Деменциа змоу ауаҩы дицны ахәмарра шымҩаԥгатәу

Аҭак кьаҿ

Ахәмарра аԥышәара акәымкәа, еицырцыхцыхо аамҭаны иахәаԥш. Аҽны ҭынч аамҭа алх, уада ҭынч аҿы шәаара шәақәгыл, мариа ахәмарра дузҿаԥа. Аамҭа ахәмаруа ихала иазгәеиҭааит, хара змоум агхақәа руамырҭынчын, ацәгьарақәа убацыԥхьаӡа ахәмарра еиҳа имариахарц ҟаҵа, асахьақәагьы ажәалахәра иалагарҭас иҟаҵа. Гәыхҭыс ҭынч аманы шәаангыл. Еиҳа ихьшәамыз шәаангылазар, ма еицны шәахәаԥшуазар – уи ҟалоит.

Ахықәкы агәырӷьара ауп, аҵыхәтәанинӡа анаӡара ма аҭак ларҟәқәа раура акәым.
Актәи ашьаҿа: уада ҭынч, алашара бзиа, ачкиқәеи аҳаԥшыгақәеи рнуп, ателевизор ҿыхуп, акызаҵәык ахәмарра азыҟаҵоуп.
Хара змоум агхақәа руамырҭынчын. Иҳәа: «Абас даҽазны ҳаҽазышәрыԥш» ма уи ахаҭа иацышәҵа.
Агәҩадара хацыркра аԥхьа ахәмарра еиҳа имариахарц ҟаҵа: асахьақәа имаҷны, алхрақәа имаҷны, асахьақәа аартны.
Асахьақәа ажәалахәра иалагарҭас ихәарҭоуп: «Ари ус сыззеиҭаҳәа...» ҳәа уҳәоит, «Иугәалашәома...?» ҳәа акәымкәа.
Аԥшәмареи агәҭынчымреи раԥхьатәи адыргақәа убацыԥхьаӡа шәаангыл. Еиҳа ихьшәамыз шәаангылазар, уи аихьӡара ауп.

Ари адаҟьаҿы (10 аҟәшақәа)

Иарбан ҟазшьоу еиҳа бзиоу деменциа змоу ауаҩы дицны ахәмарразы?
Ҳалагаанӡа шәара шәаҽазышәырхиатәузеи?
Ишԥаҳәатәу агәҭынчымра злам ааԥхьара?
Шаҟа аамҭа имҩаԥысра акәзеи ахәмарра, насгьы шаҟа иласны ҳацалароу?
Агхақәа иахәҭоума раиашара?
Ишԥаҟаҵатәу ахәмарра еиҳа имарианы ма еиҳа имаҷны имарианы?
Ахәмарра ажәалахәра шԥааԥсаҭәу?
Ианбаахәҭоу ҳаангылара?
Ҳәа гәыԥла ма видеонҵамҭала ахәмарра ҟалома?
Ахәмарра акгьы аламҩахьозарзеи?

Деменциа змоу ауаҩы дицны имҩаԥысуа ахәмарра бзиа аицлабра иеиԥшӡам. Уи еиԥшуп ҩыџьа еигәылҵны итәаны, асахьақәа ирхыԥшуа, ажәаԥҵахәақәа ирччо, насгьы ирылацәажәо раԥхьа иааз уадаҩрада. Ахәмарра – уи аамҭа еицырцыхцыхразы амзыз мацароуп.

Ари ахылаԥшраҿы иарбоуп аҽазыҟаҵара шымҩаԥгатәу, ахәмарра аамҭа шьаҿа-шьаҿала шырԥсыҽтәу, акгьы «иахьа» амҩахьозар иҳәатәузеи, ахәмарра марианы ма имаҷк иуадаҩны ишҟаҵатәу, ацәажәара шԥааԥсаҭәу, насгьы аанкылара аамҭа ишдыртәу. Ари ахархәара амоуп ҳара ҳхәмаррақәа рзы, убасгьы шәара ижәмоу акартақәа, апазлқәа, астолтә хәмаррақәа рзы.

