Hakilijiginin bana na mɔgɔw ka baara: hakilina 101

Baara ɲuman min ka ɲi hakilijiginin bana na mɔgɔ dɔ ma, a ka ca a la o ye baara dɔ ye min kɛli a dɔn kaban, min kɛra nɔgɔya dɔɔnin ani min bɛ kɛ mɔgɔ dɔ fɛ min na a bɛ da. Duguma, hakilina 101 bɛ yen, u tilalen don suguya caman na, kelen kelen bɛɛ n’a labɛncogo ani a nɔgɔyacogo bɛ yen ni a gwɛlɛyara. Minɛn kɛrɛnkɛrɛnnen tɛ mago i la, wa a tɛ wajibiyalen ye ka fɛn si dafa. Tilewula diya bɛ se ka kɛ sɛrviyɛti kɔnɔ kelen ani kafe min kelen ɲɔgɔn fɛ.

I bɛ se ka baara bɛnnen sugandi cogo di?

Sugandili kɛ ka da mɔgɔ in kan, a tɛ da sɛbɛn in kan: a daminɛ ni fɛn minnu a tun bɛ olu kanu tuma bɛɛ ani minnu kɛli bɛ se ka kɛ a fɛ bi.

• Miiri a ka baara ni a ka diyabɔfɛnw la. Alzheimer’s Association b’a jira ko biro baarakɛla kɔrɔ bɛ se ka diya wari sugandili la walima batakiw dalajɛli la, nakɔsɛnɛkɛla bɛ se ka diya nakɔ baaraw la.
• Fɛn minnu a bɛ kɛ kaban, olu kɔlɔsi. Ni i fa bɛ baranda furalan sɔgɔma o sɔgɔma, o don o baara la a ka don o don kɔnɔ.
• Labɛn kɛ ka da a ka seko danw kan. Sɛgɛn, ɲɛ bɔli, tulo mɛnni, bolow dimi ani jɔli sabatili, olu bɛɛ nafa ka bon.
• A ka dusukunnataw kɔlɔsi. Baara caman ni mankan caman bɛ diya mɔgɔ dɔw ye, nka u bɛ mɔgɔ wɛrɛw lasiran.
• Kunun di a ma. Sɛrviyɛtiw dalajɛli ka kɛ dumuni dɔ ye ka nafa sɔrɔ ka tɛmɛ degeli dɔ kan min kun tɛ foyi ye.

Bilasirali surun ka da bana taabolo kan

Hakilijiginin bana bɛ fɔ tuma caman na a daminɛ, a cɛmancɛ ani a laban taabolow la. Olu ye tɔgɔ nɔgɔmanw ye, u tɛ kɛ kɛsu ye, wa mɔgɔ caman bɛ tile nɔgɔman ni gwɛlɛman sɔrɔ, o la i ye min ye bi, o de kan ka i bilasira. Alzheimer’s Foundation of America ka sɛbɛn min bɛ baara jira taabolo kelen kelen bɛɛ la bɛ taa sira kelen fɛ.

I bɛ se ka baara daminɛ cogo di ni hakilijiginin bana na mɔgɔ dɔ ye?

A daminɛ ka dɔgɔya, a daminɛ a kɛrɛfɛ, k’a nɔgɔya ka sɔn. Mɔgɔ caman bɛ fɛ hali bi ka sen don, nka labɛnni walima daminɛ bɛ gwɛlɛya u ma.

1. A ka waati ɲuman sugandi, tuma caman na sɔgɔma.
2. Fɛn bɛɛ labɛn ka kɔn a ɲɛ walasa ka se ka daminɛ joona.
3. Dɛmɛ ɲini, a tɛ kɛ kɔrɔbɔli ye: «I bɛ se ka bolo dɔ di ne ma ninw na wa?»
4. I yɛrɛ k’a daminɛ. Sɛrviyɛti fɔlɔ dala, k’a to a ka fara i kan. Jirali ka fisa ni ɲɛfɔli ye.
5. Sen kelen di siɲɛ kelen.
6. Baara gwɛlɛman ta i yɛrɛ ye. Alzheimer’s Association b’a jira ka fɛn sumanikɛminɛnw suman i yɛrɛ ye, ka kuturu di a ma k’a lamaga.
7. A to a ka kɛ a yɛrɛ ka sira la. Sɛrviyɛti dalalen cogo wɛrɛ la, o ka ɲi.
8. A dabila ni a tɛ diya tugun. Yɛrɛyɛrɛli, ɲɛda gwin walima «Ne tɛ se» ye taamasiɲɛw ye ka baara wɛrɛ kɛ walima ka lafiɲɛ.

