Деменци йолчу наха лело хӀуманаш: 101 атта хьехам

Деменци йолчу стагана уггаре дика хӀума дукха хьолахь иза ша хууш йолу хӀума хуьлу — жимма атта дина, цуо тешаш волчу стагаца цхьаьна лелош. Лахахь 101 хьехам бу, тайпанашца декъна, хӀоранна муха кечдан деза а, хала хилча муха атта дан деза а дуьйцуш. Башха гӀирс оьшуш бац, муьлххачу а хӀуманах чекхвала а ца оьшу. Дика делкъе — цхьа тускар кхачанаш а, цхьаьна къаьхьа кофе а хила тарло.

Нийса хӀума муха харжа деза?

МогӀамах ца хьоьжуш, хьо хьожуш волчу стагах хьоьжуш харжа: цуьнан даиманна хазахетта хӀуманех, тахана цунна атта хетачу хӀуманех доладе.

• Цуьнан болхе а хоббина а хьажа. Alzheimer’s Association боху, хьалха офисехь болхбина стагана ахча вовшахтохар йа кехаташ вовшахтохар хазахета тарло, ткъа бошмашлелорхочунна арахь болх хазахета тарло.
• Цо хӀинцале ден долу хӀуманаш тидаме эца. Нагахь санна хьан дас хӀора Ӏуьйрана шена ца а элира гӀант цӀанйеш хилча, иза дийнан декъе даккха.
• Дозанаш лоруш хӀоттаде. Умор, бӀаьрса, хазар, куьйгийн лазам, тера хиларан хьал — дерриге а мехала ду.
• Цуьнан синан хьал тидаме эца. Цхьаболчу нахана сиха, гӀовгӀанца долу хӀуманаш догӀу, ткъа кхечарна уьш кхераме хуьлу.
• Ӏалашо йалийта. Килсан суьйренна салфеткаш дохкар ша-шена лерина упражнениел пайдехь хета.

Муьрашца боьзна йоца хьехам

Деменцех лаьцна дукха хьолахь хьалхара, йуккъера, тӀаьхьара муьраш олу. Уьш луьра дозанаш дац, дуккхачу наха атта а, хала а денош хуьлу, цундела тахана хьо гуш дерг ларбе. Alzheimer’s Foundation of America-н муьрашца йоьзна могӀамо иштта кеп лелайо.

Деменци йолчу стагаца хӀума муха доло деза?

Жима доладе, цуьнца цхьаьна доладе, «хаъ» ала атта хилийта. Дуккха нахана дакъалаца лаахь а, план хӀотто йа доло хала хуьлу.

1. Цуьнан уггаре дика хан харжа, дукха хьолахь Ӏуьйре.
2. Дерриг хьалха дӀахӀоттаде, сихха доло йиш хилийта.
3. ГӀо деха, зиер ма де: «ХӀокхуьнца жимма гӀо дийр дарий суна?»
4. Хьо ша доладе. Хьалхара кхач деха, цуьнга тӀаккха кхета бакъхийла. Гайтар кхеторел атта ду.
5. Цкъацца цхьа гӀулч бен ма кховда.
6. Уггаре хала дакъа тӀеэца. Alzheimer’s Association боху, хьо ша барам билгалбаккха, тӀаккха цуьнга Ӏовшаран кӀеда дӀалаца.
7. Цуьнан кепара дита. Кхечу кепара дехкина кхачанаш мегар ду.
8. Хаза хетар сацча сацо. Меттах ца хилар, цӀенга хадор, йа «суна ца ло» алар — хийца йа садаӀа хан хилар гойту.

Кхин а хьажа: цхьаьна муха ловза деза а, къамелан хьехамаш а.

ЦӀахь ден долу хӀора дийнан гӀуллакхаш

ЦӀера гӀуллакхаш девзаш а, пайдехь а ду, цундела уьш дика йуьхьиг хуьлу. National Institute on Aging боху, пхьегӀаш дар, стоьл хӀоттор, гӀант цӀанйар, пошт вовшахтохар, бедарш дохкар — нахана хазахета хила тарлуш долу хӀуманаш ду. Кхин а цӀера гӀуллакхашкахь.

1. Йовха кхачанаш деха. Йоккхучу машенера тускар стоьлана тӀе дӀабилла, цхьаьна деха. ТӀаьхьа, кхачанаш нийса а деш, вовшахтухуш а гӀо дало мегар ду.
2. Мочкъаш вовшахтуха. ЧӀогӀа башха басарш йолчеран тӀера доладе. ТӀаьхьа, сирлачарна а боданечарна а декъар тоьуш ду.
3. Стоьл хӀоттабе. Цкъацца цхьана тайпана хӀума дӀалаца. Хьо ша цхьа меттиг хӀоттаде, масал санна.
4. ПхьегӀаш дӀадаха йа декъа. Йовха, сапоне хи а, доха ца ло пхьегӀаш а. Ховшуш декъар когашна атта ду.
5. Стоьл дӀацӀанде. Даар мел делча тӀеда кӀади дӀалаца. Меттах ца хуьлу куьйгашна иза бакъ болх бу.
6. Пошт вовшахтоха. Каталогаш а, оьшуш йоцу кехаташ а «Ӏалашдан дезарш» а, «йуха лело дезарш» а бохуш декъа. Бакъдолу чоьташ цигахь ма дитаде.
7. Купонаш хадо. Гоьрга йуьхьиг йолу мӀараш а, туьканийн газеташ а леладе. ТӀаьхьа, дукхахезаш долу яаршна го баккхар а мегар ду.
8. Ахча вовшахтоха. Ахча кедаш чу йа рулонаш чу дӀахӀиттаде. ХӀума баттахь тухучарна жима хӀуманаш ма леладе.
9. ГӀант цӀанйе йа чан цӀанйе. ГӀант тӀехь йайн гӀад, йа гӀант тӀехь ховшуш лелош йолу деха тӀам.
10. Яа кечдеш гӀо де. Хасстоьмаш дӀадахар, салат дагор, Ӏовшар. Урсаш а, йовхо а хьо леладе.
11. Доьзалан рецептца хӀума дага. Нагахь санна цуьнан куьйгаца йаздина карточка йелахь, иза леладе. ТӀаьхьа, цо зиер дан мегар ду.
12. Офисан болх бе. Кехаташ деха, конверташ чу дӀахӀиттаде, маркаш тӀетоха, йа цхьаьна эцарийн могӀам йазбе.

