Hojiiwwan namoota dementia qabaniif: yaada salphaa 101

Hojiin nama dementia wajjin jiraatuuf caalaa gaarii ta’e yeroo baay’ee wanta isaan duraanuu hojjechuu beekan, xiqqoo salphifame, nama isaan amananii wajjin hojjetamu dha. Gadi jiru yaadota 101, gosaan qoodaman, tokkoon tokkoon isaa akkamitti akka qophaa’u fi yeroo ulfaatu akkamitti akka salphaatu wajjin. Meeshaa addaa hin barbaaddan, waan tokko xumuruus hin barbaachisu. Waaree booda gaarii tokko kuusaa tawulii tokko fi buna waliin dhugu ta’uu danda’a.

Hojii sirrii akkamitti filatta?

Nama sana irraa filadhaa, tarree irraa miti: wanta isaan yeroo hundaa jaallatan fi har’a salphaatti gochuu danda’an irraa jalqabaa.

• Waa’ee hojii fi jaalala isaanii yaadaa. Alzheimer’s Association hojjetaan waajjiraa duraanii maallaqa filachuu ykn ergaa qopheessuu, qonnaan bulaan immoo hojii dhaabbii biqiltuu jaallachuu akka danda’u gorsa.
• Wanta isaan duraanuu hojjetan hubadhaa. Yoo abbaan keessan guyyaa guyyaan balbala duraa osoo hin gaafatin qulqulleessu, kana guyyaa keessatti galchaa.
• Daangaa irratti karoorfadhaa. Dadhabbiin, ija, dhaga’uu, harka dhukkubu fi madaallii hundi barbaachisoo dha.
• Haala isaanii ilaalaa. Hojiiwwan hamaa fi sagalee qaban namoota tokko tokkoof ni mijaa’u, kaan immoo ni sodaachisa.
• Kaayyoo itti kennaa. Naapkiinii nyaata sagantaa amantiif maruun shaakala qofaaf shaakaluu caalaa gatii qaba.

Qajeelfama gara-gara sadarkaadhaan

Dementia yeroo baay’ee sadarkaa jalqabaa, giddugaleessaa fi boodaatti ibsama. Kun maqaa laafaa dha, ujummoo miti, namoonni baay’ees guyyaa gaarii fi ulfaataa qabu, kanaafuu wanta har’a argitan hordofaa. Tarreen sadarkaadhaan Alzheimer’s Foundation of America haala walfakkaatu hordofa.

Nama dementia qabu wajjin hojii akkamitti eegaltu?

Xiqqoo jalqabaa, cinaa isaanii jalqabaa, eeyyee jechuu salphaa godhaa. Namoonni baay’een ammallee hirmaachuu barbaadu, garuu karoorfachuu ykn eegaluun isaanitti ulfaata.

1. Yeroo isaanii isa gaarii filadhaa, yeroo baay’ee ganama.
2. Dursa hunda diriirsaa akka battaluma eegaltan.
3. Gargaarsa gaafadhaa, raawwii miti: “Kana na gargaartaa?”
4. Mataan keessan jalqabaa. Tawulii jalqabaa maraa, isaan akka itti makaman gadi lakkisaa. Agarsiisuun ibsuu caala.
5. Tarkaanfii tokko yeroo tokko dhiyeessaa.
6. Kutaa ulfaataa fudhadhaa. Alzheimer’s Association mataa keessan wantoota safaruu, achiis qabduu isaaniif kennuu isaan akka makan gorsa.
7. Akka isaan fedhanitti haa ta’u. Tawuliin garaagaraan maramee sirrii dha.
8. Yeroo gammachiisaa hin taane dhaabaa. Sochii, qaanii fuulaa ykn “Hin danda’u” mallattoo jijjiiruu ykn boqonnaa dha.

Akkamitti waliin akka taphattan fi gorsa wal-quunnamtii illee ilaalaa.

Hojiiwwan guyyaa guyyaa mana keessaa

Hojiiwwan mana keessaa beekamoo fi bu’aa qabu, kanaafuu iddoo jalqabaa uumamaa dha. National Institute on Aging qodaa miicuu, minjaala qopheessuu, qulqulleessuu, ergaa filachuu fi uffata maramuu hojiiwwan namoonni gammadan jidduutti tarreessa. Hojii manaa keessatti caalaatti.

1. Tawulii ho’aa maraa. Gaachana mashiinii goggosuu irraa minjaala irra naqaa, cinaa cinaa maraa. Booda, ceesisuu fi tuuluu illee wal-fakkaatu gargaara.
2. Sokiisii lamaan godhaa. Halluu baay’ee garaagaraa irraa jalqabaa. Booda, ifaa fi dukkanaa addaan baasuun ga’aa dha.
3. Minjaala qopheessaa. Gosa meeshaa tokko yeroo tokko kennaa. Iddoo tokko mataa keessan fakkeenya godhaa qopheessaa.
4. Qodaa miicaa ykn goggosaa. Bishaan ho’aa fi saamunaa, qodaa hin cabne. Teessanii goggosuun miilla irratti salphaa dha.
5. Minjaala qulqulleessaa. Nyaata booda huccuu jiidhaa kennaa. Harka hin tasgabbofneef hojii dhugaa dha.
6. Ergaa filachuu. Kataalogii fi ergaa faayidaa hin qabne “eegi” fi “deebisii fayyadami” jedhanii. Kaffaltii dhugaa irraa fagaachisaa.
7. Waraqaa beeksisaa muruu. Qaxxaamura fiixee isaa gara-geengoo ta’e fi waraqaa beeksisa gabaa. Booda, nyaata jaallatan marsuun illee ni hojjeta.
8. Maallaqa filachuu. Maallaqa xiqqoo qodaa garaagaraa keessatti kaa’aa. Yoo nama sun waan afaan keessa buusu qabate, meeshaa xixiqqaa irraa dhiisaa.
9. Lafa ykn minjaala qulqulleessaa. Biraashii laafaa (broom) ykn huccuu dhiqaa harka dheeraa qabu teessanii fayyadamuu.
10. Nyaata bilcheessuu gargaaruu. Kuduraa miicuu, marqaa cabsuu, makuu. Billaa fi wanta ho’aa isin qabadhaa.
11. Nyaata maatii tokko bilcheessaa. Kaartii barreeffama harka isaanii yoo qabaattan fayyadamaa. Booda, isaan dhandhamuu danda’u.
12. Hojii waajjiraa hojjetaa. Xalayaa maruu, waraqaa ergaa keessa buusuu fi stamp maxxansuu, ykn tarree bittaa waliin barreessuu.

Muuziqaa

Muuziqaan beekamaan yeroo jechi ulfaatu illee namoota bira ga’uu danda’a. Gorsa muuziqaa Alzheimer’s Association sirba beekamaa, beeksisa male fi TV cufuu gorsa. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.

13. Tarree muuziqaa dhuunfaa tolchaa. Muuziqaa umurii dargaggummaa, cidha, amantii fi aadaa isaanii.
14. Waliin faarsaa. Mataan keessan faarsuu eegaluu. Sagalee xiqqaan hordofuu ykn dhaggeeffachuu ni lakkaa’ama.
15. Sagalee rukutaa. Harka rukutaa, jilbaa dhiibaa ykn durbaa harkaa rukutaa. Teessanii fi sadarkaa boodaa keessatti ni hojjeta.
16. Shubbisaa. Mana nyaataa keessatti suuta shubbisaa, ykn teessanii harka qabatanii sochoosaa.
17. Albaama guutuu taphisaa. Sirba isaanii jaallatan jalqabaa hanga dhumaatti, buna waliin fi wanta biraa male.
18. Waa’ee muuziqaa haasa’aa. Seenaa affeeraa, dhugaa miti: “Shubbisa deemtan naaf himi.”
19. Muuziqaa fiilmii ykn sagantaa ilaalaa. Sagantaan jaallatan galgala gaarii godha. Yeroo kamiyyuu dhaabi.
20. Meeshaa muuziqaa beekamaa taphisaa. Namni duraan piyaanoo rukutu muuziqaa salphaa jaallachuu danda’a; booda, sagalee muraasa waliin rukutuu.
21. Muuziqaa jiraataa dhaggeeffadhaa. Sagantaa hawaasaa gabaaba ykn shaakala kooraasii. Balbala biratti teessaa.

Yaadannoo: suuraa, meeshaa fi seenaa

Yeroo darbe waliin gammadaa, osoo hin qoru. “Yaadattaa?” fi “Kun eenyu?” dhiisaa, affeerraa banaa fayyadamaa. Hojiiwwan yaadannoo ilaalaa.

22. Albaama suuraa ilaalaa. Wanta argitan jedhaa: “Uffata akkam bareeda. Waa’ee guyyaa kanaa naaf himi.” Maqaa isaan fayyadaman kamiyyuu wajjin deemaa.
23. Saanduqa yaadannoo tolchaa. Saanduqa xiqqoo meeshaa jireenya isaanii irraa, akka mallattoo hojii ykn kaartii qophii. Meeshaa tokko yeroo tokko baasaa.
24. Kitaaba seenaa jireenyaa eegalaa. Fuula tokkoon suuraa muraasa, barreeffama guddaa wajjin. Gargaartonni haaraan nama sana beekuuf ni gargaara.
25. Kaartii haasaa fayyadamaa. Kaartii haasaa suuraa fi affeerraa banaa wal-qabsiisa.
26. Taphaa suuraa maatii tolchaa. Lamaan suuraa maatii suuraawwan keessan taphaa wal-fakkeessuutti jijjiira.
27. Fiilmii mana ykn TV durii ilaalaa. Gaaffii gaafachuu irra waliin yaada kennaa.
28. Meeshaa hojii jireenya isaanii qabadhaa. Meeshaa hojii, meeshaa ogeessaa, galmee. Harki yeroo baay’ee seenaa geggeessa.
29. Nyaata daa’imummaa bilcheessaa. Isaan makuu, dhandhamuu ykn mana nyaataa keessa isin wajjin taa’uu danda’u.
30. Kaartaa iddoowwan jiraatan ilaalaa. Yeroo haasa’aa karaa beekamaa atlaasii guddaa irratti quba keessaan hordofaa.

Hojiiwwan uumamaa

Ogummaan hojjechuu dha, wanta xumuramee miti. Meeshaa nama guddaaf mijaa’aa fi nageenya qabu eegaa. Ogummaa fi hojii harkaa ilaalaa.

31. Halluu bishaanii fayyadamaa. Waraqaa jabaa, halluu muraasa. Yoo eegaluun ulfaate, tarkaanfii jalqabaa waliin geggeessaa.
32. Bocaa nama guddaa halluu itti dabalaa. Daraaraa ykn huccuu bocame, kartuunii miti. Fuulota halluu keenya iskiriinii irratti ykn maxxanfamee hojjeta.
33. Kolaajii tolchaa. Suuraawwan gaazexaa irraa dhaabbii biqiltuu, konkolaataa ykn nyaataa cirrachuu fi maxxansuu. Booda, suuraa filachuu qofti ga’aa dha.
34. Daraaraa qindeessaa. Daraaraa gabaa irraa bitame fi okkotee daraaraa. Booda, damee muraasa okkotee xiqqoo keessa.
35. Waliin hodhaa. Sarara salphaa ulee guddaa irratti. Booda, rigga (yarn) kubbaa godhanii maruu.
36. Kaartii maatiif tolchaa. Maqaa mallatteessuu ykn faayuu kaartii ayyaana dhaloota fi fayyuu namoota dhugaaf.
37. Dhoqqee ofumaan goggogu (air-dry clay) bocuu. Qodaa xiqqoo dhiibaa. Meeshaa summii male fayyadamaa, dhiyoo turaa.
38. Muka sanddaan filaa. Meeshaa mana simbirroo duraan murame fi waraqaa sanddaa, meeshaa elektirikii male. Hojiiwwan dhiiraaf ilaalaa.
39. Xalayaa barreessaa ykn dubbisaa. Ilma ilmaaf ykn michuu durii. Yoo barreessuun ulfaate, isaan haasa’u, isin barreessitu.

Alatti fi dhaabbii biqiltuu

Qilleensa haaraa fi ifni guyyaa michuu gaarii dha. Hojiiwwan alaa fi dhaabbii biqiltuu ilaalaa.

40. Biqiltuu bishaan obaasaa. Qodaa bishaanii xiqqoo fi okkotee muraasa. Bishaan guyyaa guyyaa obaasuun guyyaa sirna itti kenna.
41. Okkotee dhaabaa. Minjaala irra kaa’aa akka namni jilbeenfachuu hin barbaachifne. Biqiltuun xiqqoon sanyii caalaa salphaa dha.
42. Marga baasaa ykn daraaraa duraanii muraa. Gaachana uffatanii, iddoo xiqqoo tokko yeroo tokko.
43. Baala funaanuu. Iddoo xiqqoo tokko. Booda, boorsaa banuun qabuun hojii dhugaa dha.
44. Karaa beekamaa deemaa. Naannoo tokkoon ykn bakka ergaa itti kennan. Gabaabaan sirrii dha.
45. Waliin alatti taa’aa. Teessuma bakka gaaddisaa guyyaa mijaa’aa. Duumessa ykn namoota darban ilaalaa.
46. Simbirroo nyaachisaa. Nyaachisaa waliin guutaa, foddaa irraa ilaalaa.
47. Konkolaataa dhiqaa. Bakkeetii, sifoonjii, waaree booda ho’aa. Taayirii bishaan itti dhangalaasuun tarkaanfii tokkoo hojii gaarii dha.

Hojiiwwan miiraa

Tuquu, urgaa’uu, dhandhamuu, sagalee fi ilaaluun dementia yeroo dabalu caalaatti barbaachisaa dha. NHS sadarkaa boodaaf muuziqaa, meeshaa qabachuu fi harka maassuu caqasa. Dursa allerjii fi balaa qoonqoo cufuu ilaalaa; hojiiwwan miiraa ilaalaa.

48. Harka maasaa. Dursa gaafadhaa, dibata xiqqoo fayyadamaa. Yoo gara gogaa ykn allerjii shakkitan urgaa male filadhaa.
49. Huccuu tuquu. Kuusaa veelveetii, kooroodooyi, suufii fi saatiinii tuquu fi maruuf.
50. Buna fi biqiltuu urgeeffadhaa. Mint ykn rosemary haaraa quba keessaan maassaa. Yoo hafuura rakkoo qabaate urgaa cimaa irraa dhiisaa.
51. Rifeensa isaanii saabaa. Suuta fi laafaan, yoo jaallatan.
52. Huccuu ho’aa wal-qooduu. Harka fi fuula irratti guyyaa qabbanaa’aa. Dursa ho’a ilaalaa.
53. Uffata hojii gaaffii fayyadamaa. Qabduu guddaa fi zippiin cimsanii hidhaman. Wanti tokko illee hin baanee mirkaneessaa.
54. Nyaata jaallatan dhandhamaa. Qabduu xiqqoo, bifa nageenyaan fayyadamuu danda’an keessatti.
55. Sagalee uumamaa taphisaa. Rooba, dachee ykn sirba simbirroo sagalee gadi aanaan.
56. Wanta suuta deemu ilaalaa. Qurxummii bishaan keessatti ykn viidiyoo uumamaa.

Taphoota fi puzzle

Taphoonni sa’aatii, qabxii ykn dhiibbaan male yeroo hojjetu. Yoo tokko akka qormaataa itti dhaga’ame, kaa’aa. Appii fi taphoota filachuu fi taphoota sammuu ilaalaa.

57. Suuraa wal-fakkeessaa. Lamaan suuraa suuraawwan ifa akka turan gochuun, yaadachuu irratti osoo hin ta’in hubachuu irratti dha.
58. Suuraa wal-fakkaatu argadhaa. Wal-fakkaatu argachuu filannoo lama hanga afur kenna. Suuraa tokkoon tokkoon irratti haasa’aa.
59. Baaskeetii keessatti addaan baasaa. Waliin addaan baasuu iskiriinii irratti sokiisii addaan baasuu fakkaata.
60. Puzzle kutaa guddaa hojjetaa. Suuraa nama guddaaf, lakkoofsa kutaa salphaa. Puzzle suuraa suuraa guutuu mul’ataa akka ta’u godha. Caalaatti puzzle dementiaaf keessatti.
61. Taphaa kaartii durii taphadhaa. Wanta waggoota baay’ee taphatan. Booda, kaartii halluudhaan addaan baasuun taphaa ofiiti.
62. Doominoo taphadhaa. Gara-xumura wal-fakkeessaa. Booda, dhagaa tarreessuun qofa ni ga’a.
63. Barbaacha jechaa barreeffama guddaa yaalaa. Barbaacha jechaa keenya jechoota gama tokko fi gadi-bu’aa qofa qaba, ni maxxanfama.
64. Jecha beekamoo xumuraa. Jecha xumuruu yeroo kamiyyuu xumura agarsiisuu isin dandeessisa.
65. Bingoo suuraa taphadhaa. Bingoo suuraa maatii fi gareef mijaa’a. Kaartii mallatteessuu bilisaan gargaaraa.
66. Chekeera taphadhaa. Seera laafsaa. Dhagaa sochoosuun osoo haasa’uu ni lakkaa’ama.

Sochii

NIA adeemsa, biskileetii dhaabbataa, baandii laafaa harkisuu, kubbaa laafaa ykn ballooni darbuu, kaanii maraqaa ol-fudhachuu fi viidiyoo shaakalaa nama guddaaf gorsa. Wanta haaraa osoo hin eegalin doktora gaafadhaa, keessumaa yoo rakkoon madaallii jiraate.

67. Ballooni darbaa. Wal-ilaalaa taa’aa. Suuta deema, kanaaf qabuuf salphaa dha.
68. Viidiyoo shaakala teessee hordofaa nama guddaaf tolfame, cinaa cinaa.
69. Baandii laafaadhaan harkisaa. Harka laafaan baandii laafaa (stretching band) teessanii harkisuu.
70. Kaanii maraqaa ol-fudhadhaa. Harka suuta ol-fudhuu, muuziqaa waliin tarii.
71. Biskileetii dhaabbataa yaalaa. Daqiiqaa salphaa muraasa, isin dhiyoo jiraattan.
72. Shaashii waliin shubbisaa. Shaashii laafaa muuziqaa waliin raasaa, teessanii ykn dhaabatanii.
73. Kaayyoo qabatanii deemaa. Xalayaa ergituuf ykn buna bitachuuf. Sababni deemuuf uumamaan dha.
74. Boqonnaa afuuraa waliin qabadhaa. Afuura tasgabbaa’aa waliin suuta jedhaa.

Hojiiwwan hawaasummaa

Waliin jiraachuun yeroo maqaan ulfaatu illee barbaachisaa dha, gareen xiqqoon kan guddaa caalaa salphaa dha. NIA namni tokko daawwataan eenyu akka ta’e yaadachuu dhiisuu danda’a garuu yeroo baay’ee waliin jiraachuu ni jaallata jedha. Daawwannaa ilaalaa.

75. Yeroo tokko daawwataa tokko ykn lama qabaadhaa. Daawwannaa gabaabaa kutaa callisaa keessatti, suuraa ilaaluuf.
76. Maatii bilbila viidiyoon waamaa. Waamicha gabaabaa, sagalee tokko yeroo tokko. Bilbilaa fi viidiyoo ilaalaa.
77. Kaafee yaadannoo (memory café) yaalaa. Walgahii mana-hin-barbaadne nama dementia wajjin jiraatuu fi kunuunsitootaaf. Dhaabbata dementia ykn umurii naannoo keessanii maal akka jiru gaafadhaa.
78. Yeroo callisaa alatti nyaadhaa. NIA mana nyaataa beekamaa fi callisaa, yeroo namni hin baay’anne, minjaala mana fincaanii bira gorsa.
79. Wiirtuu maanguddootaa ykn sagantaa guyyaa ga’ootaa daawwadhaa. Isaaniif michummaa, isiniif immoo boqonnaa.
80. Ijoollee wajjin yeroo dabarsaa. Daawwannaa gabaabaa tasgabbaa’aa ilmaan ilmaa irraa, ykn daa’ima xiqqaaf kitaaba suuraa dubbisuu.
81. Gaazexaa buna waliin qooduu. Mata-dureewwan sagalee ol-fudhaa dubbisaa. Aadaan kun oduu caalaa barbaachisaa dha.
82. Nama biraa gargaaraa. Waraqaa sagantaa tajaajilaa maruu ykn kaartii ollaaf tolchaa.

Hojiiwwan amantii fi hafuuraa

Aadaa nama sanaa ofii hordofaa, ykn hin hordofinaa. NIA tajaajila beekamaa, dubbisa, muuziqaa qulqulluu, kadhannaa, yaada-xiyyeeffannaa fi sirna ayyaanaa gorsa.

83. Tajaajila beekamaa irratti argamaa. Tokko callisaa filadhaa, karaa bira taa’aa, namoonni achi jiran waa’ee dementia akka beekan godhaa.
84. Tajaajila toora interneetiin ilaalaa guyyoota alatti ba’uun ulfaatu.
85. Waliin kadhadhaa ykn dubbisaa. Jechoota beekamoo, suuta dubbisaa. Kutaa beekan keessatti makamuu danda’u.
86. Faaruu amantii ykn muuziqaa qulqulluu faarsaa aadaa isaanii irraa.
87. Sirna ayyaanaa eegaa. Ibsaa baatirii, eebba, faayaa isaan yeroo hundaa fayyadaman.
88. Yeroo callisaa waliin qabadhaa. Dhaabbii biqiltuu keessa taa’aa ykn dhiheessa aduu ilaalaa.

Bineensota mana fi bineensota

NIA bineensa nyaachisuu, qulqulleessuu, deemsisuu, ykn wajjin taa’uu fi qabachuu gorsa.

89. Saree ykn adurree tasgabbaa’aa saabaa harka dheeraa, suuta.
90. Bineensa waliin nyaachisaa. Isin safartu; isaan naquu.
91. Saree waliin deemsisaa. Isin hidhaa qabadhaa.
92. Bineensa harkaa qabadhaa. Adurreen tasgabbaa’aan huccuu irra nama baay’ee tasgabbeessuu danda’a.
93. Bineensota daawwatan simadhaa. Mana kunuunsaa fi sagantaa guyyaa tokko tokko daawwannaa bineensaa qabu. Naannoo keessan gaafadhaa.
94. Bineensa laafaa fakkaatu dhiyeessaa. Yoo bineensi hin jiru, namoonni tokko tokko adurree ykn saree plush dhugaa fakkaatu qabachuu jaallatu. Salphaatti dhiyeessaa, taphaa daa’imaatti miti, “lakkii” immoo fudhadhaa.

Hojiiwwan yeroo

Aadaa eegaa, garuu salphaa. NIA ayyaana baay’ee yeroo hojii irra oolu qabaachuu fi boqonnaaf iddoo callisaa qabaachuu gorsa.

95. Yeroo ayyaanaa faayaa. Daraaraa haaraa minjaala irra kaa’uu ykn faayaa salphaa.
96. Nyaata ayyaanaa tolchaa. Qamadii maruu ykn buddeena xiqqaa faayuu. Ibsaa isin qabadhaa.
97. Faayaa fannisaa. Faayaa hin cabne, tokko yeroo tokko kennaa.
98. Ifa ilaaluuf konkolaataan deemaa. Deemsa galgalaa gabaabaan waliin jiraachuu qofa gaafata.
99. Bulbii (bulbs) dhaabaa. Bulbii okkotee keessatti dhiibaa, biqiltuun yeroo ba’u eegaa.
100. Boqqolloo ykn atara qola baasaa. Hojii teessuma alaa, qodaa jilba irra kaa’anii.
101. Kaartii ayyaanaa teessoo irratti barreessaa. Isaan mallatteessu, maxxansu ykn cufu; isin teessoo hojjetaa.

Yoo hojiin tokko hin hojjetin hoo?

Dhaabaa, yeroo biraa wanta adda ta’e yaalaa. NIA qaanii ilaaluu fi yoo jaallatan nama sun ilaaluu qofa akka godhu gorsa. “Lakkii” yeroo baay’ee hojichi ulfaataa, yeroon sirrii miti, ykn wanti biraa isaan rakkisa jechuu dha, akka dhukkubbii, beela ykn sagalee. Xiqqeessaa, guyyaa duraan yaalaa, ykn mataan keessan jalqabaa isaan makamu ilaalaa. Yeroo “lakkii” jedhan fi hin tasgabbii galgalaa ilaalaa.

Hojiiwwan nyaata fi boqonnaa gidduu galchuuf, sagantaa guyyaa laafaa ilaalaa. Wanta qopheessuuf, hojiiwwan maxxanfaman ilaalaa, yoo gareef geggeessitan immoo hojiiwwan garee mana kunuunsaa. Boqonnaan mataa keessanii illee barbaachisaa dha: of kunuunsuu kunuunsitootaa ilaalaa.