Адеменциа змауа аус дақәшаҳаҭымхар ма дыргәаҟраны дҟалар

Шәара зегь шәирхиан, ахәмарра ма аҩныҵҟа аҩны ахьеиқәшәара шәаԥхьаӡеит, аха «Мап» ҳәа аҭак шәаҳаит. Ма аус бзианы иалагеит, аха планшет амчыла иқәцаны, аҵыхәа хьанҭоу ажәала ихыркәшахеит. Ури агәы канарҳауеит, аха убри аҩыза ҭагылазаашьа лассы-лассы иҟалоит. Амапкрагьы агәаҟрагьы уадаҩра ҵас акәӡам, урҭ ак шәырҳәарц рҭахуп. Убри ахшыл шәазыӡырҩзар, анаҩс иҟаҵатәу шәзеилкаауеит.

Избан адеменциа змауа аус дақәшаҳаҭымхар?

Еснагь амзыз ыҟоуп, ауаҩы ихаҭа ажәала уи аҳәара дахьымцогьы. Alzheimer’s Association ишазгәанаҭо ала, амапкра иаанагар алшоит ауаҩы аус аҟаҵара шизымҩаԥыргом, ма ашәара шимоу. Еиҳа ирацәаны ицәырҵуа амзызқәа:

• Аус уадаҩуп ҳәа иԥхьаӡоит. Адеменциа иахҟьаны ари аус аҭаху аҟазарақәа уадаҩхеит, даҽаӡәи иҿаԥхьа агха аҟаҵара ауаҩы дԥхашьоит.
• Хәыҷқәа рҩыза ҳәа иԥхьаӡоит. Адуцәа иргәаҭоит амультфильмқәа рсахьақәа, хәыҷқәа ирзеиԥшу абжьы, насгьы ахәыҷқәа рзы иҟаҵоу еиԥш иҟоу ахымнаҵарақәа.
• Ашыжьра. Ирацәоу ауаа амш аҵыхәазы амч реиҵахоит. Шәахәаԥш хәылбжыларатәи раҳаҭратә усқәа.
• Ацәеижьла ауадаҩрақәа. National Institute on Aging (NIA) ишазгәанаҭо ала, ахьаа, ацәара амзымхара, абара ма аҳаҭыркра ауадаҩрақәа, амлакра, аӡра, насгьы ахәшә ҿыцқәа рымҩаԥысшьақәа агәаҟра заанаго мзызқәоуп.
• Еиҵакра ду. Иӷәӷәоу ателевизор, еиуеиԥшым аицәажәарақәа ма иҭәу аҩны ауаҩы дргәаҟыр алшоит.
• Амчыла ақәцара. NIA ишазгәанаҭо ала, Альцгеимер иахҟьаны иуадаҩхаз аус аҟаҵара ма ахҭысқәа, ауаа ргәалашәара амчыла аҳәара агәаҟра заанаго мзызуп.
• Агәкаҳара. Зегь рахь аинтерес аӡра адепрессиа иадыргазар алшоит, уи аҳақьым иеиҭаҳәара аҭахуп.
• Урҭ ргәы иҭахым. Адуцәа «мап» аҳәара азин рымоуп.

Иҟасҵари «мап» анҳәоу?

«Мап» ҳәа аҭак раҳаҭла шәақәшаҳаҭха, анаҩс акала шәаԥсах: аамҭа, аус, ауадаҩра ма аҳәара аформа.