A lajɛ fana tulon kɛcogo ɲɔgɔn fɛ ani kumacogo ladilikanw.

Don o don baaraw so kɔnɔ

So baara dɔw bɛ dɔn ani nafa bɛ u la, o b’a to u ye daminɛyɔrɔ ɲuman ye. National Institute on Aging bɛ minɛnko, tabali labɛnni, furali, bataki sugandili ani finiko fɔ baara dɔw la minnu bɛ se ka diya mɔgɔw ye. Caman wɛrɛ bɛ so baaraw kɔnɔ.

1. Sɛrviyɛti gbangbannenw dala. Kɔnɔ dɔ bɔ finijalan na ka bila tabali kan, ka dala ɲɔgɔn fɛ. Kɔfɛ, u lamini ni u dalajɛli dɔrɔn fana nafa bɛ o la.
2. Susɛtiw fara ɲɔgɔn kan. A daminɛ ni kulɛri danfaraninw ye. Kɔfɛ, jɛman ni finman sugandili dɔrɔn bɛ se ka wasa.
3. Tabali labɛn. Fɛn suguya kelen di siɲɛ kelen. Yɔrɔ kelen labɛn i yɛrɛ ye ka kɛ misaliya ye.
4. Minɛnw ko walima k’u ja. Ji gbangban ni safinɛ, ani minɛn minnu tɛ kari. Jali sigilen na ka nɔgɔn senw na.
5. Tabali ko. Finɛ ji la min di a ma dumuni kɔfɛ. O ye baara tiɲɛnen ye bolo minnu tɛ sigi.
6. Batakiw sugandi. Gafew ni bataki nafama tɛw bila «mara» ni «bɔ» kɔnɔ. Bataki nafamaw to yɔrɔ wɛrɛ la.
7. Kuponw tigɛ. Sizo ni sɔrɔdaminɛnw, ani dumunifɛnw ka gafew. Kɔfɛ, dumuni kanulenw lamini fana bɛ se ka kɛ.
8. Wari sugandi. Wari fitininw sugandi ka bila kɔpɔw kɔnɔ walima k’u siri. Fɛn fitininw tɔ yen ni mɔgɔ in bɛ fɛn don a da la.
9. Furali walima buguri bɔli. Furalan fɛgɛman baranda kan, walima buguribɔlan jan min bɛ se ka baara kɛ sigilan na.
10. Dɛmɛ don tobili la. Nakɔfɛnw ko, salati tigɛtigɛ, a lamaga. I bɛ muruw ni funteni minɛ.
11. Sofacɛ ka tobilifɛn dɔ tobi. Karti min bɛ ni a ka bolosɛbɛnni ye, o ta ni a bɛ yen. Kɔfɛ, a bɛ se ka kɛ nɛmɛbaga ye.
12. Biro baara kɛ. Batakiw dala, k’u don anbalopu kɔnɔ ani k’u tampɔnw bila, walima ka sanni sɛbɛn sɛbɛn ɲɔgɔn fɛ.

Fɔli

Fɔli dɔw minnu dɔnnen don, olu bɛ se ka mɔgɔw sɔrɔ hali ni kumaw ka gwɛlɛ. Alzheimer’s Association ka fɔli ladilikanw b’a jira ka fɔli dɔw sugandi minnu dɔnnen don, ka feerekɛyɔrɔ kunnafoniw tɔ yen, ani ka tele bɔ. A lajɛ fɔli baaraw.

