Аҭак кьаҿ
Адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы зегь реиҳа ихадоуп анкьаракәеи ишәареи шәахьаара: бзиа ирбо амузыка азыӡырҩра, анапақәа рымпыҵакра, анапқәа рашәаԥсара, ибжьыгоны аԥхьара, афотосахьақәа рхәаԥшра, аԥсабара абжьқәа, аԥенџьыр ма адәахьы аҭацәара. Абарҭ амҵәахь ма аҭарцаҿ иҟоу рзы иҟалоит. Ахәмарра кьаҿызароуп, рхаҿи рнапқәеи ишәыхылаԥшла, иара убас шәахьаара шакәу хадоу гәашәала.
- Аимадара еиқәырхатәуп. Аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы адунеи еиҳарак анкьаракәа рыла еилыркаауеит.
- Амузыка, аҭынч акьысра, еицырдыруа абжьы, анапаҿы икыртәу имаҷу аҿакрақәа ражәақәа анагӡамхо рзы аҵак ду змоуп.
- Абра иаарԥшу аидеақәа зегьы амҵәахь ма аҭарцаҿ иҟоу рзы ахархәара рымоуп.
- Рхаҿи, рнапқәеи, ршьаҿеи рҿы агәабзиара аԥшаара хылаԥшла, агәаҟра адыргақәа убацыԥхьаӡа уаанкыла.
- Имаҷу амаҭәарқәа рымҭан, афатәи аҩашьи лыԥшылаҩцәа ишаҳәо ала мацара ирҭатәуп, избанзар аҩашьра шәарҭахар ҟалоит.
Ари адаҟьаҿы (6 аҟәшақәа)
Адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы ауаҩы имаҷны диацәажәар, есымшатәи ахылаԥшраҿы ацхыраара дшаҭаху, амш еиҳарак амҵәахь ма аҭарцаҿ ихигар ҟалоит. Еицыҟаҵатәу акгьы шынымхаз шәгәы иаанагар ҟалоит. Аха уи аӡәгьы иашаӡом. Alzheimer’s Association ишазгәанаҭо ала, ауаҩы ихаҭара ахәҭак еиқәхар алшоит, ари аҩаӡараҿгьы адунеи еиҳарак анкьаракәа рыла еилыркаауеит. Амузыка, акьысра, еицырдыруа абжьы, шәара шәахьаара аҭынчра азааргоит, аимадара амшқәа рарҭоит.
Иарбан усқәоу адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы ицхыраауа?
Имариоу анкьаратә усқәеи аҭынч шәахьаареи аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы зегь раасҭа ицхыраауеит. Ассоциациа «Alzheimer’s Association» ишаҳәо ала, бзиа ирбо амузыка шәарҳәа, бзиа ирбо ашәҟәқәа рхәҭақәа шәаԥхьа, бзиа ирбо аԥшышра змоу алосион ацәа иашәаԥса, аԥшаҭынч мшын адәахьы еицышәтәа. National Institute on Aging алакәқәа реиҭаҳәара, афотосахьақәа раарԥшра, аҭынч акьысра ма анапқәа рашәаԥсара, амузыка, аԥсабара абжьқәа шәацышҵа ҳәа иҳәоит, уа шәахьаара мацарагьы аҭынчра рзаанаргоит.
Alzheimer’s Foundation of America ишазгәанаҭо ала, аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы ауаа акы ахьы ркны иҟазарц агәаҳәара ду рымоуп, убри аҟынтә имариоу анкьаратә усқәа, аҭынч аиҵысрақәа, ашарфқәа рыҵысра, амузыка, аԥстәқәа раагара, ауаҩтәыҩса икьысра, ахьыԥшым асахьаҭыхра ирыбжьаргоит.
Амҵәахь ма аҭарцаҿ иҟоу рзы аусқәа
- Рмузыка шәарҳәа. Рқәыԥшра аамҭазтәи, рдин ма рҭаацәара ирызкыз ашәақәа шәалых. Абжьы ԥсыҽны иҟашәҵа, зааигәа шәтәа. Уажәгьы ҟалоит ауаа рнапхыцла аритм иахьырт ма ицәаҳәарт. Шәахәаԥш амузыкатә усқәа.
- Анапы шәымпыҵакла. Анапы ампыҵакра мацара, анапхыцла аҭынч акьысрагьы усуп. Раԥхьа иҟашәҵо рзеиҭашәҳәа.
- Анапы аҭынч ашәаԥсара шәарҭа. Шәнапқәа рахь алосион маҷк ҭашәҭны иԥшаашәҵа, анапцәаҵла инаркны анапхыцқәа рҟынӡа ишәаԥса. Аԥшышра змам алосион шәалых, ма еснагь бзиа ирбоз аԥшышра, ацәа иазааигәазар.