1. Уажәшьҭа уи шәааникыл. «Ибзиоуп. Анаҩс уи ҳҟаҵоит.» Анаҩс шәымхьааӡакәа даҽа уск шәалага.
2. Анаҩс еиҭа шәалага. Alzheimer’s Association иабжьанагоит еиҭа аамҭак анаҩс ма амш даҽа хәҭакахь аҽазышәара.
3. Аус шәырхәыҷы. Ахәмарра зегь ацынхәрас ак-ҩба. Амаҭәа калаҭа зегь ацынхәрас акырбыжә мацара. Еиҳа имаҷу асахьақәа, имаҷу алхрақәа, иубарҭоу асахьақәа.
4. Ҩ-вариантк шәырзааиргәыдкыл. «Аԥсаатәқәа рсахьақәа шәырхәаԥшроума, ма амузыка шәазыӡырҩроума?» Алхра аҭара ауаҩы аконтроль инапахьы ирхынҳәоит.
5. Агәаҭара ацынхәрас ацхыраара шәиҳәа. «Арҭ реиҩшара шәсыцхыраароума?» ма «Иарбан ԥштоу еиҳа ибзиоу шәара шәгәанала?» Уаҩы диҭахуп ҳәа аԥхьаӡара агәаҭара аасҭа даҽакала иргәы каҵоит.
6. Шәара шәхаҭа шәалага. Дшәывагыланы акгьы шәымҳәакәа аус шәалага. Ирацәоу ауаа ак анымҩаԥысуа аҽаларгалоит, насгьы убри аҽаларымгаргьы, шәара аамҭа еицыжәхит.
7. Ацәеижьла ма раҳаҭратә усқәа рахь шәиас. Хәыҷык аҩныҵҟа ашьҭаҵара, амузыка, ак фатәык, амаҭәа аиҵыхәра, ма еицыҟаҵоу раҳаҭла аԥсыҭшаара аанкылара. NIA иабжьанагоит ахшыл амузыка, ашәҟәы ма ашьҭаҵара ахь аиагара.
8. Ирҭаху еиԥш ҟарҵааит. Аԥҟарақәа ирҳәо аасҭа даҽакала ахәмарра рҭахзар, шәақәшаҳаҭха. Alzheimer’s Association иабжьанагоит аҽыԥсахлара.

Ишԥасҳәари иргәаҟраны дҟалар?

Шәаацәаца, шәабжьы шәырлаҟә, шәырҭынч. Alzheimer’s Association guidance on agitation иабжьанагоит шәаацәацаны азин аҳәара, раҳаҭра зцу, ипозитивтәу ажәақәа рыхархәара, насгьы ҩ-вариантк рыбжьара алхра аҭара. Убри агәазыҳәара змоу ажәақәа:

• «Сгәы шәаанагоит, ари даргәаҟуеит. Ҳааникып.»
• «Зегь бзиоуп. Сара шәавагылоуп.»
• «Даҽа уск аҿы шәсыцхыраара шәазыхиоума?»
• «Ачаи шәжәыр шәҭахума убри ацынхәрас?»

Анаҩс акгьы ахаҭарнак ҟамҵакәа аус шәаанкыла. Ҳара аицәажәаразы абжьгарақәа рыҟны еиҳа ирацәаны иануп иҳәатәу.

Иарбан ҟамҵатәу?

Шәгәы иҭоу ҭагылазаашьақәак аус еиҳа иуадаҩыртә ҟалоит.

• Аҿагылара ма ақәцәыбжьаара. «Шәааи, даҽаказгьы» ма «Шәара ари бзиа ишәбоз» лассы ицхырааӡом.
• Агәаҭара ма ариашара. «Шәара ишәдыруеит ари иаку» ма «Мап, ари ииашам» аҭагылазара еиҳа ирхьанҭоит.
• Шәхы иахь анагара. NIA ауаа иргуланаршәоит ачымазара шауп урҭ аԥсахрақәа зыхҟьо, ауаҩы ихаҭа шиакәым.
• Агәашәаҭра ма аҽырласра. Alzheimer’s Association иабжьанагоит шәабжьы шәымырҳаракуа, агәаҟра шәмырбан, шәацәамыҵәахн, шәаамыргәыдкылн, шәымкритикуан, ауаҩы шәимбацәажәан, насгьы урҭ рлаԥш аҟынтә иргәаҟраны ахысырҭақәа шәмырбан.
• Ахара ақәҵара. «Сара шәара шәзы ари зегь ҽеирхиит» шәара шәҩыџьагьы шәгәы еиҳа иканарҳауеит.
• Ахьӡқәа рыҭара. «Ахабзыбзиа» ма «иуадаҩу» амзыз ииаша иҵәахуеит, насгьы аҭагылазара аӡбра уадаҩыртә иҟанаҵоит.

Ишԥазеилкаартә иҟоу еснагь амапкра зыхҟьо?

Мчыбжьык-ҩба раҳаҭла аҩыра ҟашәҵа. NIA ишазгәанаҭо ала, аҭагылазара аԥсахрақәа ргәаҭара ацхырааҩцәеи аҳақьымцәеи азакәанԥҟарақәа рбарагьы амзыз аилкаарагьы ирыцхыраауеит.

Иҭажәҩала:

• амш аамҭа;
• иарбан ус шәзааиргәыдкылаз насгьы ишԥаҳәаз;
• шәегьырҭ рҿаԥхьа иҟалоз (аҷыӷ-бжьы, асасцәа, ателевизор);
• ишԥацәаз, ишԥафаз, насгьы атуалет ахь аҵыхәтәантәи ацара анҟалаз;
• ахәшә ҿыцқәа ма агәабзиара аԥхасҭа.

Азакәанԥҟарақәа лассы иубарҭохоит: амапкра сааҭ 4 анаҩс мацара анҟало, ма хәмаррак мацара аҿы, ма ателевизор анцо мацара. Family Caregiver Alliance р-guide to dementia behaviors иамариоуп ишаҳәо: ҳара ауаҩы ҳиԥсахыр ҳалшом, аха ҳара ҳхаҭа ҳҭагылазаашьеи ҳакәша-мыкәша иҟоу аԥсабареи раԥсахра ҳалшоит.

Аҳақьым иахь анцатәу амапкра ма агәаҟра анцәырҵлак?

Аҳақьым дицәажәа аҭагылазара иргәаҟраны, иаарласны ма ачымазара адыргақәа рыцхыраарала анҽаԥсахуа. NIA ишазгәанаҭо ала, иргәаҟраны аҭагылазара аҽаԥсахра, хаҭала ауаҩы аинфекциа ма ахәшәқәа рыԥсахра иахҟьаны иҟалаз, иаарласны аҳақьым иахь аагара аҭахуп.

Аҳақьым иаарласны ишәыдҳәала шәара ижәбозар:

• иргәаҟраны ахшыл ҽеидмыркра ма сааҭқәак-мшқәак рыҩныҵҟа аԥсахра ду;
• ахьаа адыргақәа, иаҳҳәап, ахы рргәаҟра, ацәеижь ахәҭак ахьчара, ма ацара ауадаҩрақәа;
• аԥхарра ма аинфекциа даҽа дыргақәак;
• ахәшә ҿыцқәа ма иԥсахыз ахәшәқәа рнаҩс аҭагылазара аԥсахра;
• зегь рахь аинтерес аӡра, агәаҟра ма ҩ-мчыбжьык раҳаҭла аҽацәахьчара;
• афатә ма аӡы мап ацкра.

Alzheimer’s Association агәабзиара азеиԥш ҭҵаара абжьанагоит аҭагылазара асимптомқәа змоу зегьы рзы, хаҭала урҭ иргәаҟраны анцәырҵлак. Family Caregiver Alliance гьы раԥхьа аҳақьым дицәажәара абжьанагоит, избанзар аҭагылазаашьа ауадаҩрақәа амедицинатә мзыз рымазар ҟалоит. Аҳақьым ма афармацевт димцәажәакәа акгьы ахәшә шәаламган, шәаанымкылан, шәымыԥсахын.

Ашәарҭара ыҟазар ма амедицинатә цхыраара иргәаҟраны аҭахузар, 112 шәаси. NIA ишазгәанаҭо ала, адиспетчер иеиҭашәҳәа ауаҩы адеменциа шимоу.

Иҟалома акгьы ҟамҵаӡакәа аанкылара?

Ааи. Шьоукы амшқәа рзы зегь раасҭа ибзиоу ахымнаҵара — акгьы ҟамҵаӡакәа аанкылара ауп: еицытәара, анапы аҿакыра, бзиа ирбо апластинка азыӡырҩра, ма аԥенџьыр ахынтә аԥсаатәқәа рахь ахәаԥшра. Уи агха акәӡам. Ҳара ҳ-еицыхәмарразы абжьгара иануп избан аус иаарласны аанкылара, ма алагарагьы ахьамҭаху ииашоу ӡбароу.