13. A yɛrɛ ka fɔlisɛbɛn dɔ labɛn. Fɔli minnu bɛ bɔ a ka denmisɛnya ni a ka kamalenya waatiw la, a ka furu, a ka dannaya ani a ka ladamuni na.
14. Dɔnkilida ɲɔgɔn fɛ. I yɛrɛ ka dɔnkilida daminɛ. A lamini walima a lamɛnni fana ye sen dona ye.
15. Kunkan minɛ. Tegɛ gosi, wotoro gosi walima dundun fitinin gosi. A bɛ se ka kɛ sigilen na ani laban taabolo la.
16. Dɔn. Dɔn sumalen kɛ tobilikɛyɔrɔ la, walima yɛrɛyɛrɛ sigilen na ni bolo minɛlen ye.
17. Alibɔmu kelen dafalen lamɛn. Fɔlisen kanulen dɔ ka bɔ daminɛ ka taa laban na, ni kafe ye, baara wɛrɛ tɛ.
18. Kuma fɔli kan. Maanaw wele, kunnafoni tigitigiw tɛ: «I tun bɛ taa dɔn minnu na, o ɲɛfɔ ne ye.»
19. Mizikali walima kɔnserɛ wideyo dɔ lajɛ. Lajɛli min a tun b’a kanu, o bɛ se ka kɛ su diya ye. A jɔ waati o waati.
20. Fɔliminnan dɔ fɔ min dɔnnen don. Piyano fɔla kɔrɔ bɛ se ka diya fɔli nɔgɔmanw la; kɔfɛ, noti damadɔ ɲɔgɔn fɛ.
21. Fɔli ɲɛnamaya lamɛn. Kɔnserɛ surun sigida la walima dɔnkilidalajɛkulu degeli. Sigi bɔda kɛrɛfɛ.

Hakilijigin segin: fotow, fɛnw ani maanaw

Diyabɔ kɔfɛ waatiw la ɲɔgɔn fɛ, nka kana o kɔrɔbɔ. «I hakili b’a la wa…?» ani «Jɔn don nin?» to yen, ka baara kɛ ni weli dafalenw ye. A lajɛ hakilijigin segin baaraw.

22. Foto gafe dɔ lajɛ. I ye min ye, o fɔ: «Finiko nin ka ɲi kosɛbɛ. Nin tile in ɲɛfɔ ne ye.» Tɔgɔ o tɔgɔ a bɛ fɔ, sɔn o ma.
23. Hakilijigin kɛsu dɔ dilan. Sanbarabolo kɛsu dɔ ni fɛnw ye minnu bɛ bɔ a ka ɲɛnamaya la, i n’a fɔ baara badji walima tobilifɛn karti. Fɛn kelen bɔ siɲɛ kelen.
24. Ɲɛnamaya maana gafe dɔ daminɛ. Foto damadɔ ɲɛ kelen kelen bɛɛ kan ni sɛbɛnni jɛlenw ye. O bɛ dɛmɛ don walasa dɛmɛbaga kuraw ka mɔgɔ in dɔn.
25. Barokuma kartiw ta. Barokuma kartiw bɛ ja ni ɲininkali dafalen fara ɲɔgɔn kan.
26. Denbaya foto tulon dɔ dilan. Foto fila fila bɛ i yɛrɛ ka fotow kɛ bɛnkan tulon ye.
27. So wideyow walima tele kɔrɔw lajɛ. Kuma ɲɔgɔn fɛ, nka kana ɲininkali kɛ.
28. A ka baara fɛnw minɛ. Kili, dɔgɔtɔrɔso lamɛnminɛn, walima jatebɔsɛbɛn. Tuma caman na bolo bɛ maana daminɛ.
29. Denmisɛnya dumuni dɔ tobi. A bɛ se k’a lamaga, k’a nɛmɛ walima ka sigi tobilikɛyɔrɔ la dɔrɔn i fɛ.
30. Yɔrɔ minnu na a sigira, olu ka karta lajɛ. Sira dɔw minnu dɔnnen don, olu tugu atlas belebele dɔ kɔnɔ ni i bɛ kuma.

Seko ni dɔnko baaraw

Sekoyako ye kɛli ko ye, a tɛ baara dafalen ye. Minɛnw to baliku ta la ani ka lakana. A lajɛ sekoyako ni bololabaara.

31. Jipɛnseli kɛ. Papiye gɛlɛn, kulɛri damadɔ. Ni daminɛ ka gwɛlɛ, fɔlɔ taamasiyɛnw kɛ ɲɔgɔn fɛ.
32. Baliku ka ja kulɛri kɛ. Fulaw walima darafiniw, a tɛ denmisɛnw ka ja ye. An ka kulɛrikɛyɔrɔ ɲɛw bɛ baara kɛ ekran kan walima sɛbɛnnen na.
33. Kolaji dilan. Nakɔ ja, mobili walima dumuni jaw tigɛtigɛ ka bɔ gafe kɔnɔ ka nɔrɔ. Kɔfɛ, ja sugandili dɔrɔn bɛ se ka wasa.
34. Fulaw labɛn. Sɔrɔdaminɛ kɔnɔ fula kura ni vazi. Kɔfɛ, jiri fitinin damadɔ buteli dɔ kɔnɔ.
35. Tiriko walima kuroshe kɛ ɲɔgɔn fɛ. Kɔnɔ nɔgɔmanw ni bisa jamanw. Kɔfɛ, jiri siri ka kɛ bulonw ye.
36. Karti dilan denbaya ye. Tampo kɛ, tɔgɔ sɛbɛn walima ka sanbɔn ani kɛnɛyakartiw masiri mɔgɔ tiɲɛnenw ye.
37. Bɔgɔ min bɛ ja a yɛrɛ ma, o cogoya di. Tasa fitinin dɔ digi. Minɛn minnu tɛ baga ni foyi ye, olu ta, ka to kɛrɛfɛ.
38. Lɔgɔ ka ko ka a laban. Kɔnɔw ka so fitinin kiti labɛnnen ni papier de verre, masin minɛn tɛ. A lajɛ cɛw ka baaraw.
39. Bataki sɛbɛn walima k’a fɔ. Mɔden walima teri kɔrɔ dɔ ye. Ni sɛbɛnni ka gwɛlɛ, a bɛ kuma i bɛ sɛbɛn.

Kɛnɛma ni nakɔsɛnɛ

Fiɲɛ kura ni tile yeɲɛ ye teri ɲumanw ye. A lajɛ kɛnɛma ni nakɔsɛnɛ baaraw.

40. Falaw ji la. Arɔzwaaro fitinin ni jiri damadɔ. Don o don jilala bɛ don in labɛn.
41. Jiri dɔ turu minɛn kɔnɔ. A bila tabali kan walasa mɔgɔ si kana kɔnkɔn. Jiri denmisɛnw ka nɔgɔn ka tɛmɛ kisɛw kan.
42. Bin bɔ walima fula salenw bɔ. Ganw don, ka nakɔ fitinin kelen kɛ siɲɛ kelen.
43. Furufuru lajɛ. Yɔrɔ fitinin kelen. Kɔfɛ, bɔrɔ minɛli da wulilen na, o ye baara tiɲɛnen ye.
44. Taama kɛ sira dɔ kan min dɔnnen don. Kɛnɛba lamini walima ka taa batakibɔyɔrɔ la. Surunya ka ɲi.
45. Sigi kɛnɛma ɲɔgɔn fɛ. Baranda sigilan kan tile nɔgɔman dɔ la. Sankaba walima tɛmɛbagaw lajɛ.
46. Kɔnɔw dumuni. Kɔnɔdumanlan fa ɲɔgɔn fɛ, k’u lajɛ finɛtiri kɛrɛfɛ.
47. Mobili ko. Sani, eponji, tile gbangban. Wotoroninw ko ka ɲi i n’a fɔ sen kelen baara.

Dusukunnata baaraw

Magali, kasili, nɛmɛli, mankan mɛnni ani yeli nafa bɛ bonya ni hakilijiginin bana bɛ taa ɲɛfɛ. NHS bɛ fɔli, fɛnw minɛli ani bolo masajili fɔ laban taabolow la. A filɛ ni faritan walima kɔnɔgosi faratiw tɛ ka kɔn; a lajɛ dusukunnata baaraw.

48. Bolo masajili kɛ. A ɲininka ka kɔn, ka tulu fitinin dɔ ta. Kasilima tɛ ta ni i ma sigi farikolo walima faritan ko la.
49. Finimuguw maga. Kɔnɔ dɔ ni velours, korduroi, sagasi ani satin ye ka maga ka dala.
50. Nakɔfɛnniw ni kafe kasa. Naanaa walima romarin kura digi i bolow cɛ. Kasa gɛlɛn tɔ yen ni ninakilibana bɛ yen.
51. A ka kunsigi bɔrɔsi. Dɔɔni dɔɔni ani nɔgɔya la, n’o b’a diya a ye.
52. Finɛ gbangban tila ɲɔgɔn na. Bolow ni ɲɛda la nɛnɛ tile dɔ la. Funteni kɔrɔbɔ ka kɔn.
53. Baara tabliye dɔ lajɛ. Butɔn jamanw ni zipw sirilen gɛlɛya la. A lajɛ fɛn si tɛ se ka bɔ.
54. Dumuni diya fitinin dɔ nɛmɛ ɲɔgɔn fɛ. Kulu fitinin kelen, cogo min na a bɛ se k’a dun lakana la.
55. Sigida mankanw lamɛn. Sanji, kɔgɔjida jikuruw walima kɔnɔw dɔnkilida, mankan dɔgɔman na.
56. Fɛn dɔ lajɛ min bɛ taa dɔɔni dɔɔni. Jɛgɛ minɛn, sigida wideyo walima sanji finman bɛnni.

Tulonw ni kunkanko baaraw

Tulonw bɛ baara kɛ ni waatijateminɛnan, jateminɛnan walima degun tɛ. Ni dɔ daminɛna ka kɛ i n’a fɔ kɔrɔbɔli, a bila kɛrɛfɛ. A lajɛ apuruw ni tulonw sugandicogo ani hakilina tulonw.

57. Jaw bɛn ɲɔgɔn ma. Ja fila fila bɛ to jaw ka da ɲɛ sanfɛ, o la a ye kɔlɔsili ye, a tɛ hakilijigin ye.
58. Ja kelen ɲɔgɔn sɔrɔ. Kelen ɲɔgɔn sɔrɔ bɛ sugandili fila fo naani di. Baro kɛ ja kelen kelen bɛɛ kan.
59. Fɛnw sugandi ka bila kɔnɔw kɔnɔ. Sugandi ɲɔgɔn fɛ bɛ i n’a fɔ susɛti sugandili ekran kan.
60. Puzzle belebele dɔ kɛ. Baliku jaw, kunkanko hakɛ nɔgɔman. Ja puzzle bɛ ja dafalen to yelen na. Caman wɛrɛ bɛ hakilijiginin bana ka puzzlew kɔnɔ.
61. Karti tulon kɔrɔ dɔ kɛ. Fɛn o fɛn a bɛ kɛ saan caman. Kɔfɛ, kartiw sugandili ka da kulɛri kan, o yɛrɛ ye tulon ye.
62. Domino tulon kɛ. Dakunw bɛn ɲɔgɔn ma. Kɔfɛ, kartiw dalajɛli ɲɔgɔn kɔ dɔrɔn ka ɲi.
63. Daɲɛgafe ɲinini belebele dɔ lajɛ. An ka daɲɛ ɲinini bɛ daɲɛw di kinin fɛ ni duguma dɔrɔn, wa a bɛ se ka sɛbɛn.
64. Kumasen dɔw minnu dɔnnen don, olu dafa. Kumasen dafa bɛ to i ka laban jira waati o waati.
65. Ja bingo tulon kɛ. Ja bingo ka ɲi denbaya ni jɛkulu ma. Dɛmɛ don ka kartiw taamasiyɛn ni dusu diya ye.
66. Damu tulon kɛ. Sariyaw to nɔgɔya la. Kunkankow lamagali ni baro kɛli ɲɔgɔn fɛ, o ye sen dona ye.

Lamagali

NIA b’a jira ka taama, wotoronin kɛ sigilen na, yɛrɛyɛrɛli, balɔn nɔgɔman walima balɔn fiɲɛma fili, supu bɔrɔw kɔrɔta ani baliku ka degeli wideyow kɛ. Dɔgɔtɔrɔ ɲininka ka kɔn ka baara kura daminɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni jɔli sabatili gɛlɛyaw bɛ yen.

67. Balɔn fiɲɛma fili. Sigi ɲɔgɔn ɲɛ na. A bɛ taa dɔɔni dɔɔni, o la a minɛli ka nɔgɔn.
68. Baliku ka degeli wideyo dɔ tugu sigilen na, kɛrɛfɛ ɲɔgɔn na.
69. Yɛrɛyɛrɛli kɛ ni lastiki ye. Bolo sama nɔgɔmanw ni lastiki fɛgɛman ye sigilen na.
70. Supu bɔrɔw kɔrɔta. Bolo kɔrɔtali dɔɔni dɔɔni, fɔli sen fɛ n’a bɛ se ka kɛ.
71. Wotoronin kɛ sigilen na. Miniti damadɔ nɔgɔya la, i kɛrɛfɛ.
72. Dɔn ni finɛ fitininw ye. Finɛ fɛgɛmanw lamaga fɔli sen fɛ, sigilen walima jɔlen.
73. Taama kɛ ni kun ye. Bataki ci walima ka kafe san. Taa kun dɔ bɛ a to a ka kɛ ko dacogo la.
74. Ninakilila waati tila ɲɔgɔn na. Sumaya ɲɔgɔn fɛ ni ninakilila hɛɛrɛma ye.

Jɛkulu ni sigida baaraw

Jɛɲɔgɔnya nafa ka bon hali ni tɔgɔw ka gwɛlɛ, wa jɛkulu fitininw ka nɔgɔn ka tɛmɛ jɛkulu belebelebaw kan. NIA b’a jira ko mɔgɔ bɛ se ka dɔnbaga tɔgɔ ɲinɛ nka a bɛ diya a ka jɛɲɔgɔnya na hali bi. A lajɛ dɔnbagaw ladonni.

75. Dɔnbaga kelen walima fila sɔrɔ siɲɛ kelen. Don surunw so fiɲɛma kɔnɔ, ni fotow ye ka lajɛ.
76. Wideyo weleli kɛ denbaya ye. Weleli surunw, kan kelen siɲɛ kelen. A lajɛ telefɔni ni wideyo weleliw.
77. Hakilijigin kafe dɔ lajɛ. Jɛkulu lajɛw minnu dabɔra hakilijiginin bana na mɔgɔw ni u ka ladonnibagaw ye. I ka sigida ka kɔrɔmuso ni cɛkɔrɔba ladɛmɛyɔrɔ ɲininka k’a dɔn min bɛ kɛrɛfɛ.
78. Dumuni kɛ kɛnɛma waati fiɲɛma la. NIA b’a jira ka dumunikɛyɔrɔ dɔ sugandi min dɔnnen don ani min fiɲɛma don, waati minnu na mɔgɔ caman tɛ, ka tabali sugandi kɛnɛyaso kɛrɛfɛ.
79. Kɔrɔmuso ni cɛkɔrɔba yɔrɔ walima tile ladonni porogaramu dɔ lajɛ. Jɛɲɔgɔnya b’a ye, lafiɲɛ waati bɛ i ye.
80. Waati kɛ denmisɛnw fɛ. Mɔdenw ka don surun ni hɛɛrɛ, walima ka ja gafe dɔ kalan denmisɛn fitinin dɔ ye.
81. Kibaru gafew tila ɲɔgɔn na ni kafe ye. Kibarukunw kalan ka kanba. O kɛcogo nafa ka bon ka tɛmɛ kibaru kan.
82. Dɛmɛ don mɔgɔ wɛrɛ dɔ la. Alabatoso porogaramuw dala walima ka kɛnɛyakarti dilan siginɔgɔn dɔ ye.

Dannaya ni dusukunnata baaraw

Mɔgɔ in ka dannaya tugu, walima foyi tɛ ni a t’a fɛ. NIA bɛ delili lajɛ dɔw minnu dɔnnen don, kalanw, dannaya fɔliw, delili, hakilijakabɔ ani seliba kɛwalew fɔ.

83. Delili lajɛ dɔ dɔ min dɔnnen don. Dɔ sugandi min fiɲɛma don, sigi sira kɛrɛfɛ, k’a fɔ mɔgɔw ye yen ko hakilijiginin bana bɛ yen.
84. Delili lajɛ dɔ lajɛ ɛntɛrinɛti kan tile minnu na bɔli kɛnɛma ka gwɛlɛ kojugu.
85. Delili kɛ walima ka kalan kɛ ɲɔgɔn fɛ. Kumaw minnu dɔnnen don, kalan dɔɔni dɔɔni. A bɛ se ka fara i kan yɔrɔ minnu a dɔnna.
86. Dɔnkilidaw walima dannaya fɔliw da a ka dannaya la.
87. Seliba kɛwalew mara. Batiri mɛnɛnenw, dubaden, masiri minnu a tun bɛ ta tuma bɛɛ.
88. Waati fiɲɛma tila ɲɔgɔn na. Sigi nakɔ kɔnɔ walima ka tilebin lajɛ ɲɔgɔn fɛ.

