Ni mɔgɔ min bɛ dementia la bɛ «ayi» fɔ kɛlɛ kan

Aw bɛ kɛlɛ bɛɛ sigi, aw bɛ o kɔ ka ɲɛnɔgɔnya walima ka sira ta, aw ka «Ayi» ɲɛ. Walima kɛlɛ bɛ ɲɛ kɛ ka ɲɛfɛ, k’a ka laban ye dɔ min bɛ bɔ ni kɔnɔ fɛɛrɛ ye, ani sɛgɛn min bɛ kɛ kɛlɛ kɔ. A bɛ dimi, nka a bɛ kɛ ko bɛɛ ye. Mɔgɔ ka «ayi» bɛ kɛ jaabi ye min bɛ a ka kan ka ɲɛsin, ani a bɛ kɛ ko dɔ ye min bɛ fɔ. Ni aw ka a ɲɛ ka dɔn, o bɛ ka kɛ ɲɛ ye ka fɛn dɔ fɛ.

Mun na mɔgɔ min bɛ dementia la bɛ kɛlɛ bɔ?

Ko bɛɛ kɛ sababu ye, hali ni a tɛ se ka a fɔ kuma la. Alzheimer’s Association ko a bɛ kɛ kɛlɛ ma ye, mɔgɔ bɛ kɛlɛ kɛ walima a bɛ siran ka kɛlɛ kɛ. Sababu caman bɛ yan:

• A bɛ gɛlɛn. Kɛlɛ bɛ a ye kɛlɛ ye min dementia ka gɛlɛya kɛ, ani mɔgɔ ye ɲɛ kɛ mɔgɔ ɲɛ kɔnɔ, o bɛ mɔgɔ ka hɛrɛ bɔ.
• A bɛ denw kɛlɛ ye. Mɔgɔ kɛnɛ bɛ ɲɛ ka sɛnɛkɛ denw ni kɛlɛ min bɛ kɛ denw ka kɛlɛ ye.
• Sɛgɛn. Mɔgɔ caman ka dɔrɔn bɛ ka ɲɛ tile la ka tɛmɛ. Aw ye tile ka kɛlɛ dɔrɔn ɲɛ.
• Fɔnɔ. National Institute on Aging (NIA) ko fɔnɔ, dɔgɔ sɔrɔli, ja walima tulu ka ɲɛnɛ, cɛnin, dɔ, ji kɛlɛ, ani dɔrɔgɛ kura ka kɛlɛ bɛ sababu ye ka hakili ɲɛnɛ.
• Ko caman bɛ kɛ. Sɛnɛfɔ ni kumaw caman bɛ kɛ walima mɔgɔw caman bɛ yɔrɔ dɔ la, o bɛ ka mɔgɔ gɛlɛya.
• Ni ɲɛmɔgɔya. NIA ko mɔgɔ ye kɛlɛ dɔ kɛ tuma min dementia ka gɛlɛya kɛ, walima ko dɔ ɲɛ ko fɛn dɔ ka kɛ, o bɛ hakili ɲɛnɛ.
• Hakili ɲɛnɛ dɔrɔn. Kɛlɛ fɛn ɲɛ bɛɛ ka dɔrɔn, o bɛ kɛ dimi ye, o ye dɔrɔgɛ ka sababu ye, o kɔrɔ aw ka a fɔ dokotoro ye.
• Ɲɛ tɛ ka kɛ. Mɔgɔ bɛ se ka «ayi» fɔ.

Ni a bɛ «ayi» fɔ, mun na ne ka kan ka kɛ?

Aw ka ayi qabul kɛ hɛrɛ la, k’a sɔrɔ aw bɛ fɛn dɔ ɲɛ kɛ: waati, kɛlɛ, a gɛlɛya walima aw ka kumakan.

1. A bɔ sini. «A ka ɲɛ, tuma wɛrɛ bɛ na.» Kɛlɛ wɛrɛ ɲɛ ka ɲɛfɛ, aw kana sɛnɛ.
2. Tuma wɛrɛ la k’a sɔrɔ. Alzheimer’s Association ko aw ka tuma wɛrɛ la walima tile wɛrɛ la.
3. A ka dɔrɔn. Tɛmɛ dɔ nɔ, kɛlɛ bɛɛ nɔ. Ji dɔ nɔ, kɔnɔ tasi nɔ. Sɛnɛ dɔrɔn, sɛnɛ dɔrɔn, ɲɛnɛ bɛ kɛ.
4. Kɛlɛ fila di. «I b’a fɛ ka sɛnɛ ni kuruw ye walima ka matɔ ye?» Kɛlɛ sugandi bɛ hakili ɲɛ kɔnɔ ka dɔ ye.
5. Dɛmɛ ɲɛ kɛ, kɛlɛ ɲɛ kɛ. «I b’a fɛ ka n dɛmɛ ka nin kɛ?» walima «I b’a fɛ ka a ye dɔ fɔ, ni nin ye jɔnjɔn ye?» Mɔgɔ bɛ wele ka dɛmɛ, o ye ɲɛ ye ka mɔgɔ ka ɲɛ kɛ.
6. Aw yɛrɛ ka kɛlɛ dau. Aw ka sigi ka fɛ ni a ye, k’a ɲɛ kɛ ka ɲɛmɔgɔya. Mɔgɔ caman bɛ kɔnɔ ka kɛlɛ sɔrɔ fɛn bɛ kɛ kɔ, nka hali ni tɛ, aw ka waati ɲɛ ni a ye.
7. Kɛlɛ dɔ ɲɛ kɛ min bɛ kɛ ni fɛn ye, walima min bɛ hakili ɲɛnɛ. Tambe dɔ, dɔnkili, dɔ, ɲɛ kɛ suman, walima a ka kɛlɛ ɲɛ kɛ ka hakili ɲɛnɛ ni ɲɛ sigi. NIA ko aw ka hakili kɔrɔ ka dɔnkili, kɛlɛ, walima tambe.
8. Ka kɛlɛ kɛ a ka cogo ye. Ni a b’a fɛ ka kɛlɛ kɛ a ka cogo ye ka tɛmɛ laɲini ka cogo kan, aw ka a sɔrɔ. Alzheimer’s Association ko aw ka ɲɛ kɛ ka mɔgɔ ka kɛ.

Ni a ɲɛsin, mun na ne ka kan ka fɔ?

Aw ka ɲɛnɔgɔnya, aw ka kan ka ɲɛmɔgɔya, aw ka a dɛmɛ hɛrɛ la. Alzheimer’s Association ka kumakan ko sɔgɔsɔgɔ kan ko aw ka a bɔ ka a dusu, aw ka hakili ɲɛnɛ ni kɛlɛ fila ye min bɛ ɲɛ kɛ. Kumaw nin bɛ kɛ kɔfɛ:

• «Ne ye hakɛto. Nin kɛlɛ bɛ ne ɲɛ kɛ dɔ. An ka bɔ.»
• «I bɛ ɲɛ kɛ. Ne bɛ yan.»
• «I bɛ se ka dɛmɛ ne ma fɛn wɛrɛ la?»
• «An bɛ se ka ji ka ɲɛ kɛ walasa?»

Kɔfɛ aw ka kɛlɛ bɔ hɛrɛ la, aw kana a kɛ fɛn ba ye. Ko kumaw kan an ka kumakan bɛ kuma caman di.

Mun na ne ka kan ka dɔn?

Ko dɔ bɛ kɛ min bɛ mɔgɔ dusu.

• Ɲɛmɔgɔya. «Aw ka sɛnɛ bɛɛ» walima «I b’a ka ɲɛ» bɛ mɔgɔ ka hɛrɛ bɔ.
• Ɲɛnɛ walima sɔrɔ ɲɛ dɔ. «I b’a dɔn ni nin ye mun ye» walima «Ɔnɔ, o tɛ jɔnjɔn» bɛ ɲɛ kɔnɔ.
• A ɲɛ ka kɛ ne ye. NIA ko dɔnkili bɛ kɛ ko ye min bɛ kɛ ni mɔgɔ ye, o tɛ mɔgɔ yɛrɛ ye.
• Ka ɲɛ kɛ walima ka sɛnɛ sɔrɔ. Alzheimer’s Association ko aw kana kumakan sɛnɛ, kana sɔgɔsɔgɔ, kana mɔgɔ ka kɛlɛ ɲɛ ka bɔ, kana mɔgɔ dusu, kana mɔgɔ ɲɛ, kana ɲɛmɔgɔya, kana ɲɛ kɛ, ani kana kɛlɛ suman kɛ a ɲɛ kɔrɔ.
• Ka kɛlɛ kɛ ni ka fɔ ko ne ka kɛ. «Ne ye nin bɛɛ sigi aw ye» bɛ ɲɛ kɛ ka gɛlɛya ɲɛ kɛ.
• Ka tɔgɔ ta. «Ɲɛnɔgɔnya» walima «gɛlɛya» bɛ sababu ɲɛ tile ka kɛ, o bɛ ka ɲɛnɛ.

