Аҭак кьаҿ
Агәалашәарақәа ралацәажәара иаанагоит афотоқәа, амаҭәарқәа, амузика, ажәабжьқәа рыла аханатәи аамҭақәа шәгәы раргәырӷьара. Иҟашәҵа агәалашәаратә кәыршы, еиқәыршәа аҧсҭазааратә ажәабжьқәа ршәҟәы, ма афотоқәа шәрылацәажәа. Атестқәа шәалымгеит: «Угәалашәома?», «Ари дарбан?» рцынхәа иаҳәа «Ари уажәа уазхәыцуада?». Ихадоу шәеицәажәара акәуп, аиашара акәӡом.
- Агәалашәарақәа ралацәажәара — еицәажәароуп, тестӡом. Аиашара аҵак ду амаӡам, ихадоу агәырӷьара ауп.
- «Угәалашәома...?», «Ари дарбан?» рцынхәа иаҳәатәуп: «Ари амш иазку ажәабжь саҳәа».
- Ауаҩы иҧсҭазаара иадҳәалоу амаҭәарқәа змоу агәалашәаратә кәыршы еицәажәарақәа ҿиоит.
- Аҧсҭазааратә шәҟәы ауаа ирыцхраауеит адиагноз мацара акәымкәа, ауаҩы ихаҭа дырбартә.
- Агәалашәара гәаҟра аанахьтәыр, раҧхьа шәрыламыс, анаҩс маҷ-маҷ даҽа ҭыҧкахьы шәиас.
Ари адаҟьаҿы (7 аҟәшақәа)
Агәалашәарақәа ралацәажәара иаанагоит шәареи шәхатәы уаҩи аханатәи аамҭақәа шәгәы раргәырӷьара. Адеменциа змоу ауаа рацәа рзы жәабаҩык шықәса раҧхьатәи агәалашәарақәа уахтана ашьыжь иҟалаз аасҭа еиҳа иҧханы иаанхоит. Афотоқәа, шәара еицыжәдыруа амаҭәарқәа, амузика, ажәабжьқәа урҭ агәалашәарақәа шәзеиҭарҿиар ауеит, шәеицәажәаратә гәыҧхасҭа шәзалыршар алшоит. Аԥҟара заҵәы: ари еицәажәароуп, тестӡом.
Иарбану агәалашәарақәа ралацәажәара, насгьы тест ишалацәажәо аҟынтә ишеиҧшымзеи?
Агәалашәарақәа ралацәажәара — афотоқәа, амаҭәарқәа, амузика ма авидео рыла, ауаҩы иара иамҭа иақәшәо агәалашәарақәа реицырзеиҧштәра ауп. NHS ари аҩыза ахҭысқәа ажәабжьқәеи аханатәи аамҭақәеи афотоқәа, амаҭәарқәа, авидео ма амузика рыла шәҟәаҿы ма планшетаҿы ралацәажәара ҳәа иамоуп. Атестқәа рҟаҵара даҽа ҩызоуп: уи ауаҩы иҟынтә ииашоу аҭак аҭахра ауп, уи агәырӷьара ацынхәа агәаҟра иззаар алшоит.
National Institute on Aging ауаҩы акәзар акгьы ма аӡәы дигәалашәома ҳәа аҵаара шәҽацәахьчара иаҵанакуа ак ҳәа иазгәанаҭоит. Family Caregiver Alliance ихәыҷу аамҭазы иҟалаз иадҳәалоу азҵаарақәа раҟара шәҽацәахьчаны, еиҳа ихьшәоу аамҭақәа ралацәажәара шәалагозар бзиоуп ҳәа иҳәоит.
| Ари ацынхәа | Иаҳәатәуп |
|---|---|
| «Ари угәалашәома?» | «Ари насып зцыз амш акәны иҟоуп. Ари аӡбахә саҳәа.» |
| «Ари дарбан?» | «Ари ахықә аҟны Роза аҳәшьа дыҟоуп. Ари ахылҧа дахәаԥш.» |
| «Ари арбан шықәса акәыз?» | «Ари ҳажәытә ҩны иеиҧшуп. Уаҟа анхара шәара ишәзаҧшыззеи?» |
| «Мап, ари Билл иакәӡом, Франк ауп.» | «Уи деилыркааша даҽа ӡәы диеиҧшуп.» |
| «Уи уаҳа сиаҳәахьеит.» | «Ари ажәабжь бзиа избоит.» |
Шьҭа, тест ҟашәмыҵакәа афотоқәа шәрылацәажәар шәылшозеи?
Ишәбо ала шәалага, анаҩс ауаҩы иҭахузар ак иацыиҵарц аамҭа иҭатәуп.
- Шәеиваргыланы шәтәа. Альбом шәара шәбжьара икыр, шәеицхәаҧшуа шәыҟазааит, стол аҿаҧхьа тест шәеимҩаҧырго еиҧш шәымҟаит.
- Маҷк афотоқәа шәалшәх. Зегь акоробка аасҭа хәба бзиа иалху афотоқәа еиҳа ибзиоуп. Дуны, ибзианы иҭыху афотоқәа зегь раасҭа бзиа иубоит.
- Ауаа рыхьӡқәа шәхаҭа ирышәҭ. «Ари шәара шәчара амш азы уареи дадеи шәоуп» ҳәа уҳәозар, уи агәҭынчымра иаԥырхагом.
- Ахәҭақәа шәрылацәажәа. Амаҭәа, амашьына, афатә, амш, ахаҿқәа. «Уаҳ, арҭ машьина, ишалашо!»
- Шәааҧхьа, шәымҳәаит. «Ари аӡбахә саҳәа…» ма «Иубозеи?». Аҵынцәара акагьы ишәымҧырхаит.
- Урҭ рхәыцрақәа шәақәнырҳәа. Даҽа темак ралацәажәозар, уи шәрылацәажәа.
- Агәырӷьара аамҭазы шәаҟәыҵ. Ауаҩы аҧсшьара дзымҧшӡа альбом шәарк.
Ихыркәшоу афотосахьақәа рыла еицәажәара шәҭахузар, шәахәаԥш аицәажәаратә карточкақәа. Шәара шәхаҭа шәҭаацәаратә фотоқәа рыла хәмарра шәҭахузар, шәахәаԥш афото еиҧшқәа; шәара иалшәху афотоқәа шәбраузер аҟны иаанхоит.
Ишҧаҟаҵатәу агәалашәаратә кәыршы?
Агәалашәаратә кәыршы — ауаҩы иҧсҭазаара иадҳәалоу амаҭәарқәа зҭоу кәыршоуп, уи шәеицыхәаҧшуа шәеицәажәар шәылшоит.
- Иӷәӷәоу акаробка шәалшәх, иарк-аартра марианы иҟоу, аҵаҵақәа ркоробка ма амҿтәы кәырш хәыҷы.
- Атема шәалшәх ма зегь еилаҵа. Аусура, агәахәтәы, аҭыҧ, жәа-шықәсак, ма зегь маҷ-маҷ.
- Ишәгәамҵуа амаҭәарқәа шәеидкыла. Хәба-жәаба маҭәарк хыхь алагаразы агхаӡом.
- Ихәарҭоу амаҭәарқәа ркликқәа шәхы иашәырхәа. Ихымҧадатәу афотоқәеи адокументқәеи рыкликқәа шәҟаҵа, оригиналқәа шәхьча.
- Амаҭәарқәа акоробка аҟынтә акык-акыкла шәрылацәажәа. Акы шәҭ, уи аӡбахә шәацәажәа, анаҩс еицәажәара ҳасҭа ишцо шәахәаԥш.
Иҭашәҵар шәылшо амаҭәарқәа:
- Аусура: ахьӡ змоу азначок, имариоу аусуратә маҭәахә, аформа ахәҭа, аусуратә шәҟәы, амедицинатә значок, афатә ҟаҵара ашәҟәы.
