Mmuae tiawa no
Sɛ obi a ɔwɔ dementia kyerɛ sɛ ɔnnye, gye no ho ahotɔ na sɔ hwɛ bio anaa yɛ biribi foforɔ. Ɛyɛ den sɛ ɔnnye, na ɛtaa wɔ hokwan. Adwuma no bɛyɛ den anaa ɛbɛyɛ no sɛ ɛyɛ mmofra adwuma, anaa ɔhwe, ɔyare, ɔkɔm, anaa nne nyɛ ne ho yie. Mma wʼani nnye anaa mfa nnyina ntɛm. Yɛ nkyerɛaseɛ, ma nhyehyɛeɛ abien, anaa srɛ no ka boa wo. Ɛsɛ sɛ dokota hwɛ ɔhaw a ɛbɛba ntɛmntɛm, titiriw de sɛ ɔyare anaa ɔgyaa a wɔde hyɛ ase ada ho.
- "Dabi" yɛ mmuae a ɛsɛ sɛ yɛgye tom, ɛnyɛ ɔhaw a ɛsɛ sɛ yɛdi so.
- Ampɛ adwuma no wɔ ne nsɛm: ɛyɛ den, ɛyɛ mmofra adwuma, ɔhwe, ɔyare, ɔnnye ho yie, anaa ɔkɔm.
- Fa ho kyɛ, di bere, na sɔ hwɛ bio bere foforɔ, wɔ bere foforɔ mu, anaa wɔ adwuma a ɛyɛ kɛse.
- Srɛ no ka boa wo yɛ papa sen sɛ wobisa no sɛ ɔnyɛ adwuma.
- Mma wo nni nkɔm, mma wo nni nkyɛ, mma wo nni nkɔsoɔ anaa nkɔkɔ. Hwɛ wo ho sɛ wo ntɛmntɛm anaa wo ne no bɔ wo kɔ anim.
- Adwuma a ɛntɛm na ɛsesa ntɛm, titiriw de sɛ ɔyare anaa aduro foforɔ, ɛsɛ sɛ wokɔ dokota nkyɛn ntɛmntɛm.
Wɔ kratafa yi so (7 afã horow) .
Wo ahyehyɛ biribiara, wo ka sɛ yɛbɛyɛ agyinamoa anaa yɛntu nantew, na obua “Dabi.” Anaa adwuma no fi ase yiye, na ɛtwerɛ ase wɔ tabletʼ a wɔtow wo ho no ne asɛm a ɛyɛ den. Ɛyɛ mmerɛ, na ɛtaa ba wɔ nnipa nyinaa mu. Dabi ne abufuw a ɛtaa kyerɛ biribi, ɛnyɛ ɔkwan a obi de ahwɛ. Sɛ wohu nea ɛreba no, ɛbɛboa wo ama wohu nea ɛsɛ sɛ wɔyɛ ɛda so.
Dɛn nti na obi a ɔwɔ dementia mpɛ adwuma?
Ɛtaa wɔ kwan, mpo sɛ ɔntumi nkyerɛ no wɔ asɛm mu. Alzheimer’s Association kyerɛ sɛ sɛ obi bɔ mmɔden a, ebia ɔntumi nyɛ adwuma no anaa ɔsuro sɛ ɔbɛsɔ hwɛ. Nea ɛtaa ma eyi ba ne:
- Ɛyɛ den. Adwuma no hwehwɛ nneyɛeɛ a dementia ama ayɛ den, na ɛyɛ animguase sɛ obi hunu sɛ ɔntumi nyɛ no wɔ obiara anim.
- Ɛyɛ sɛ ɛyɛ mmofra adwuma. Nnipa kyerɛkyerɛ mfonini a ɛte sɛ nneɛma a wɔyɛ ma mmofra, nnwom a wɔka ntɛm, ne adwuma a ɛte sɛ mmofra nko na wɔbɛpɛ.
- Ɔhwe. Nnipa bebree wɔ ahoɔden kakraa anadwo. Hwɛ anadwo adwuma a ɛyɛ ahotɔ.
- Nipadua ahaw. National Institute on Aging (NIA) kyerɛ sɛ yaw, ɔnnha, ahuhudeɛ anaa atie ho haw, ayawɔ, ɔkɔm, nsu nnom, ne aduro foforɔ ho nsɛnkyerɛnne ka nsɛnnennen ho.
- Nneɛma pii rekɔ so. Radio a ɛyɛ dodo, nkɔmhyɛ pii, anaa dan a nnipa pii wɔ mu, ebetumi ama obi ayɛ nwiinwii.
- Wɔde ntwe no. NIA kyerɛ sɛ sɛ wɔde ntwe obi kɔ adwuma a Alzheimer ama ayɛ den pefee, anaa sɛ wɔde ne ho bɛkae nneɛma anaa nnipa a, ɛbɛyɛ nsɛnkyerɛnne ma nsɛntitiriw.
- Ɔwɔ awerɛhoɔ. Sɛ nneɛma a ɔdɔ no nyinaa atwe ne ho fi, ebia ɛyɛ dwoodwoo, na ɛsɛ sɛ wobɔ ne dokota ho amanneɛ.
- Wɔnnye ho. Nnipa wɔ tumi sɛ wɔka dabi.
Dɛn na mintumi ayɛ sɛ wɔka dabi?
Gye dabi no ho tom, na afei sesa biribi: bere, adwuma no, ɔhaw no anaa ɔkwan a wobisa no so.
- Gyae ho ma nnɛ. “Ɛyɛ, ebia akyiri yi.” Afei kɔ nea ɛdi so bio a ɛnyɛ ɔhaw.
- Sɔ hwɛ bio akyiri. Alzheimer’s Association kyerɛ sɛ wɔsɔ hwɛ bio akyiri, anaa wɔ bere foforɔ mu wɔ da no mu.
- Ma ɛyɛ ketewa. Sɛ wobɛyɛ nea ɛwɔ hɔ no, mma ɛnyɛ nea ɛyɛ kɛse. Ɔpɛ ketewa biara, ntaade biako, mfonini a ɛyɛ kakraa, na ɛsɛ sɛ wɔda so.
- Ma nhyehyɛeɛ abien. “Wopɛ sɛ yɛhwɛ mmoa mfonini anaa yɛtie nnwom?” Ɛma no ahotɔ sɛ ɔwɔ ne ho ano.
- Srɛ no ka boa wo. “Wobetumi aboa me sɛ yɛkyekyɛ eyi?” anaa “Wobɛka sɛ ɛne nkɔmhwɛ kyɛn sɛ ɛyɛ?” Sɛ wɔsrɛ wo ka boa wo no, ɛyɛ nea ɛsɛ sɛ wɔhwɛ wo ho paa sen sɛ wɔbɛhwɛ wo.
- Fi ase wʼankasa. Fi ase adwuma no ne ho, a wɔrebisa no. Nnipa bebree ka ho bio sɛ biribi no reyɛ dada, na sɛ wɔnnka ho a, wobɛtumi de bere a ɛyɛ mmoaa bɛka ho.
- Sesa kɔ adwuma a ɛde nipadua anaa ahotɔ. Nantew kakraa, nnwom, sɛnkafo, asɔfodeɛ, anaa ahomkaa a ɛyɛ ahotɔ ka ho. NIA kyerɛ sɛ wɔde nnwom, nwoma anaa nantew ma adwene no.
- Ma ɔnyɛ ne kwan. Sɛ ɔpɛ sɛ ɔbɛyɛ adwuma no a ɛnyɛ mmara no kwan, gyina ne akwan so. Alzheimer’s Association kyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛma yɛn ho yɛ mfasoɔ.
Dɛn na mɛka sɛ ɔbɔ abufuw?
Fa wʼaseɛ tia, ka nkɔmhyɛ ntɛm, na ma no ahotɔ. Alzheimer’s Association mmoa ho nkyerɛkyerɛ wɔ abufuw ho kyerɛ sɛ wɔgyae ho, bisa no sɛ ɛbɛyɛ, ka asɛm a ɛyɛ dekyɛn ne ahotɔ, na ma no nhyehyɛeɛ abien a ɔbɛpaw. Asɛm a ɛfata saa ne:
- “Me ara, ɛyɛ me ɔhaw. Yɛmfa nnkɔ so.”
- “Woreyɛ yie. Me wɔ ha.”
- “Wowɔ bere sɛ wobɛboa me ɛfiri biribi foforɔ mu?”