Ni a bɛ ayi fɔ tuma caman, mun na ne ka kan ka dɔn?

Ka dɔnkili jaabi kɛ dɔ ni don fila kɔnɔ. NIA ko dɔnkili bɛ kɛ ka dɛmɛ mɔgɔ ye ni dokotoro ye ka hakili ɲɛnɛ.

Aw ka nin sɛbɛn:

• waati jumɛn ye don;
• mun ye aw ka kɛ ani aw kumaw cogo;
• mun bɛ kɛ aw ɲɛ kɔrɔ (sɛnɛfɔ, mɔgɔw, kɛlɛ, TV);
• a ka dɔgɔ sɔrɔli, a ka dumuni ni ji, ani a ka a ka banbali waati;
• dɔrɔgɛ kura walima gɛlɛya kura.

Sɛbɛn bɛ ɲɛ kɛ ka sira sɔrɔ tuma caman la: ayi bɛ kɛ kɔfɛ ka 4 ye, walima ayi bɛ kɛ kɛlɛ dɔ kan kelen, walima ayi bɛ kɛ ni TV bɛ kɛ. Family Caregiver Alliance ka mɔgɔ hakili ɲɛnɛ kumakan ko an tɛ se ka mɔgɔ yɛrɛ ɲɛnɛ, nka an se ka an yɛrɛ ka kɛlɛ ni an ka yɔrɔ ɲɛnɛ.

Tuma jumɛn la aw ka dokotoro ɲɛ ka kuma ayi walima sɔgɔsɔgɔ kan?

Aw ka dokotoro wele tuma min na hakili ɲɛnɛ bɛ kɛ tɛmɛ, walima ni a bɛ kɛ ni gɛlɛya ye. NIA ko hakili ɲɛnɛ min bɛ kɛ tɛmɛ walima a bɛ kɔrɔ, ni a bɛ kɛ infeksiyɔn walima dɔrɔgɛ kura kɔfɛ, aw ka o ɲɛfɛ dokotoro ye tuma bɛɛ.

Aw ka aw ka dokotoro wele ni aw ye nin ɲɛ:

• hakili sɔgɔsɔgɔ walima hakili ɲɛnɛ min bɛ kɛ waati dɔ kɔnɔ;
• gɛlɛya, i n’a fɔ mɔgɔ bɛ a kɔ ɲɛ, walima a bɛ fɛn bɛɛ kɛ ka gɛlɛn;
• cɛnin walima infeksiyɔn gɛlɛya;
• dɔrɔgɛ kura walima dɔrɔgɛ min bɛ kɔrɔ, ani hakili ɲɛnɛ kɔfɛ;
• ko bɛɛ ka ɲɛ ka dɔrɔn, a bɛ kɔnɔ ka ɲɛ tile walima ka sɛnɛ, don bi wolonwula walima ka tɛmɛ;
• a bɛ dumuni ban.

Alzheimer’s Association ko aw ka mɔgɔ min bɛ sɔgɔsɔgɔ ko kɛ, o ka dokotoro ka sɛnɛkɛ fitinin ye, kɔrɔ tuma min na a bɛ kɛ dɔ ka sɔrɔ. Family Caregiver Alliance fana ko aw ka dokotoro ɲɛ ka kuma, bawo sɔgɔsɔgɔ ka sababu bɛ kɛ gɛlɛya ye. Aw kana dɔrɔgɛ kɛ, aw kana a bɔ, walima aw kana a ɲɛ kɛ dokotoro walima farmasiyɛn ka kuma ɲɛ.

Ni mɔgɔ bɛ gɛlɛya la walima gɛlɛya ka dɔ bɛ kɛ, aw ka 15 wele. NIA ko aw ka wele ka fɔ ko mɔgɔ bɛ dementia la.

A bɛ ɲɛ ni aw bɛ fɛn tɛ kɛ bɛɛ?

Ɔwɔ. Don dɔ la, kɛlɛ ɲɛ ka kɛlɛ ɲɛ tɛ kɛ. Aw ka sigi ka fɛ ni a ye, aw ka boko ɲɛ, aw ka dɔnkili min a fɛ ka ɲɛ, walima aw ka sɛgɛn min bɛ ka dɔgɔ ye. O tɛ wuli ye. Ko kɛlɛ ni ɲɛ kɛ ka ɲɛ ka kumakan bɛ fɔ ko a tɛmɛ, ani ka kɛlɛ bɔ tuma dɔ, walima ka kɛlɛ tɛ kɛ, o bɛ kɛ kɛlɛ ɲɛ ye.