- Аҩны: ихаҭа инапала иҩу афатә ҟаҵара аҩыра, ачаитә ҧшӡага, ибзиабо агалстук ма ашәкәакәа.
- Агәахәтәы: аҧсыӡкра амаҭәарқәа (акәкаҭа ада), абасқьеҭболтә хәмарра, аӡахәа кәыршы, аҵиаа рхылҵшьҭрақәа.
- Аҭыҧқәа: аоткрыткақәа, акартақәа, атуристтә сувенир, ихатәы қалақь агазета даҟьа.
- Аҭаацәара: афотоқәа ркликқәа, ахәыҷы исахьа, ачара ааҧхьарашәҟәы.
Иҭашәмыҵаит ахычқәа, акәылкара зылшо ихәыҷу амаҭәарқәа, гәаҟра зааго амаҭәарқәа, шәара уи бзиа ирбоит ҳәа ишәымдыруазар.
Ишҧаҟаҵатәу аҧсҭазааратә ажәабжьқәа ршәҟәы?
Аҧсҭазааратә ажәабжьқәа ршәҟәы — ауаҩы иҧсҭазаара иадҳәалоу афотоқәеи икьаҿу аҩырақәеи змоу имариоу альбом ауп. Уи шәеицхәаҧшуа шәеицәажәар шәылшоит, насгьы аҭаацәеи ахылаԥшцәеи ауаҩы ихаҭа дырбартә ирыцхраауеит.
- Аформат шәалшәх. Апапка, иҭыжьу афотошәҟәы, ма планшетаҿы аслаид-шоу.
- Абжьаратә хәҭақәа шәахәыц. Ахәыҷра, ашкол, аусура, аҭаацәара, инхоз аҭыҧқәа, адинхаҵара, агәахәтәқәа, ибзиабо афатәи амузикеи.
- Даҽа даҟьацыҧхьаӡа афотоқәа шәаҵаҵа дуны иҩу икьаҿу аҩыра ацышәҵаны: «Мэри, 22 шықәса дшырҭагылаз, абанкаҿы аусура далагеит».
- Ибзиабарақәеи адәықәларақәеи иацышәҵа. «Акофе ахш ацыҵаны ижәуеит. Аҧшьаша адинхаҵаратә ашәақәа бзиа ибоит. Иӷәӷәоу ателевизор бзиа имбоит». Ари дихылаԥшуа зегь ирыцхраауеит.
- Ауаҩы дадшәҳәала иара ишҭаху еиҧш: афотоқәа дилшәхыр, ажәабжьқәа иҳәар ма иахәаԥшуа даанзар.
- Шәаҵаҵало шәаҟәымҵит. Уи ахархәаразы ихиркәшазар акәӡом.
Агәалашәарақәа рзы даҽа идеақәак
- Иқәыҧшра аамҭазы бзиа ирбоз амузика шәазыӡырҩ насгьы уи ишәзаанаго шәрылацәажәа. Шәахәаԥш амузикатә усқәа.
- Аҩны иҭыху афильмқәеи ателешоуқәеи шәрыдхәаԥш бзиа ирбоз ашықәсқәа рҟынтә.
- Ахәыҷра аамҭазтәи афатә шәҟаҵа, афатә шәы еицәажәара ҳасҭа шәнанагарц алшоит.
- Шәахәаԥш аҭыҧтәи акарта насгьы еицыжәдыруа амҩақәа шәрыхәаԥш.
- Ажәытә журналқәеи акаталогқәеи шәрыдхәаԥш насгьы ахәқәа, амода, амашьынақәа шәрылацәажәа.
- Урҭ ражәабжьқәа телефонла шәҩы, урҭ рзин рыла, аҭаацәара рзы.
- Аҿаԥшырақәа раан шәрылацәажәа. Авидеоқәа раан афото аашәырҧш; шәахәаԥш ателефонтәи авидеотәи аҿаҧшырақәа.
- Шәанырҭаауа афото ма амаҭәар шәаага. Уи аҭаара иарулшоит; шәахәаԥш аҭаара.
Агәалашәара гәаҟра аанахьтәырзеи?
Агәалашәарақәа ҟалап агәҭынчымра, агәаҟра ма ашәара аадырхьтәыр. Ауаҩы даргәаҟхар, шәаҟәыҵ, шәрыламыс, маҷ-маҷгьы даҽа темак ма уснагӡидарак шәиас. Иҟалаз шәазымеимакын. Family Caregiver Alliance ауаҩы диашам ҳәа агәра иргара шәаҟәыҵырц аҳасаб аҭоит, урҭ ранкьарақәа, ииашоу урҭ рцәаныррақәа шәрықәнырҳәа. Иҧсыз аӡәы дицны дыҧсоушәа далацәажәозар, уи ицәанырра аҭак шәҭ: «Иара дугәалашәоит. Уи аӡбахә саҳәа».
Иаҳәозеи аҭҵаарақәа?
Cochrane review of reminiscence, 22 аҭҵаарақәеи 1,972 ауааи заҵанакуа, иазгәанаҭеит ахычқәа думызт, еиҧшымкәа иҟан, насгьы аформати аҭыҧи ирхьыҧшын. Уи адеменциа змоу ауаа рзы акгьы ишәарҭам ҳәа иазгәанаҭеит. Ҳара агәалашәарақәа ралацәажәара шәыдаҳгалоит еицыжәдыруа аамҭа бзиа иахәҭоуп ҳәа, ахәышәтәра аҳасабла акәӡом. Аеицәажәара мариа азы еиҳа иҵегь ишәҭахузар, шәахәаԥш аицәажәаратә ссирқәа.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Иарбану адеменциа змоу рзы агәалашәарақәа ралацәажәара?
Агәалашәарақәа ралацәажәара — афотоқәа, амаҭәарқәа, амузика ма авидеоқәа рыла аханатәи аамҭақәа ралацәажәара ауп. Уи ҟалар алшоит ҩыџьа шәакәны ма гәыҧла. Ахықькы — шәара агәырӷьара змоу еицәажәароуп, ауаҩы дызхәыцуа агәаҭара акәӡом.
Избан «Угәалашәома?» ҳәа аҵаара зыҟамҵатәу?
Агәалашәара згәаҭо азҵаарақәа ауаҩы даргәаҟыр ма даргәамчхар алшоит, аҭак уи аамҭазы имбозар. National Institute on Aging иазгәанаҭоит агәалашәара згәаҭо азҵаарақәа рҟаҵара аҟынтә шәҽахьчарц. Убри ацынхәа ишәбо аӡбахә шәацәажәа, ауаҩгьы иҭаху аҩыза аҳәара азин иҭатәуп.
Иарбан маҭәароу агәалашәаратә кәыршы иҭаҵатәу?
Иалшәх ауаҩы иҧсҭазаара иадҳәалоу шәара ишәгәамҵуа амаҭәарқәа: аусура ахәҭақәа, агәахәтәы амаҭәарқәа, ибзиабаратә шәкәакәа, аоткрыткақәа, афатә ҟаҵара аҩырақәа, аспортивтә сувенирқәа ма афотоқәа ркликқәа. Иҭашәмыҵаит ахычқәа, акәылкара зылшо ихәыҷу амаҭәарқәа, еиҭа ҟамло оригиналқәа.
Ауаҩы афактқәа еимырдозар уи ишҧаҟаҵатәу?
Иумырҧсыжәит. Шәан афото ину дызшара дакәуп лыҳәозар, лашьа иацынхәа — уи акгьы ишәымҧырхаит. Аиашаркра агәырӷьара тестны иҟанаҵоит. Уи иҳәо ажәабжь шәақәнырҳәа, шәеицгәырӷьа.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Reminiscence therapy for dementia · Cochrane
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS