Deeggarsa Wal-qunnamtii Afaanota Hedduu Dimenshiyaaf

Namoonni afaan tokkoo ol dubbatan, yeroo dimenshiyaan jecha argachuu yookaan hubachuu isaanii jijjiiru, karaa adda ta’een wal-qunnamuu malu. Namoonni tokko tokko afaan yeroo dura baratan fayyadamuu jalqabu; kaan immoo hin jalqaban. Tarkaanfiin jalqabaa baay’ee gargaaru, afaan amma isaaf mijatu gaafachuu fi kallattii inni kennu hordofuudha.

Alzheimer’s Society filannoon afaanii garaagarummaa qabaachuu akka danda’u ibsa, afaan namichi yeroo baay’ee itti fayyadamu fayyadamuu yaada. Alzheimer’s Association akkasumas gara afaan dhalootaa deebi’uu akka jijjiirama wal-qunnamtii ta’uu danda’u tokkootti ibsa. Jijjiiramni kun nama hundatti hin ta’u, sadarkaa nama tokkoos hin ibsu.

Afaan kam fayyadamuu qaba?

Haasa’a kanaaf afaan kam fayyadamuu akka barbaadu gaafadhaa. Filannoon isaa mata duree, bakka yookaan yeroo guyyaa irratti hundaa’ee jijjiiramuu danda’a. Yoo afaan jijjiire, akka qormaataatti hin fudhatinaa yookaan afaan ati hubattu keessatti akka itti fufu hin dirqisiisinaa.

Yoo afaan inni filatu ni dubbattu, jechoota beekamoo fayyadamaa yeroo deebi’uufis kennaa. Yoo jechoota muraasa qofa beekte, amanamummaan himiitii mallattoolee qaamaa, wantoota yookaan suuraawwanis fayyadami. Qajeelfamni afaanii Alzheimer’s Society dandeettiin afaanii guyyaa guyyaan garaagarummaa qabaachuu akka danda’u, dadhabbiin, dhukkubbiin yookaan fayyaanis dhiibbaa geessisuu akka danda’an ibsa.

Haasa’a guyyaa guyyaa keessatti maaltu gargaaruu danda’a?

Yaadota wal-qunnamtii baramoo yaadadhu, akkasumas deeggarsa afaan namichaaf mijatu itti dabali:

• Jechoota fi maqaawwan beekamoo fayyadami. Meeshaalee guyyaa guyyaa, miseensota maatii fi sochiiwwan baramoo akkamitti akka jedhan namicha yookaan nama inni amanatu gaafadhaa.
• Agarsiisuu fi jechuu waliin fayyadami. Xoofootti qubaa agarsiisi, filannoo lama ol kaasi, yookaan suuraa yookaan wanta beekamaa fayyadami. Yeroo jechni sirrii argachuu nama rakkisu mallattoon qaamaa gargaaruu danda’a.
• Obsi. Namichi akka dhaggeeffatuu fi deebisuuf yeroo kenniif. Himoota hunda isaaf hin xumuriin yookaan gaaffii sana afaanota hedduun yeroo tokkotti irra deddeebi’iin hin gaafatin.
• Yaada tokko yeroo tokkotti qabi. Ibsi dheeraan afaan kamiyyuu keessatti ulfaachuu danda’a. Hima gabaabaa tokko dubbadhu, xiqqoo eegi, sana booda odeeffannoo dabalataa akka barbaadu ilaali.
• Arguu fi dhaga’uu isaa ilaali. Ijaajjiin, meeshaan dhaga’uu, ifni gaariin fi naannoon tasgabbaa’aan afaan hordofuu salphisuuf gargaaruu danda’u.

Yoo namichi dubbisuu filatu, odeeffannoon barreeffamaa barbaachisaan afaan isaatiin akka argamu gaafadhaa. Murtii yaalaa, hayyama yookaan qajeelfama qorichaaf hiikkaa ofumaan hojjetame irratti hin hirkatin; odeeffannoo barbaachisaa tajaajilaa fayyaa waliin mirkaneessi.

Yoo afaan namichi filatu hin dubbanne hoo?

Haasa’a baramaa keessatti hiriyaa yookaan fira afaan lama dubbatu amanamaan akka itti makamu barbaadu gaafadhaa. Namichi nama hiiku akka barbaadu hin tilmaamin; mallattoolee qaamaa, suuraawwan yookaan afaan biraa isaan waliin walii qabu filachuu danda’a.

Beellama yaalaa yookaan marii odeeffannoo sirrii barbaadu kamiifuu, dura kilinika yookaan tajaajila kunuunsaa bilbili. Afaan namichi filatu himiitii gargaarsi afaanii akkamii akka jiru gaafadhaa. U.S. Department of Health and Human Services ibsa maatiin fi hiriyyoonni odeeffannoo yaalaa barbaachisaa sirriitti hiikuuf rakkachuu akka danda’an; tajaajilli sun filannoo fi barbaachisummaa naannoo isaa ibsuu danda’a. Namichi namni deeggaraa isa waliin akka deemu filachuu danda’a, tajaajilaan immoo gargaarsa afaanii barbaachisu qopheessa.

Yeroo daawwannaa, kallattiin namicha haasofsiitii, namni hiikus akka dubbatuuf yeroo kenni. Namichi gaaffii sana hubachuu fi jecha isaatiin deebisuuf carraa akka qabu mirkaneessi. Yoo isa deeggartaa jirtu, yoo inni barbaade qofa odeeffannoo dabalataa kenni.

Yoom gorsa yaalaa barbaaduu qaba?

Rakkoon afaanii yeroo waliin jijjiiramuu danda’a, garuu jijjiiramni tasaa adda. NHS yeroo namni tokko tasaan muddammu gargaarsa yaalaa hatattamaa akka argachuu qabu gorsa. Wal-qunnamtiin tasaan dhabamuun qaama dimenshiyaa qofa akka ta’e hin fudhatin. Yoo namichi tasaan muddame, baay’ee fayyaa dhabe yookaan dammaquun isa rakkise, tajaajila yaalaa hatattamaa naannoo keessanii qunnamaa.

Jijjiirama suuta suutaaf, waan hubatte galmeessitii gorsaaf ogeessa fayyaa namichaa gaafadhaa. Afaan inni fayyadamaa ture, maaltu wal-qunnamtii isaa akka salphisu, akkasumas inni dadhabaa yookaan fayyaa dhabe turee galmeessi. Kun ibsa marii ti, qorannoo miti. Qajeelfamni keenya beellama doktooraa gaaffiiwwan qopheessuuf si gargaaruu danda’a.

Deeggartoota biroof maal himuu danda’a?

Hayyama namichaa waliin, namoota inni akka hirmaatan barbaaduuf yaadannoo gabaabaa qopheessuu dandeessa. Yaadannoon kun afaan yookaan loqoda inni dubbii fi dubbisaaf filatu, jechoota yookaan maqaawwan beekamoo, fi maaltu haasaa hordofuu akka isaaf salphisu tarreessuu danda’a. Beellama yookaan odeeffannoo kunuunsaa keessatti eenyu akka hirmaatu akka barbaadu gaafadhaa. Odeeffannoo dhuunfaa deeggarsaaf hin barbaachifne galmeessuu dhiisi, yaadannicha eenyu akka arguuf namichatti himi. Yaadannoon afaanii namoonni haasaa mijataa akka jalqaban gargaaruu danda’a; marii fayyaa walxaxaa ta’eef nama hiiku iddoo hin buusu.

Filannoo namichaa akkamittan deeggaaruu danda’a?

Afaan qaama namni ittiin walitti dhufeenya uumu ti, garuu eenyummaa isaa guutuu miti. Sochiiwwan isaa, fedhiiwwan isaa, filannoo dubbisaa fi namoota inni akka hirmaatan barbaadu gaafadhaa. Yoo namichi hayyame, deeggartoota biroof jechoota yookaan gaalee gargaaran barreessiitii akkamitti akka fayyadaman ibsi. Yaadannoowwan dhuunfaa ta’anii haa eegaman, waan namichi qofa akka qoodamu hayyame qoodi.

Namichi akka shaakalu, akka hiiku yookaan waan hubatu akka agarsiisu hin dirqisiisin. Haasaan tokko afaan tokkoon salphaa ta’uu danda’a, kan biraan immoo afaan biraatiin. Mijaaninni, dhuunfummaan fi filannoon namichaa afaan tokko qofatti cichuu caalaa barbaachisaa dha.

Yaadotni wal-qunnamtii keenya salphaatti dubbachuu, dhaggeeffachuu fi suuraawwan fayyadamuu ni ibsu. Erga qorannoon dimenshiyaa kennamee booda karoorfachuuf gargaarsa yoo barbaadde, tarkaanfiiwwan jalqabaa erga qorannoo dimenshiyaa booda ilaali.