- Ибжьыгоны шәаԥхьа. Бзиа ирбо ажәеинраала, ашәҟәы аҟынтәи ахәҭа, адинтә текст ма аспортивтә даҟьа. Шәбжьы аритм ажәақәа раасҭа еиҳа ихадоуп.
- Алакә шәаҳәа. Аҭаацәа аныҟәара ма рычара амш атәы рзеиҭашәҳәа. Аҭак шәзымҭазаргьы ҟалоит.
- Афотосахьақәа дырба. Ескьыӷь дуу афотосахьак аблақәа рҩаӡараҿы икны, гәакьарыла еиҭашәҳәа. Дызхылҵыз шәрымзҵааит.
- Анапаҿы икыртәу имаҷу аҿакра шәырҭа. Иҟаҵоу агәыл, афлис кьаҿ ма имаҷу аԥстәы сахьа. NIA ишазгәанаҭо ала, ауаҩы иҽанириашо агәыл ирҭарц ҟалоит, убас ала шәара ма амаҭәар шәрыцәаҳәаӡом.
- Аԥсабара абжьқәа шәарҳәа. Ақәа, аԥша, ма аԥсаатәқәа рашәа бжьы ԥсыҽла ауада аҿы аҭынчра ааргоит.
- Адв адунеи ауадаҿы шәаага. Аԥенџьырқәа шәаарт, аԥенџьыр аҿы аԥсаатәқәа рзы афатә шәақәыргыл, ма ашәҭқәеи абӷьқәеи ҩнашәга ахәаԥшреи акьысреи рзы.
- Адәахьы шәцәца. Ауаҩы аинвалидтә ҭарцаҿ итәар илшозар, аԥшаҭынч мшын агагаҿы маҷк ааҭацәара даара ибзиоуп.
- Рхцәы шәирԥшӡа ма иԥшоу агәыл шәырҭа. Аҭынч ахцәы арыцқьара, анапқәеи ахаҿи иԥшоу агәыл ақәыркьысра агәабзиара ааргоит.
- Амузыка иаҵагыланы аҭынч шәиҵыс. Иласоу ашарф еицышәкы, ма ашәа аритм ала шәнапқәа шәырҵыс. Аиҵысрақәа рзы аҳаким ма амедицинатә усуҩ шәрызҵаа шәарҭадарала ишҟаҵатәу.
- Асахьаҭыхра ишахәҭоу еиԥш шәахәмар. Ашәҟәы ду аҿы шәнапыла шәыхылаԥшуа агубкала аԥшшәи шәырҵәа. Ииашоу алҵшәа аҭахым.
- Аԥстәқәа шәырзыԥшы. Иҭынчу аҩнытә ԥстәы амҵәахь ма акәаҿ, ауаҩы аԥстәқәа бзиа ирбозҭгьы, аҭагылазаашьа уи алшар.
- Еицы шәԥсыҭшаа ҭынч. Зааигәа шәтәаны, ибжьыгоны ҭынч шәԥсыҭшаа. Аҭынч ԥсыҭшаара шәара шәҩыџьагьы шәаԥсы ҭанаҵоит, уи ахаҭа шәара ишәаанкылар ма шәалагоит.
- Абра шәахьаара мацарагьы усуп. Азааигәара шәтәа, ашәа шәҳәа, шәдырба ма ҭынч шәаԥхьа. Уа шәахьаара мацара акәуп иаҭаху.
Ари аҩаӡараҿы аусқәа шеицымҩаԥгатәу
- Ԥхьаҟаҟа азааигәара шәааи. Рхьӡи шәхьӡи шәҳәа, шәрыкьысра аԥхьа ҭынч бжьыла шәрацәажәа.
- Ак-акла шәырҭа. Амузыка шәнарҳәаанӡа ателевизор шәаҿых. Анкьаракәа ескьыӷь ак ала шәыхылаԥш.
- Икьаҿузароуп. Маҷк аминуҭқәа рзымхоит. Амш аҩнуҵҟа кьаҿ-кьаҿы ахәмаррақәа рацәаны иҟашәҵа, рацәа аамҭа акәымкәа.
- Раԥхьа шәхаҭа шәҭынчха. Ауаҩы ибзианы дтәоузар шәхылаԥш. NIA ишазгәанаҭо ала, дантәо анапқәа рзы апанел шәхарҵар ҟалоит.
- Алҵшәа шәахәаԥш. Иҭынчу анапқәа, иԥсыҽу ахаҿы, аблала аимадара аҭынчра адыргақәоуп. NIA ишазгәанаҭо ала, ахәаҽра, ахаҿы аҵәцара, ацәцара ма аҭынчымра ахьаа адыргахар ҟалоит. Уаанкылатәуп, ахылаԥшра агәыԥ ирзеиҭашәҳәа.
Анкьаракәа рыла имариоу ахылаԥшра
| Анкьара | Аидеақәа | Агәаҽанҵара |
|---|---|---|
| Азыӡырҩра | Бзиа ирбо амузыка, шәбжьыла аԥхьара, аԥсабара абжьқәа | Абжьы шәагмыршәын; акә-акәла абжьы шәарҳәа |
| Акьысра | Анапы ашәаԥсара, анапы ампыҵакра, имаҷу амаҭәар, иԥшоу агәыл | Раԥхьа шәаҳәа ма шәрызҵаа; ацәа ԥхасҭадазар шәхылаԥш |
| Абара | Афотосахьақәа, ашәҭқәа, аԥенџьыр аҟынтәи аԥшра, аԥсабара авидео | Аблақәа рҩаӡараҿы икны; ибзиоу алашара, цәымӷда |
| Аԥшышра | Бзиа ирбо алосион, ашәҭқәа, иҟаҵо акафе | Иӷәӷәоу аԥшышра шәацәца; ааллергиа шәазхәыцла |
| Ацәгьара | Бзиа ирбо аӡы ма афатә маҷк | Ахылаԥшлаҩцәа ишаҳәо ала мацара |
Ашәарҭадара ари аҩаӡараҿы
Аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы аҩашьра уадаҩхар алшоит, NIA ишазгәанаҭо ала, уи аҩашьра ашәарҭадара еизнарҳаит. Имаҷу амаҭәарқәа рызааигәара шәымшьҭын, афатәи аӡи ахылаԥшра агәыԥ ишазгәарҭо ала мацара ирҭатәуп. Акьысра аамҭазы ацәа ҭынч шәахәаԥш, избанзар ацәа уадаҩла аԥхасҭахар алшоит. Ашәарҭадара змоу анкьаратә хәмаррақәа рзы шәахәаԥш анкьаратә усқәа.
Шәхаҭа шәхы шәазхәыцла
Аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿы ахылаԥшра цәаҩалагьы гәылагьы даара иуадаҩуп, шәҩны иҟазаргьы ма ахылаԥшраҩны шәаҭаауазаргьы. Ахоспис ма апаллиативтә хылаԥшра агәыԥқәа агәабзиара, адгылара, апланқәа рыҟаҵараҿы ицхыраар алшоит, NIA арҭ агәыԥқәа ацхыраара ахыҵхырҭақәа раҳасабла ирызхәыцуеит. Икьаҿу, иҭынчу аҭаацәарақәа ҵак ду рымоуп; шәахәаԥш деменциа змоу аҭаацәара. Агәыԥқәа шәнапхгара рыҭозар, ахылаԥшраҩны агәыԥтә усқәа асессиақәа реиҿкааразы аидеақәа рнуп. Иара убас шәаԥхьа ахылаԥшлаҩцәа рхы рзеиқәырхара: аԥсшьара бзианы ахылаԥшра ахәҭоуп.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡара змоу, амҵәахь ишьҭоу рзы иарбан усқәоу уиҟаҵар ҟало?
Бзиа ирбо амузыка шәарҳәа, рнапы шәымпыҵакла, анапы аҭынч ашәаԥсара алосионла иҟашәҵа, бзиа ирбо ашәҟәы ма анцәаимҵахыршәара ибжьыгоны ишәаԥхьа, афотосахьақәа дырба, ма аԥсабара абжьқәа шәарҳәа. Адв ахьы иԥшыртә аԥенџьырқәа шәаарт. Икьаҿу, иҭынчу, акә акәла иҟаҵо ахәмаррақәа еиҳа ибзиоуп.
Адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡара змоу ауаа амузыка агәырӷьара риҭар алшома?
Ауаа рацәа илшоит. Ассоциациа «Alzheimer's Association» ишазгәанаҭо ала, аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿгьы ауаҩы аритм ихьыр ма ихәыҷра ашәа ицырҳәар алшоит. Дықәыԥшындара бзиа ирбоз амузыка шәалых, иара убас абжьы шәагмыршәын.
Ишԥазеилкааша аус бзиа ишдырбо?
Имаҷу адыргақәа шәрыхылаԥш: иҭынчу ацәаҵлақәа, иԥсыҽу ахаҿы, аблала аимадара, ашәа аҵаҳәара, анапы ақәыӷәӷәара ма аԥсыҭшаа аҭынчра. Ахаҿы аҵәцара, ацәцара, аҭынчымра ма ахәаҽра агәаҟра ма ахьаа иадыргахар ҟалоит. Арҭ шәырбазҭгьы, уаанкылатәуп, иацырҵозар ахылаԥшра агәыԥ ирзеиҭашәҳәа.
Сара сузымдыруазар, дсаҭаартә иҟоума?
Ааи. Аинститут «National Institute on Aging» ишазгәанаҭо ала, шәара уахь шәахьаара мацарагьы аҭынчра рзааргоит, акьысра, амузыка, алакәқәа адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡараҿгьы агәырӷьара рарҭоит. Шәыхьӡ рымдырзаргьы, шәбжьи шәнапи рзы иԥштәызаар ҟалоит.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Late-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Care in the Last Stages of Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Activities for dementia · NHS
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association