Иарбан ҟазшьоу еиҳа бзиоу деменциа змоу ауаҩы дицны ахәмарразы?

Ахықәкы агәырӷьара акәзар ауп, аихьӡарақәа ракәӡам. Абри ауп Alzheimer’s Association guidance on activities иаҳәо ахадаратә абжьгара: ауаҩы иахьа уажәраанӡа иидыруа аҵаарақәа шәхы иашәырхәа, далагеит шәицхыраа, иуадаҩу ахәҭақәа шәара шәхала шәнаӡа, насгьы хара змоум ахәмаррақәа рҿы ауаҩы дышәмумҵхын, дишәмырҭынчын.

Ауаса уи иаанагоит:

Аԥхьа акәымкәа, агәашьа итәатәуп. Еигәылҵны шәантәо, шәаҩыџьагьы аекран ма астол бзианы шәбоит, ацхыраарагьы ахылаԥшра акәымкәа, аилазаара иеиԥшхоит.
Аамҭаказы акызаҵәык ахәмарра шәиҭа. Алхра рацәа аԥышәара иеиԥшхар алшоит уи акгьы аламыркәа.
Иара иҭахра шәашьҭала. Асахьақәа рхатә риашала ирықәыӷәӷәарц рҭахызар, асахьак жәа-минуҭк иалацәажәарц рҭахызар, ма ҩ-хәҭак анаҩс раанкыларц рҭахызар – иахьа уи ауп ахәмарра.
Аамҭа бзиа иахьаԥш, ахыркәшара акәымкәа. Аччара, ажәабжь, ма ҭынч ныбжьык асааҭ шәара ишәҭаху аихьӡара ауп.

Ҳалагаанӡа шәара шәаҽазышәырхиатәузеи?

Аҽазыҟаҵаразы маҷк аамҭа анҭаххо, ахәмарра иахылҵуа агәҭынчымра рацәа аԥыркра алшоит.

Аҽны урҭ рзы еиҳа бзиоу аамҭа алхтәуп. National Institute on Aging (NIA) guidance on adapting activities абжьгара ҟанаҵоит ауаҩы иҽеины дшыҟоу аамҭа иақәыршәаны аусқәа рпланқра. Рацәаҩны рзы уи ашоуп. Ахәылбызы еиҳа иуадаҩуп; шәахәаԥш ахәылбызтәи ҭынч аусқәа.
Уада ҭынч аиҿкаатәуп. Ателевизори арадиои шәырҿых, алшара шәымазар ашәгьы шәарк. Family Caregiver Alliance абжьгара ҟанаҵоит ацәажәара алаганӡа абжьы рацәеи аԥырхагақәеи рмаҷра.
Раԥхьа аманшәалара шәахәаԥш. Аӡы ааигәа иҟазарц, атуалет ахь ацара, антәарҭа маншәала, ачкиқәеи аҳаԥшыгақәеи рнуп.
Алашара бзиа аиҿкаатәуп. Аекран аҿы аԥхарра змам ҭынч, лаша асахьақәа рбара еиҳа имариахоит.
Шәантәанӡа ахәмарра азыҟашәҵа. Шәарт, апараметрқәа шәалх, абжьы шәхала шәырҭынч. Анаҩс аекран урҭ рхь шәаркәата. Апланшет иазкыу абжьгарақәа шәрыԥшаар шәылшоит апланшет ма ателефон азыҟаҵара аҿы.
Апарат ашьҭыхга шәақәыргыл. Апланшет ахьчага аҿы ишьҭыхны иахьыҟоу акәзар, аӡәгьы акуп дшыҟамкәа, асахьақәа рарбара еиҳа имариахоит.

Ишԥаҳәатәу агәҭынчымра злам ааԥхьара?

Ааԥхьара ҭынч, марианы иҟаҵатәуп, мап аҳәарагьы имариахарц. Абжьгара бзиақәа рахьтә:

«Аҭагалан абаҳча иазкыу асахьақәа сԥшааит. Сыцны уахәаԥшыр уҭахума?»
«Ари апазл аҿы сзицхырааит? Сара исзаҟаҵом.»
«Иахьа ашәҭқәа урыцныҟәар уҭахума, ма аԥсаатәқәа?» (ҩ-вариантк алхра еиҳа имариоуп, аарт суал аасҭа)
«Уаҳәшьа лзы акарта ҟасҵоит. Иарбан ԥштәоу ари иақәшәо?»

Alzheimer’s Association иаҳәоит аус ахықәкы ауаҩы иззеиҭаҳәатәуп, иаҳҳәап аҩыза изы акарта аҟаҵара, избанзар амзыз аҵакы аҭоит. Ацхыраара аҳәарагьы аусуеит, ауаҩы ихы ихәарҭаны дбоит.

Мап ҳәа анрҳәо, шәақәшаҳаҭха. Аамҭа кьаҿк анаҩс даҽазны шәҽазышәрыԥш, ма даҽа ак шәырзеиҿкаа. Ҳара ҳабжьгарақәа мап ҳәа анрҳәо ҟаҵатәу аҿы еиҳа инарҭбааны иаҳәоит.

Шаҟа аамҭа имҩаԥысра акәзеи ахәмарра, насгьы шаҟа иласны ҳацалароу?

Ауаҩы ихала аамҭа шьаҿа-шьаҿала иазгәеиҭааит, ахәмаррақәагьы кьаҿны ишәпланқра. Еицырцыхцыхо ахәмарразы идеалу аамҭа ҳәа акгьы ыҟам. Ҩ-минуҭк ма хә-минуҭк ҭынч ахәмарра фахәа иазхоит.

Иаабац аасҭа еиҳа шәазыԥш. NIA абжьгара ҟанаҵоит ауаҩы аҭак аҭаразы аамҭа еиҳа иҭатәуп ҳәа, насгьы дышәмырҭынчын. Шәицхыраанӡа шәхыҿы жәабагьы шәаԥхьа.
Ашьаҿа-шьаҿала. Акызаҵәык, кьаҿны абжьгара шәиҭа («Асахьа уақәыӷәӷәа»), анаҩс шәазыԥш. Зеиҭашәҳәо аасҭа шәырба: ақәыӷәӷәаратә ҭыԥ шәарба.
Аԥсыжәларақәа шәаԥырхагамхарц. Асахьа иалацәажәарц аангылазар, ахәмарра азыԥшыр алшоит. Аццакра аҭахӡам.
Дрыхәаԥшыз. NIA иазгәанаҭоит ауаа ӡәырҩы ахәаԥшра еиҳа ргәаԥхоит, уигьы бзиоу алхроуп.

Агхақәа иахәҭоума раиашара?

Мап. Ауаҩы иагхақәа шәырҭынч-шәырҭынч даҽазны раиашара шәахьазаҵәык, урҭ рахьтә акгьы шырылымҩахьо ргәы иаанагоит, шәара шәгәы бзиазарцин. Alzheimer’s Association абжьгара ҟанаҵоит хара змоум аусқәа шәрымырҭынчын, шәыриашамызт. Ахәмарраҿы агхақәа зегьы хара рымам.

Абас акәымкәа	Абас шәаҽазышәрыԥш
«Мап, уи ииашам.»	«Ҳабас даҽазны ҳаҽазышәрыԥш.» (NIA иаҳәо аҿырԥштәы)
«Уи еиқәшәаӡом. Даҽазны уахәаԥш.»	Акгьы уҳәамызт даҽа ҿак шәацала, ма «О, арҭ ҩбагьы ҟаԥшьуп.»
«Иугәалашәома ари дзусҭоу?»	«Ари асахьа ус сыззеиҭаҳәа.»
«Ари уажәшьҭа иуҟаҵахьаноуп.»	«Ари бзиоуп. Даҽазны ҳаҟаҵап.»
«Шьҭа, уара удыруеит уи.»	«Иуҭахума аҵыхәтәа уасрбарц?»

Агха ауаҩы дирҭынчымзар, ҭынч шәицхыраа. Ииашоу асахьа шәарба, шәхала шәақәыӷәӷәа, ма анаҩстәи ахәмарра еиҳа имариахарц ҟашәҵа. Ажәаԥҵахәа аҵыхәтәа иччоу гхак ала ахыркәшазар, шәычч еицны. Урҭ рхыркәшара еиҳагьы ибзиахар алшоит.

Ишԥаҟаҵатәу ахәмарра еиҳа имарианы ма еиҳа имаҷны имарианы?

Ахәмарра аамҭа иақәшәаны ауаҩы излалшо ирԥсыҽтәуп, аамҭақәа рыхьӡқәа ракәӡам. Ари ауаҩы ахәылбызы ашьыжь аасҭа еиҳа имариоу ахәмарра иҭаххар алшоит. NIA раԥхьатәи абжьгара ауп аус ауаҩы иилшо иақәыршәатәуп, аихьӡарагьы дубоит ҳәа гәыӷра шәиҭатәуп.

Ахәмарра	Еиҳа имариахарц	Еиҳа имаҷны имариахарц
Picture Pairs	4-хәҭак аҟынтә шәалагеит, асахьақәагьы аартны шәырызны	Еиҳа ирацәоу ахәҭақәа, ма асахьақәа шәырҵәах шәҭахызар
Find the Same	2 алхра	4 алхра рҟынӡа
Sort Together	Асахьа шәара шәкуа шәааит, урҭ акалаҭ ахь иарбоит	Урҭ рыхала асахьеи акалаҭи ирықәыӷәӷәоит
Picture Puzzle	4 хәҭак, раԥхьа асахьа зегьы шәалацәажәа	9 хәҭак
Finish the Saying	Аҵыхәтәа арбаны, анаҩс еицны иҳәатәуп	Ақәыӷәӷәара аԥхьа аҵыхәтәа рыхала ирҳәаит
Word Search	Иҭыжәтәуп, еицны ажәа шәаԥшаатәуп, раԥхьатәи анбан шәарбатәуп	Аԥшааразы анаҩстәи ажәа рыхала иалхырц азин рыҭатәуп
Coloring	Шәара ҩ-ԥштәык шәалхуеит, урҭ уи иалхуеит	Урҭ рыхала аԥштәқәа зегьы иалхуеит
Conversation Cards	Еицны асахьа ахәаԥшра мацара	Акарта аҟны иҟоу аарт ааԥхьарақәа шәхы иашәырхәа
Photo Pairs	Аҭаацәара ибзиаӡаны ирбо асахьақәа маҷк	Еиҳа ирацәаны асахьақәа ацҵатәуп
Picture Bingo	Хылаԥшҩык ахәмаруацәа руцыԥхьаӡа дицтәоит	Ахәмаруацәа рыхала ркартақәа ирдыргоит
Calm Breathing	Еицтәаны еицны ахәаԥшра мацара	Еицны какашәала шәырҭынчны шәашьҭыбжьра

Ахәмарра уадаҩуп ҳәа адыргақәа: аамҭа дуӡк аангылара, агәҭынчымра зныԥшуа аԥшра, «Исзыҟаломызт» ҳәа рацәаны аҳәара, апарат ахьынӡаҟоу аҿақәыӷәӷәара, ма урҭ ирҭынчуа агхақәа. Ахәмарра имариоуп ҳәа адыргақәа: агәҩадара, ма уи ахәыҷқәа рзы ауп ҳәа рҳәоит. Ус акәзар, уи ҳаҭыр ақәшәҵа, насгьы еиҳа адуқәа ирықәшәо ахәмарра шәалаго, иаҳҳәап ажәаԥшаара, ииашоу асахьа апазл, ма урҭ раԥхьатәи русура иазкыу асахьақәа рылацәажәара.

Ахәмарра ажәалахәра шԥааԥсаҭәу?

Асахьацыԥхьаӡа ацәажәаразы ааԥхьарас шәхы иашәырхәа, урҭ ирҳәо зегьы бзиоу ҭакны шәахәаԥш. Аҭаацәарақәа рацәа рзы ари ахәмарра аҟны еиҳа ибзиоу хәҭоуп.

Агха змам, аарт асуалқәа шәрызҵаа. «Ишәбозеи?» «Иарбан шәҭаху?» «Абри еиԥшу аҩны шәымазма, ус сыззеиҭаҳәа.»
Раԥхьа шәара шәхала шәрылацәажәа. «Снана абас еиԥшу ала лыман.» Шәара шәжәабжь урҭ ржәабжь азеиҭаҳәара еиҳа имарианаҵоит.
Атема шәашьҭала. Амашьына асахьа амҩаду иазкыу ажәабжь ахь шәнанаргазар, ажәабжь ауп уажәы аус. Ахәмарра ҭынч иаанкылатәуп.
Афактқәа шәрымышьҭалан. Агәалашәарақәа рҿы ацәажәара бзиа адеталқәа раасҭа еиҳа ихәарҭоуп. Ажәабжь аԥхьатәи аасҭа иҽаԥсазҭгьы, авариант ҿыц шәақәгәырӷьа.
Ахәмарра иалоу абжьгарақәа шәхы иашәырхәа. Finish the Saying ажәаԥҵахәацыԥхьаӡа ацәажәара ааԥхьара ацырҵоит, насгьы Conversation Cards ҷыдала ари азы иҟаҵоуп. Photo Pairs шәара шәҭаацәаратә сахьақәа рхы ианархәоит, урҭ еиҳа ибеиоу ажәабжьқәа аадырԥшуеит.

Еиҳарак аидеақәа ҳара ҳхылаԥшраҿы шәрыԥшаар шәылшоит: агәалашәарақәа ҿыц иалагатәу аусқәа насгьы аицәажәара иазкыу абжьгарақәа.

Ианбаахәҭоу ҳаангылара?

Аԥшәмареи агәҭынчымреи раԥхьатәи адыргақәа убацыԥхьаӡа, еиҳагьы бзиоуп уи аԥхьа маҷк шәаангылар. Alzheimer’s Association абжьгара ҟанаҵоит ахәмарра аанкылара ма аԥсахра, агәазыҳәара анҵыхуа ма агәҭынчымра аназҳауа.

Шәазхәыц:

ахылҵра, аҵәҵәаԥшра, ма аекран аҟынтә алаԥш ацара;
аҭынчмыра, аҩагылара, ма ацара аҭахра;
ахьшәашәара, кьаҿны аҭакқәа, ма «Сара исзаҟаломызт»;
ихыччоу ақәыӷәӷәара ма апарат шәахьынтәи аҿақәыӷәӷәара;
агәаареи, агәбжьыреи, ма агәаҳәара ӷәӷәала аҽаԥсахра.

Ишԥаангылатәу бзианы:

Имариоу ак ала шәахыркәша. Урҭ рхала ирҟаҵар рылшо аҵыхәтәантәи аиқәшәара, ма еицны шәахәаԥшыр шәылшо асахьа.
Шәара шәхала амзыз шәҟаҵа. «Сара чаи агәыӷьара скны сҟоуп. Ара шәаангылапма?» – уи урҭ акгьы рлымҩахьеит ҳәа гәҩарада аангылара алшоит.
Ацәеижьтә ма аҭынч усқәа шәрылагеит. Маҷк аҩныҵҟа ацара, афатә маҷк, амаҭәа аиҵарбара ма амузыка.
Агәабзиара зцу ажәа шәҳәа. «Сара уара уцын иара убас аус сырҭынчит.» «Ииашаны иҟауҵеит» ҳәа агәраргара акәымкәа, аамҭа еицны шәшырцыхцыхазгьы агәырӷьара.

Еиҳа ихьшәамыз шәаангылазар, апланқәа шәԥсахзар, ма ахәмарра шәаҟәыҵны ҭынч еигәылҵны шәантәо – арҭ зегьы бзиоу алҵшәақәоуп.

Ҳәа гәыԥла ма видеонҵамҭала ахәмарра ҟалома?

Ааи, маҷк аҽазыҟаҵара бзианы. Агәыԥ аҿы, ауаа маҷк шәымазар еиҳа бзиоуп, ацхырааҩцәа ацхыраара зҭаху зегьы рыгәҭа шәырҭа, насгьы зегьы ирызеиԥшу хықәк змоу ахәмарра шәалх. Picture Bingo аҭыжьра зылшо акартақәеи аекран аҿы аԥхьаҩи амоуп агәыԥқәа рзы. Еиҳарак азы шәахәаԥш ахылаԥшратә ҩнқәа рҿы агәыԥқәа рзы аусқәа.

Авидеонҵамҭаҿы, аҿаԥхьа иҟоу ауаҩы асахьа иззеиҭеиҳәар алшоит, уадаҿы иҟоу ауаҩы асахьа ахь дхыԥшуа дақәыӷәӷәоит. Ааԥхьарақәа кьаҿны, ижәдыруа шәымаз. Ҳара ателефонлаи авидеолаи ааԥхьарақәа ирызкыу ҳабжьгарақәа еиҳа инарҭбааны иаҳәоит.

Ахәмарра акгьы аламҩахьозарзеи?

Шәык аҽны акгьы лымҩахыр алшоит, уи шәара ма урҭ шәагхаӡам. Ахәмарра шәаанкыланы, даҽа аамҭак азы шәҽазышәрыԥш, даҽа хәмаррак ала, ма ахәмарра дара аламҵакәа. Еиҳа бзиоу аусқәа рацәа аекран иадҳәалам: амузыка, ачаршафқәа реиҵарбара, афотоальбом ахәаԥшра, ма ҭынч ныбжьык асааҭ ацара. Еиҳарак шәаԥхьар шәылшоит ҳара аусқәа раидеақәа рҿы.

Еицырзеиԥшу азҵаарақәа

Шьҭа, шаҟа аамҭа ҳахәмарлара акәзеи?

Ииашоу аамҭа ҳәа акгьы ыҟам. Рацәаҩны рзы аминуҭқәа маҷк фахәа иазхоит, шәык аҽны акыр ракәын иазхо. Асааҭ акәымкәа, ауаҩы дицклаԥш, иара ҭынч дшыҟоу шәаангыл.

Иахәҭоума дриаиааирц азин иҭара, ма агхақәа сымбазшәа аҟаҵара?

Еицырцыхцыхо, агәҭынчымра злам ахәмарраҿы аиааиреи ариаиареи ыҟам. Агха ауаҩы дирҭынчымзар, иахьа уаԥхьамкәа иааумыртынчын. Дирҭынчуазар, ҭынч уицхыраа ма уахьыхымԥшыкәа ахәмарра еиҳа имариахарц ҟаҵа.

Иара сара сыхәмаруа уи ахәаԥшра иҭахызарзеи?

Уи бзиоуп. National Institute on Aging иаҳәоит, ауаҩы ахәаԥшра еиҳа игәаԥхозар, дицклаԥшны дшыҟоу шәааигәалара шаԥсоу. Ишәбо шәалацәажәа, насгьы дызҭаххалак дахәаԥшырц ма иалхирц диаԥхьа.

Ари ахәмаррақәа агәалашәара аԥышәаразы иҟаҵоума?

Мап. Ҳара ҳахәмаррақәа агәырӷьарази ацәажәарази иҟаҵоу мариа еицырцыхцыхо усқәоуп. Урҭ агәалашәара аԥышәарақәа ракәӡам, акгьы ршәомызт, насгьы деменциа ахәшәтәыгас иҟаҵам.

Иарбан хәмарроу раԥхьа иалагатәу?

Ауаҩы иақәшәо еиҳа имариоу ахәмаррала шәалагеит. Picture Pairs ԥшь-хәҭак змоу асахьақәа аартны, ма Find the Same ҩба алхратә хәмаррақәа мариоу лагартақәоуп. Conversation Cards бзиоуп, ауаҩы ақәыӷәӷәара аасҭа ацәажәара еиҳа игәаԥхозар.

Ахыҵхырҭақәа

Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.

Activities · Alzheimer's Association
Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance