna lurawi.
Kunapachatixa sapa jaqi uñtasiñ
Demencia ukax sapa jaqi qalltañ, taqi jaqinakatakix sarnaqañ jaqinakampi. Jiwasa qalltaña ukax jan sapa, jan ukax ukhamaraki. Ukatsa Alzheimer’s Foundation of America yatiñapa.
| Tema | Qalltañ uru | Chiqa uru | Qhipa uru |
|---|---|---|---|
| Kunanakas uñjaña | Walja jaqi ch’amañchasi; amuyañ, machaq sutinaka ukat walja chiqanaka jan sum | Yanapt’añ qalltañ ukat lurañanakan; arunaka jan sum | Walja lurawinakan yanapt’añ; jiwasa mayjt’ayañ sumawa |
| Lurawinaka kunanakas sum | Naypacha sarañ, lurañ, manq’añ, qullu lurañ, yatiña ch’iqañ | Pañuelo tikaña, sortear, manq’añ jisa lurañanakan, arunaka, chiqa uñt’añanaka, sarañ | Munat musica, aka uñjañ, kunaymana kunanaka aptaña, arunaka ist’añ, qhana chiqanaka |
| Jumax kuna lurañ | Yanapt’añ: jupa kuna yanapt’awinaka munañap jisa | Yatiyaña, uñtañ, ch’uqiñ lurawinakan yanapt’añ | Lurawi jupar apaña; jumax uñt’añaw lurawi |
| Walja ideanaka | Qalltañ uru | Chiqa uru | Qhipa uru |
¿Kunjamsa qalltañ lurawi demencia uñtat jaqimpi?
Jisa qalltaña, jupampi qalltaña, ukat jupa munañapa sum ch’iqaña. Walja jaqinakax lurañ munapxi, jan ukax amuyañ ukat qalltañ ch’amanïpxi.
- Jupan sum uru ajlliña, taqi naypacha.
- Taqi kuna uñt’añ sayaña, ukhamat qalltañ.
- Yanapt’añ mayñiña, jan uñtasiña: “¿Ukax yanapt’asmawa ukanakan?”
- Qalltañ jumaw. Mä pañuelo tikaña, jupa mayt’añ. Uñjañ, arunakat sipansa sumawa.
- Mä lurañ mayni yanapt’añ.
- Ch’iqañ lurawi jumax lurañ. Alzheimer’s Association yatiyi, manq’a ajllisiñ jumax, ukat cuchara jupar churañ.
- Jupan kunjamsa munañapa lurañ. Jan sum tikasa pañuelonaka jan ch’amañ.
- Jan walikipan tukuña, jupa jan munasiña uñjasim. Jan sayañ, q’añu uñjañ ukat “jan atinïa” arunaka ukat sayañ.
Uñjañ ukhamaraki jiwasa sarañ ukat arunaka ist’añ.
Uta ukan lurawinaka
Uta lurawinakax yatiwa ukat sum, ukatsa qalltañ sum. National Institute on Aging yatiyi, manq’a ch’uqiña, mesa tukuña, q’uma apaña, cartanakat ch’uqiña ukat pañuelo tikaña jaqinakan munat lurawinakapa. Walja uta lurawinaka ukhamaraki.
- Q’añu pañuelo tikaña. Canastar mesar ch’uqiña ukat jupampi tikaña. Sipansa, pañuelo jisa lurañ sum.
- Medias jupta ch’uqiña. Qalltañ ch’iyar jan sapa colornaka. Sipansa, janq’u ukat ch’iyar ch’uqiña sumawa.
- Mesa tukuña. Mä mä uñt’añanaka churaña. Mä lugar jumax tukuña, jupa uñjañapataki.
- Manq’a apaña jan ukax ch’uqiña. Q’añu uma, jan kaskaña ch’uqinakampi. Asientunkama ch’uqiña sum jiwasa tuqinakatakix.
- Mesa q’uñuña. Manq’añ qhipa ch’uqi paña churaña. Sum lurawi jisa janq’unakatakix.
- Cartanakat ch’uqiña. Catálogo ukat jan sum carta “waxt’aña” ukat “reciclar” ukar. Jan qullqi cartanaka uñjañ.
- Cupónes ch’uqiña. Tijerajat tijeranaka ukat grocery panfletonaka. Sipansa, munat manq’anakar jaqar.
- Qullqi ch’uqiña. Monedanaka vasonakar ch’uqiña jan ukax lurañ. Jan jisa uñt’añanaka jupa jakuñ.
- Q’añu apaña jan ukax thaqhaña. Jisa escoba jan ukax jaqinakat uñt’añ.
- Manq’a lurañ. Q’uma verduranaka, lechuga q’uñuña, sayañ. Jumax cuchillonaka ukat nina uñjañ.
- Familia receta lurañ. Jupan qillqatapa ukax sumawa. Sipansa, jupa degustador.
- Oficina lurawi. Carta tikaña, sobre ch’uqiña ukat sello churaña, jan ukax manq’a listar.
Musica
Musica yatiwa jaqinakatakix arunaka jan sum sarañ ukhamarak. Alzheimer’s Association’s music tips yatiyi, yatiña tuqinakat, jan propaganda ukat TV jan. Uñjañ musica lurawinaka.
- Jupan playlist lurañ. Musica ch’iqinkiri, casamiento ukat iglesia ukat jupan marka.
- Jupampi arunaka. Jumax qalltañ. Ist’añ ukat uñtañ sum.
- Ritmo uñjaña. Aplaudir, jan ukax thaqhaña. Sayañ jan sum ukhamaraki.
- Ch’alla. Sumaw jupampi sayañ.
- Mä albúm ist’añ. Jupan munat disco, qalltat tukuñkama.
- Musica uñtañ. Chiqa arunakat jan sipansa jan chiqa: “Uñtañam nayar jupanakat.”
- Filmat musica uñjaña. Munat show. Jan tuqi sayañ.
- Instrumento tañaña. Jupa pianista ukat, jisa yatiña.
- Musica chiqapa ist’añ. Mä jisa coro ukat mä jisa musica. Jan tuqi sarañ.
Yatiña, uñjañanaka ukat arunaka
Qhipa uru uñtañ jan jach’a kunawa. Jan “¿Yatiñamasa…?” ukat “¿Kuna jaqisa?” arunaka; sipansa kuna jaqinakas uñjañ. Reminiscence activities uñjañ.
- Mä albúm uñjaña. Uñjat arunaka: “¡Kunjam sum pollera! Uñtañam nayar uru.” Jupa sutinakap ist’aña.
- Mä caja uñtañ. Jupan uñt’añanaka, ejemplo carnet ukat receta. Mä mä uñjaña.
- Mä libro qalltaña. Mä pajinar walja uñtañanaka, letra jach’a uñt’añanaka.
- Conversation cards. Conversation cards mä uñtañ ukat mä arunaka.
- Familia uñtañ jugo. Photo pairs jumanakan uñtañanakat.
- Uta video jan ukax TV uñjaña. Jupanakat arunaka, jan jisa jan.
- Irnaqäwi uñtañ. Mä llave, mä estetoscopio, mä libro. Janiw sapa qillqaña.
- Wawa manq’a lurañ. Jupa mä cuchara jan ukax manq’a uñjañ.
- Mapa uñjaña. Mä atlas jach’a jaqi sarnaqat uñtañ.
Lurawi ch’uqiña
Arte lurañ ukax lurañ, jan lurat uñtañ. Chiqapa materialanakampi lurañ. Uñjañ arts and crafts.
- Acuarelanakampi pintaña. Jach’a papel, jisa colornaka. Qalltañ jan sum ukax mayt’añ.
- Chiqa diseñonaka colorear. Flores jan dibujos animados. Coloring pages pantalla jan ukax imprimir.
- Collage lurañ. Revistanakat jaqi uñtañanaka. Sipansa, uñtañanaka ajlliña.
- Flores tikaña. Mä ramo ukat mä florero. Sipansa, jisa qhanqha.
- Wayt’añ jan ukax crochet. Jisa wayt’añanaka. Sipansa, lanaka bolanakar.
- Familia tarjetanaka lurañ. Cumpleaños ukat recuperación tarjetanaka.
- Arcilla lurañ. Mä jisa plato. Jan ch’ama materialanaka.
- Madera lurañ. Mä pajarera kit ukat lija. Uñjañ activities for men.
- Carta qillqaña jan ukax arunaka. Mä wawaru jan ukax amigo. Qillqañ jan sum ukax jupa arsuña, jumax qillqañ.
Uraqi ukat qhana lurawinaka
Jach’a jan uñjañ sumaw. Uñjañ outdoor and gardening activities.
- Qhana umaña. Mä jisa lata ukat jisa maceta. Uru uru umaña.
- Mä maceta lurañ. Mesa patjar churaña. Plantanakax sum.
- Qhana sayañ jan ukax flores tukuña. Guantes, mä jisa qhana.
- Qhana ch’uqiña. Mä jisa qhana. Sipansa, saco uñjaña.
- Mä sarañ. Mä manzana jan ukax buzón. Jisa sarañ sumawa.
- Uraqi jiwasa tukuña. Mä silla, mä jisa qhana.
- Pajaranakar manq’a churaña. Mä feeder ukat ventana.
- Auto umaña. Balde, esponja, sumaw qhipa uru. Mä jisa lurawi.
Sentido lurawinaka
Uñt’añ, q’uma, manq’a, ist’añ ukat uñjañ jach’a kunawa. NHS yatiyi musica, uñjañ ukat aka uñjañ. Alergia ukat aptañ jan ukax uñtañanakan. Uñjañ sensory activities.
- Aka uñjaña. Jupar yatiñ ukat jisa lociones. Jan q’uma aroma ajllisiña.
- Telas uñjaña. Mä canasta tela: terciopelo, corduroy, lana ukat satén.
- Hierbas ukat café q’uma uñjaña. Menta jan ukax romero. Jan jach’a q’uma aromanakat.
- Uñt’a jaspiña. Jisa ukat sum.
- Mä jisa paño umaña. Ch’uyanakar ukat uñtañar. Temperatura yatiña.
- Mä mandil lurawi. Jach’a botones ukat cierre. Jan ch’iqiña.
- Mä manq’a uñjaña. Mä jisa cuchara, jan jisa.
- Jaqi uñjañ sonidos. Jallu, qota jan ukax pájaros.
- Jisa uñjaña. Mä peces tanque, mä naturaleza video jan ukax nieve.
Juegos ukat rompecabezas
Juegos sum ukax jan tiempo, jan puntaje. Jan ch’ama ukax, jan jisa. Uñjañ choosing apps and games ukat brain games.
- Uñtañanaka jaqsaña. Picture pairs uñtañanaka uñjañ, jan amuyañ.
- Mä jaqi uñtaña. Find the same ukat jisa ajllinaka.
- Canastanakar sortear. Sort together pantalla.
- Mä jisa rompecabezas. Picture puzzle sum. Uñjañ puzzles for dementia.
- Juego de cartas. Jupan munat juego. Sipansa, colorear.
- Dominó. Sum juego. Sipansa, sapa mä.
- Sutinaka jaqsaña. Word search jach’a qillqa.
- Arunaka tukuña. Finish the saying.
- Bingo. Picture bingo familia ukat grupo.
- Damas. Reglas jisa. Jupampi arunaka.
Sarañ
NIA yatiyi sarañ, bicicleta, bandas, pelota jan ukax globo, sopa latanakar jaytaña ukat ejercicios. Doctor jan ukax balance ukat qalltañ.
- Globo jaytaña. Uñtasiña. Sum.
- Ejercicio video. Jupanakat jama.
- Banda ukat luqaña. Jisa brazo.
- Sopa latanakar. Ch’alla sarañ.
- Bicicleta. Jisa minutos.
- Bufanda ukat sarañ. Jisa bufanda musica ukat.
- Sarañ mä amuyt’aña. Mä carta jan ukax café. Sum.
- Qhipa saraña. Calm breathing.
Jaqi lurawinaka
Jaqinakampi sarañ sum, jan sutinaka jan ukax jisa grupo. NIA yatiyi, jaqi jupa jan amuyasa jan ukax jupa sarañ munasi. Uñjañ visiting.
- Jisa visita. Mä jan ukax jupa uñjañ.
- Familia video llamada. Jisa llamada. Uñjañ phone and video calls.
- Memory café. Jaqinakampi jisa reunión. Averiguaña Área local.
- Qhipa saraña. Mä jisa restaurante jan walja jaqinakampi.
- Senior center. Jupan jaqinakampi.
- Wawanakampi. Mä jisa visita, jan ukax wawa libro.
- Periódico ist’aña. Titular arunaka. Ritual.
- Jaqi yanapt’aña. Iglesia programa jan ukax tarjeta.
Yupaychäwi lurawinaka
Jupan yupaychäwi jan ukax jan yupaychäwi. NIA yatiyi, misa, lecturas, musica sagrada, oración ukat fiesta.
- Iglesia. Mä jisa, jupa sayañ.
- Online misa. Uta.
- Oración jan ukax lectura. Jupanakat.
- Himnos. Jupan tradición.
- Fiesta ritual. Velas, bendición.
- Jisa tukuña. Jardín jan ukax puesta de sol.
Uywanakampi lurawinaka
NIA yatiyi uywa mikhaña, uñjaña, sarañ jan ukax uywa katuntaña.
- Mä jisa perro jan gato umaña.
- Uywa mikhaña. Jumax medida, jupa tuqi.
- Perro sarañ. Jumax correa.
- Uywa larma jaytaña. Mä jisa gato manta.
- Uywa visita. Averiguaña.
- Mä jisa uywa muñeca. Jan juguete, jan ch’ama.
Qhana pacha lurawinaka
Tradicion jisa lurañ. NIA yatiyi, realista ukat jisa.
- Pacha ch’iqaña. Calabaza, corona jan ukax flores.
- Fiesta manq’a. Galletas.
- Adornos. Jisa.
- Luces uñjaña. Mä jisa sarañ.
- Flor tiqi. Bulbos.
- Choclo ukat arvejas. Mä jisa lurawi.
- Tarjetanaka qillqaña. Jupa firmar, jumax direcciones.
¿Kunas lurawi jan sum sarañ ukhaxa?
Jisa sayañ, mayni uru ukat mä jaqi jan sum. NIA yatiyi, jaqi ch’iqañ ukat uñjañ. Jan munañ ukax lurawi ch’amani, uru jan sum, jan ukax dolor, manq’a, jan ist’añ. Jisa lurañ, uru sayañ jan ukax jumax lurañ. Uñjañ when they say no ukat late-day restlessness.
Walja lurawinaka manq’a ukat jisa sayañ: uñjañ a gentle daily routine. Yatiñ ukat jisa lurawinaka: uñjañ printable activities, ukat grupo lurañ: care home group activities. Jumax ch’amañchasiñ: uñjañ caregiver self-care.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Kuna lurawinaka sum demencia uñtat jaqinakatakix?
Jaqi walja maranakan lurirakiwa uñtasi, jisa ch'iqatanaka: pañuelo tikaña, mesa tukuña, manq'añ, taqi uñjañ, qullu lurañ, sarañ, uywanakampi sarañ. Amuyt'añanakaw ajllim, sumaw jiwasa lurañ.
¿Kunas lurawi sayañapa?
Janiw kuna jak'achaw. Mä uru pañuelo tikaña walja uñtasi, mä phaxsi quqa lurawi ukax sayñawa. Jaqi wali sayañapa amuyt'ayañ, sum jan ch'ama tukuñawa.
¿Kunas jaqi lurawi jan munañapa ukax?
Jan ch'amañchañ. Jan munañ ukax lurawi ch'amanïtaw, dupa jan ukax jan kuntï sum sarañ uñtasi. Qharurusa sarañ, jisa ch'iqat lurawi ajlliñ jan ukax jumax lurañ sayñapa.
¿Yatiña uywanakax sum demencia uñtat jaqinakatakix?
Uywanakax jaqinakampi sarañ ukax sumawa, ukampis janiw kunatsa ch'iqañ, ch'amañchañ jan ukax ch'uqiñ katuntañ qhipxataraki. Jan tiempo, jan puntaje, jan jaranaka ukanakatakix ajlliñ, ukat sapa jiwasa lurawi amuyañ.
¿Kunsa lurawinakax jaqi jiwasa uñjañ jan ukax uñjañanakanaka?
Chiqapa, jaqi lurañ materialanakampi: chiqapa pañuelonaka, chiqapa uñt'añanaka, sarañ musicanaka ukat jaqi amuyt'ayañ. Lurawinakax yanapt'añ jiwasa mä kunatsa munasiñ, ukat jaqi jaqi uñtañ.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Activities for dementia · NHS
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association