Baganw ni danfɛnw

NIA b’a jira ka bagan dumuni, k’a bɔrɔsi, k’a taama, walima ka sigi k’a minɛ.

89. Wulu walima jakuma hɛɛrɛma bɔrɔsi ni taamasiyɛ janw ni sumalenw ye.
90. Bagan dumuni ɲɔgɔn fɛ. I bɛ suman; a bɛ fili.
91. Wulu taama ɲɔgɔn fɛ. I bɛ kɔrɔjuru minɛ.
92. Bagan minɛ wotoro kan. Jakuma hɛɛrɛma dɔ kɔnɔbɔlan kan bɛ se ka lafiya kosɛbɛ.
93. Bagan dɔnbagaw bisimila. Ladonniyɔrɔ ni tile porogaramu dɔw bɛ baganw ka dɔnni kɛ. A ɲininka i sigida la.
94. Bagan nɔgɔman dɔ di min bɛ i n’a fɔ tiɲɛ. Ni bagan tɛ yen, mɔgɔ dɔw bɛ diya ka jakuma walima wulu nɔgɔman minɛ min bɛ i n’a fɔ tiɲɛ. A di nɔgɔya la, a kana kɛ tulonfɛn ye, ka sɔn «ayi» ma.

Waati ni san kɔnɔ baaraw

Ladamuniw mara, nka u kɛ ka nɔgɔya. NIA b’a jira ka tiɲɛnya ye ani ka yɔrɔ fiɲɛma dɔ mara lafiɲɛ kama seliba mankanmaw waati la.

95. Masiri kɛ waati in kama. Nakɔ fɛn, furufuru masirilan walima fula kura tabali kan.
96. Seliba dumuni diya dɔ dilan. Pati lami walima bisikiw masiri. I bɛ furu minɛ.
97. Masirifɛnw siri. Masirifɛnw minnu tɛ kari, di kelen kelen siɲɛ kelen.
98. Taama kɛ mobili la ka yeɲɛnw lajɛ. Su taama surun min bɛ jɛɲɔgɔnya dɔrɔn de wajibiya.
99. Fula kisɛw turu sɔnni waati la. Kisɛw don minɛn kɔnɔ tilebinyanfan waati la, k’u bɔli makɔnɔ.
100. Kaba fara walima sɔ bɔ. Samiyanfan baranda baara dɔ ni tasa ye wotoro kan.
101. Seliba kartiw ladɛrɛsi. A bɛ tɔgɔ sɛbɛn, ka tampɔn bila walima k’a datugu; i bɛ ladɛrɛsiw minɛ.

Ni baara dɔ ma diya?

A dabila, ka fɛn wɛrɛ lajɛ waati wɛrɛ la. NIA b’a jira ka dusukasi kɔlɔsi ani k’a to mɔgɔ in ka lajɛ dɔrɔn n’o b’a fɛ. «Ayi» bɛ se k’a jira ko baara ka gwɛlɛ, waati ma bɛn, walima fɛn wɛrɛ bɛ a tɔɔrɔ, i n’a fɔ dimi, kɔngɔ walima mankan. A kɛ ka dɔgɔya, a lajɛ sɔgɔma joona, walima i yɛrɛ k’a daminɛ k’a filɛ ni a bɛna fara i kan. A lajɛ ni a ko ayi ani sufɛ haminankow.

Walasa ka baara don dumuni ni lafiɲɛ cɛ, a lajɛ don o don kɛwale nɔgɔman. Fɛn minnu ka kan ka labɛn, a lajɛ baaraw minnu bɛ se ka sɛbɛn, ni i bɛ jɛkulu dɔ ɲɛminɛ, ladonniyɔrɔ jɛkulu baaraw. I yɛrɛ ka lafiɲɛ fana nafa ka bon: a lajɛ ladonnibaga ka yɛrɛladonni.