- “Yɛmfa tii bɛnom ɛkyɛ?”
Afei, gyae adwuma no nkɔ a ɛnyɛ asɛm kɛse. Yɛn nkɔmhyɛ akwan ka asɛm pii ho wɔ ho.
Dɛn na mintumi nnyɛ?
Ebinom a yɛyɛ nneɛma a ɛba yɛn mu no betumi ama ɛnyɛ yiye.
- Nkɔsoɔ anaa nkɔkɔ. “Yɛmfa biako nkɔ so” anaa “Wopɛ no ara” hwɛ a, ɛntaa nboa.
- Nkɔmhwɛ anaa nkyerɛ nkɔm. “Wɔ nim nea eyi yɛ” anaa “Dabi, ɛno nyɛ yie” de ɔhaw ka.
- Ma wo ho akyiri. NIA kyerɛ wo sɛ yɛnnsɛn asɛmba, na ɛyɛ yɛn yadeɛ, na ɛnyɛ nea ɔwɔ dementia no kyerɛ.
- Nkɔ ntɛmntɛm anaa nkɔmmɔ ntɛm. Alzheimer’s Association kyerɛ sɛ mma wo nnwiinwiin dɛnhyɛ, nnhyɛ ahohuhu ankasa, nnkyerɛ no ka ho, nnyɛ nkyɛ anaa nnbu no ka, nnyɛ nneɛma a ɛde anaa nea ɛbɛyɛ no ntɛntɛm, na mfa ho nnyɛ mmara sɛ ɛrenyɛ no.
- Nkɔ so de nsɛnnennen. “Mede saa nneɛma yi nyinaa mae ama wo” de wo ne no nyinaa ahoyeraw.
- Nka nea ɛyɛ kwan. “Ɔyɛ ɔdwodwo” anaa “Ɔnnye” ka nea ɛde ɔhaw no, na ɛde ɛyɛ den sɛ wɔbɛboa.
Ɛbɛyɛ dɛn na mihu nea ɛde mmɔden a ɛsan ba no ahyɛ?
Kɔ so kyerɛw nkɔmmɔ kakraa bi nnawɔtwe baanu anaa baako. NIA kyerɛ sɛ nea wɔhwɛ sɛ obi sesa ne ho no betumi aboa obi a ɔboa ne ho ne ayaresa asɛmfua hu ahyɛde no, na wɔahu sɛnea ɛbɛyɛ.
Kyerɛw eyi:
- bere a ɛwɔ da mu;
- nea wɔde maa no ne sɛnea wɔbisaa no;
- nea ɛreda wo ho (nne, akwantufo, TV);
- sɛnea ɔdaeɛ, ɔdi ne nsu, ne bere a ɔkɔɔ ahodoo;
- aduro foforɔ anaa ɔyare a ɛba bio.
Nhyehyɛeɛ no bɛba ntɛmntɛm: dabi a ɛba nkyɛn 4 p.m. nko, adwuma bi nko, anaa bere a TV retu nko. Family Caregiver Alliance guide wɔ dementia akwan ho ka ɛyɛ kɛse sɛ: yɛntumi nsesa obi, nanso yɛbetumi asesa yɛn ankasa akwan ne ɛhɔ a yɛwɔ.
Ɛberɛ bɛn na mɛkasa kyerɛ dokota wɔ dabi anaa abufuw ho?
Kasa kyerɛ dokota sɛ sɛ suban no sesa ntɛmntɛm, anaa sɛ ɛka ɔyare ho. NIA kyerɛ sɛ suban a ɛsesa ntɛmntɛm anaa ɛsesa ntɛmntɛm nnɔnhwerɛ, titiriw de sɛ ɔwɔ ɔhyew anaa aduro a wɔasesa ntɛm, ɛsɛ sɛ wɔka kyerɛ dokota ntɛmntɛm.
Frɛ wɔn dokota ntɛmntɛm sɛ wuhu:
- ntɛmntɛm nhuruhuru anaa sesa kɛse wɔ nnanson anaa nnanson;
- ɔyare nsɛnkyerɛnne, te sɛ ɔyɛ ayaresa, ɔkyekye ne nipadua ho, anaa ɔntumi nnantew bio;
- ɔhyew anaa ɔyare foforɔ ho nsɛnkyerɛnne;
- aduro foforɔ anaa sesa a wɔayɛ, na akyiri no suban nso sesa;
- ɔmfa ho nni nneɛma a ɔdɔ nyinaa, ɔsu, anaa ɔyɛ nnipa a ɛtra mu mma ɛboro nnawɔtwe baanu;
- ɔmpɛ aduan anaa nsuo.
Alzheimer’s Association kyerɛ sɛ obi a ɔwɔ suban a ɛyɛ ɔhaw no hwɛ ne ho yiye, titiriw de sɛ ɛba ntɛmntɛm. Family Caregiver Alliance nso kyerɛ sɛ wɔkɔ dokota nkyɛn ansa na wobɛyɛ biribi, efisɛ suban ho ɔhaw betumi afi ayaresa mu. Mma wo nnyɛ, nnyɛ nnyɛ, anaa nnsesa aduro biara, kɔsi sɛ woakasa kyerɛ dokota anaa aduro sɛnkafo.
Sɛ obi wɔ asiane anaa ɛwɔ nsɛnkyerɛnne a ɛyɛ ayaresa ohia, frɛ 112. NIA kyerɛ sɛ kasa kyerɛ nea ɛfrɛ no sɛ ɔwɔ dementia.
Ɛyɛ yiye sɛ yɛnyɛ biribiara?
Ɛyɛ yiye. Nnawɔtwe bi no, adwuma a ɛyɛ papa ne sɛ wɔnyɛ adwuma biara: mo di ho ano, mo nsa bɔ, mo tie nnwom a ɔpɛ, anaa mo hwɛ nnoawa a ɛfiri windo mu. Ɛnyɛ ɔhaw. Yɛn gyinaeɛ a ɛboa sɛ mo di ho ano kyerɛ sɛ ɛde ntɛm gyae anaa sɛ wɔnnhyɛ ase no betumi ayɛ nea ɛsɛ.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Ɛyɛ yiye sɛ wɔntumi nnyɛ adwuma no nyinaa?
Ɛyɛ yiye da biara. Sɛ mo di ho ano, tie nnwom anaa hwɛ nea ɛrekɔ so no, ɛnam so ara ɛbɛyɛ. Sɛ obi nnye nneɛma nyinaa nnawɔtwe, ka no kyerɛ ne dokota, efisɛ ɔwɔ ahoyeraw, ɔhaw anaa ɔyare foforɔ a ɛbɛyɛ biribi wɔ mu.
Dɛn nti na wɔpɛ nneɛma a wɔpɛɛ dada no ntɛm ɛnam?
Adwuma a wɔpɛɛ dada bɛyɛ den sɛ ɛhwehwɛ nnuanom a dementia ama ɛyɛ den, na ɔbetumi ayɛ ɔsoɔ. Sɔ adwuma no mu kakraa bi hwɛ, te sɛ ɛyɛ bɔtɔn ahyehyɛde sɛ ɛnyɛ nkuruwa, anaa hwɛ mmoa ne nnua mfonini sɛ ɛnyɛ nnua no ara.
Ɛsɛ sɛ mehyɛ no mmɔ ka?
Dabi. Sɛ wode obi bɔ adwuma a dementia ama ɛyɛ den no kɔ anim no, ɛma ɔbɔ abufuw. Gye ne ho tom, sesa asɛm no, na sɔ hwɛ bio bere foforɔ anaa wɔ kwan foforɔ so.
Ɛberɛ bɛn na sesa a ɛba obi ho yɛ ohia a ɛhwehwɛ mmoa ntɛntɛm?
Frɛ 112 sɛ obi wɔ asiane anaa ɔyare a ɛyɛ ohia ntɛmntɛm. Sɛ ɔwɔ ntɛmntɛm nhuruhuru anaa ne ho sesa ntɛmntɛm nnɔnhwerɛ anaa nnanson, titiriw de sɛ ɔwɔ ɔhyew, ayaresa anaa aduro foforɔ, frɛ ne dokota ntɛmntɛm.
Nneɛma a wonya fi mu
Yɛde link kɔ ahyehyɛde ahorow ne adesua ahorow a krataafa yi de ne ho to so no so. Wɔhwɛɛ emu biara bere a wɔyɛɛ kratafa no foforo no.
- Activities · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance