Of kunuunsuu kunuunsaa: boqonnaa, deeggarsa fi mallattoo dadhabbii

Yoo nama dementia wajjin jiraatu kunuunsitan, fuula kana yeroo booda, dadhabaa fi tarree wanta hin xumurre qabattanii dubbisaa jirtu ta’a. Kun idilee dha. Of kunuunsuun mi’aawaa ykn badhaasa hunda xumuruu irraa miti. Isa itti fufuuf isin dandeessisu dha.

Fuulli kun mallattoo dadhabbii cimaa, akkamitti boqonnaa dhugaa argachuu, eessaa deeggarsa argachuu, fi tajaajila bilisaa Ameerikaa keessatti jiru isin har’a bilbiluu dandeessan ibsa.

Mallattoon dadhabbii kunuunsaa maal dha?

Dadhabbiin cimaan yeroo baay’ee suuta suutaan dhufa, kanaaf mallattoo akeekkachiisaa mataa keessanii beekuun ni gargaara. National Institute on Aging (NIA) mallattoo dhiphina kunuunsaa tarreessa, kanneen armaan gadii dabalatee:

• dadhabuu, miira cimaan guutamuu ykn yaaddoo;
• salphaatti aaruu ykn obsa dhabuu;
• kophaa ta’uu ykn namoota irraa fagaachuu;
• hirriba rakkachuu, ykn hirriba gahaa dhabuu;
• gadda ykn abdii dhabuu, ykn wanta duraan jaallattan irratti fedhii dhabuu;
• mataa dhukkubbii yeroo baay’ee, dhukkubbii ykn rakkoo qaamaa biraa;
• shaakala qaamaa ykn nyaata fayyaa mataa keessaniif qopheessuuf yeroo dhabuu;
• dhiqachuu ykn of kunuunsuu biraa dhiisuu;
• alkoolii ykn qoricha, qoricha ajajame dabalatee, sirrii hin taaneen fayyadamuu.

Alzheimer’s Association mallattoo akka dhukkuba kana dhiisuu, nama sana irratti aaruu (“isa mataa jabaa qofa dha”), waa’ee fuuldura yaaddoo, xiyyeeffachuu rakkachuu, fi rakkoon fayyaa nama miidhuu dabalata. Yoo mallattoo akkasii yeroo yeroodhaan qabaattan doktora keessan haasofsiisaa jedha.

Gorsi NIA hanga guutummaatti miira cimaan guutamtanitti eeguu miti. Mallattoo keessan dafaa hubadhaa, itti hojjetaa.

Har’a daqiiqaa shan keessatti maal gochuu nan danda’a?

Boqonnaan xiqqaan ni lakkaa’ama. Tokko isaanii illee dadhabbii cimaa hin fayyisu, garuu waaree booda ulfaataa darbuu isin gargaaru.

• Alatti ba’aa. Yeroo namni sun nageenya qabu fi tasgabbaa’e dura balbala irra taa’aa ykn gara bakka waraqaan itti dhufu adeemaa.
• Suuta hafuura baafadhaa. Gaaffii ulfaataa osoo hin deebisin dura hafuura suuta muraasa baafadhaa. Hafuura Tasgabbaa’aa nama isin kunuunsitan waliin illee walitti qooduu dandeessu.
• Bishaan dhugaa, wanta nyaadhaa. Nyaata mataa keessanii irraanfachuun salphaa dha.
• Hiriyyaa tokkoof ergaa barreessaa. Wanta gaafachuuf miti, walitti dhufuuf qofa.
• Ofiif jecha gaarii dubbadhaa. Qajeelfamni of kunuunsuu NIA jechoota akka “Wanta danda’u hunda godhaa jira,” “Ani mudaa male miti, kunis sirrii dha,” fi “Yeroo nagaan waliin turru itti gammada” gorsa.

Kunuunsi boqonnaa maali, akkamitti argachuu danda’a?

Kunuunsi boqonnaa nama isin kunuunsitaniif kunuunsa yeroo gabaabaa dha, akka isin boqotaniif. Fuulli NIA waa’ee kunuunsa boqonnaa sa’aatii muraasa hanga torban muraasaa turuu, manatti, mana kunuunsa fayyaa keessatti ykn giddugala kunuunsa guyyaa ga’eessotaa keessatti ta’uu danda’a jedha.

Alzheimer’s Association gosoota idilee ibsa:

Eenyutu kaffala? NIA akka jedhutti, boqonnaan maatii, hiriyyoota ykn tola oolaa irraa argamu bilisa ta’uu danda’a. Tajaajilli ogummaa sa’aatiin ykn guyyaan kaffalama. Ameerikaa keessatti, nama kunuunsa dhumaa (hospice) argatuuf Medicare kaffaltii baay’ee isaa boqonnaa hospitaala ykn mana kunuunsaa keessatti guyyoota shan walitti aananiif kaffala. Medicaid gargaaruu danda’a. Inshuraansiin dhuunfaa baay’een boqonnaa hin kaffalu, garuu karoorri inshuraansii kunuunsa dheeraa tokko tokko ni kaffala. Biyya keessanitti haalli kaffaltii adda ta’uu danda’a; tajaajila hawaasaa ykn inshuraansii fayyaa naannoo keessanii gaafadhaa.

Gorsa: Alzheimer’s Association yeroo hatattamaa hin taane keessatti kennitoota boqonnaa yaaluu gorsa, akka yeroo tasa gargaarsi isin barbaachisu qophaa’aniif.

Gargaarsa naannoo koo eessaa argachuu danda’a?

Tajaajilli bilisaa Ameerikaa keessatti jiran gargaarsa naannoo keessanii isiniif agarsiisuu danda’u. Biyya biraa keessatti jiraattan, lakkoofsa gargaarsa dementia biyya keessanii ykn dhaabbata Alzheimer biyya keessanii barbaadaa.

• Alzheimer’s Association Helpline halkan guutuu (Ameerikaa). Helpline bilisaa fi iccitii eeggamaa dha, guyyaa fi halkan guyyaa waggaa guutuu hojjettootaan guutame, afaanota 200 ol’aanotaan hojjettoota afaan lama beekan ykn hiikkaan gargaarsa qaba. Jijjiirama amalaa, dhiphina kunuunsaa, filannoo boqonnaa, sagantaalee naannoo fi kan biroo irratti haasa’uu dandeessu, akkasumas gorsituu kunuunsaa waliin haasaa dheeraa gaafachuu dandeessu. Hojjettoonni gorsa fayyaa hin kennan.
• Eldercare Locator (Ameerikaa). Eldercare Locator, tajaajila ummataa Administration for Community Living, tajaajila jaarsoliif fi maatii isaaniif isin walitti fida. Hojjettoota leenjii qaban bilbiluu, ergaa barreessuu, intarneetiin haasa’uu ykn email barreessuu, ykn bakka isaan jiran barbaaduu dandeessu. Area Agency on Aging naannoo keessanii isiniif agarsiisuu danda’a.
• ARCH National Respite Locator Service (Ameerikaa). ARCH respite locator kennitoota boqonnaa naannoo naannootti argachuuf isin gargaara, yoo naannoon keessan qabaate dursa State Respite Coalition ykn sagantaa Lifespan Respite quunnamuu gorsa. ARCH kennitoota hin sakatta’u jedha, kanaaf muuxannoo fi seenaa isaanii ofiin ilaalaa.

Gareen deeggarsaa akkamitti argachuu dandeessa?

Helpline gaafadhaa ykn intarneetii irratti gareewwan naannoo keessanii barbaadaa. Alzheimer’s Association kunuunsitootaaf fi namoota dementia wajjin jiraatuuf gareewwan deeggarsaa geggeessa, qaamaan fi intarneetii irratti, geggeessitoota leenjii qabaniin. Bakkeewwan baay’een gareewwan addaa dhiyeessu, fakkeenyaaf kunuunsitoota ga’eessotaaf ykn namoota Alzheimer umrii xiqqaa irratti jalqabe ykn sadarkaa jalqabaa qabaniif. Akkasumas ALZConnected, hawaasa intarneetii bilisaa kunuunsitoonni itti gorsa wal-qoodan, geggeessa.

Gareewwan deeggarsaa bakka murtii male hafuura itti baafattan, gorsa hojii irra oolu namoota achi darbaniin irraa argattan, fi kophaa akka hin taane itti dhaga’attan ta’uu danda’u. Yoo gareen jalqabaa isin hin mijaa’in, kan biraa yaalaa.

Maatii fi hiriyyoota gargaarsa akkamitti gaafadha?

Murtaa’aa ta’aa. Namoonni baay’een gargaaruu barbaadu garuu maal akka dhiheessan hin beekan. NIA kanneen armaan gadii gorsa:

• Tarree hojii namoonni biroo fudhachuu danda’an qabaadhaa, akka namoonni filatan godhaa.
• Xiqqoo jalqabaa yoo gaafachuun ulfaate.
• Hojii nama sanaaf wal-simsiisaa. Firoottan keessaa nama nyaata bilcheessuu jaallatu Kamisa hundaa nyaata fida. Ollaan waraqaa irratti gaarii ta’e hojii waraqaa irratti gargaara.
• Ergaa barreessaa ykn email yoo fuuldura gaafachuun mijaa’aa hin taane.
• Deebii shaakaluu yoo namni tokko gargaarsa dhiheesse: “Gaafachuu keessaniif galatoomaa. Wanta gochuu dandeessan kana.”
• Deebii “lakki” muraasa eegaa, dhuunfaan hin fudhatinaa.

Yaada biraa: nama tokko torban tokkotti waaree booda nama sana waliin taa’uuf, adeemsa gabaabaa gochuuf, ykn daawwatee tapha waliin taphachuuf gaafadhaa. Qajeelfamni waliin taphachuu keenya daawwattootaaf ergachuuf salphaa dha.

Yoo wanti tokko natti dhufe hoo?

Karoora deeggarsaa salphaa amma qopheessaa. NIA maatii ykn hiriyyoota dhiyoo waliin eenyutu bakka akka buʼu murteessuu, akkasumas kitaaba qabachuu gorsa, lakkoofsa yeroo hatattamaa, qoricha, gorsa amalaa hojjetu fi hojii jaallatan keessa kaa’amu. Alzheimer’s Association akkasumas quunnamtii fayyaa nama sanaa fi tarree qorichaa haaraa salphaatti argamu qabachuu gorsa.

Yoom gargaarsa ogummaa ykn hatattamaa barbaadu?

Yoo mallattoon dhiphinaa yeroo yeroodhaan mul’ate, yoo gadda ta’e, ykn yoo of danda’uuf rakkatan doktora keessan haasofsiisaa. Doktora keessan kunuunsaa akka taatan himaa. NIA gorsitoonni fi hojjettoonni hawaasaa miira ulfaataa fi karoora irratti gargaaruu danda’u, akkasumas Medicare, Medicaid fi inshuraansiin dhuunfaa tokko tokko kaffaltii fayyaa sammuu tokko tokko kaffaluu danda’a jedha.

Yoo rakkoo hamaa keessa jirtu ykn of miidhuu yaaddan, lakkoofsa gargaarsa yeroo rakkinaa naannoo keessanii bilbilaa; Ameerikaa keessatti 988 Suicide & Crisis Lifeline bilisaa fi guyyaa fi halkan argama. Yoo nama tokko balaa kallattii keessa jiraate, lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.

Hojiiwwan waliin taasifaman boqonnaa nuu kennuu danda’aa?

Yeroo tokko tokko. Hojiin tasgabbaa’aan lamaan keessan gammachiisu kutaa guyyaa laafaa ta’uu danda’a, isinitti illee nama kunuunsitan irrattis: weedduu durii dhaggeeffachuu, suuraa ilaaluu, ykn tapha akka Kaartii Haasaa kan deebii sirrii hin barbaanne. Yoo namni sun hiriyyaa jaallate, sagantaa gareetiin Bingoo Suuraa giddugala jaarsolii ykn sagantaa guyyaa ga’eessotaa keessatti sa’aatii tokko boqonnaa isiniif kennuu danda’a. Yaadaaf hojiiwwan garee mana kunuunsaa ilaalaa.