Музыка

Девзаш долу музыка дукха хьолахь нахана тӀекхочу, дешнаш хала делча а. Alzheimer’s Association-н музыках лаьцна хьехамаша боху, девзаш долу иллеш лелайе, рекламаш йоцуш, телевизор дӀайайийна. Хьажа музыкин хӀуманаш.

13. Шен долу плейлист хӀоттайе. Цуьнан жималлехь а, къоначу хенахь а ладегӀна музыка, цуьнан ловзаран дийнахь хезна иллеш, килсера а, оьздангаллера а музыка.
14. Цхьаьна илли ала. Хьо ша доладе илли олуьйтуш. КӀажар йа ладегӀар а тоьуш ду.
15. Ритм ларбе. Караш детта, голашна детта, йа жима вотана тӀе тоха. Ховшуш а, тӀаьхьарчу муьрехь а мегар ду.
16. Хелхар де. Кухнехь меллаша хелхар, йа караш лаьцна ховшуш лестар.
17. Йерриг альбом ладегӀа. Дукхахезаш долу альбом йуьхьанцара чаккхенга кхаччалц, кофеца, кхин хӀума а доцуш.
18. Музыках лаьцна къамел де. Бакъдолу жоьпаш ца доьхуш, дийцарш кховда: «Хьо хелхаре муха воьдуш хилла, схьадийца суна.»
19. Фильме йаьккхина мюзикл йа концерт хьажа. Цуьнан йезаш йолу гӀуллакх дика суьйре хила тарло. Муьлххачу хенахь а сацо.
20. Девзаш долу пондур лакха. Хьалха пианино лакхош хиллачу стагана атта дакъош хазахета тарло; тӀаьхьа, цхьаьна масех аз лакха.
21. Дийна музыка ладегӀа. Йоца йукъараллин концерт йа хоро репетици. Араволучохь уллохь ховша.

Дагалецамаш: суьрташ, хӀуманаш, дийцарш

ДӀадаханчу хенах цхьаьна хазахета, зиер а ца деш. «ДагадогӀий хьуна…?» йа «ХӀара мила ву?» бохучу хаттарех ларло, ткъа къамеле кхойкху дешнаш леладе. Хьажа дагалецаман хӀуманаш.

22. Фотоальбоме хьажа. Хьуна гуш дерг ала: «Мел хаза духар ду. ХӀокху дийнех лаьцна схьадийца суна.» Цо лелош долчу муьлххачу а цӀаршна реза хила.
23. Дагалецаман коробка хӀоттайе. Цуьнан дахарах долу хӀуманаш йолу мачийн коробка, масала белхан тӀехь лелийна карточка йа рецептан карточка. ХӀуманаш цкъацца цхьаъ дӀайахьа.
24. Дахаран историн жима книга доладе. АгӀонна масех суьрт, доккха зорбанца йаздина куьйгашца. Керла гӀо деш болчу нахана и стаг довза гӀо до иза.
25. Къамелан карточкаш леладе. Къамелан карточкаш суьртан тӀехь къамеле кхойкху хаттар ло.
26. Доьзалан суьртийн ловзар хӀоттаде. Суьртийн шиъ цхьатерра хьан суьрташ вовшахтуху ловзаре доьрзу.
27. Доьзалан фильмаш йа шира телевизионан передачаш хьажа. Хаттарш ца луш, цхьаьна къамел де.
28. Цуьнан белхан дахарах долу хӀуманаш карахь латтаде. Гаьннаш, стетоскоп, журнал. Дукха хьолахь куьйгаша дийцар дӀадоладо.
29. Бераллехь яьккхина яа кечде. Цо Ӏовша йа зиер дан мегар ду, йа хьоьца кухнехь хила мегар ду.
30. Цо Ӏийна меттигийн картине хьажа. Доккхачу атласан тӀехь девзаш долу некъаш билгалбоху, цхьаьна къамел а деш.

Кхоллараллин хӀуманаш

Исбаьхьалла — иза дар ду, чекхдаьккхина хӀума дац. ГӀирсаш баккхийчарна йогӀуш а, кхерамза а хилийта. Хьажа исбаьхьалла а, куьйга говзалла а.

31. Хин басаршца сурт дилла. Стомма кехат, масех бос. Доло хала хилча, хьалхара сизаш цхьаьна дехка.
32. Баккхийчарна лерина сурт дилла. Зезагаш йа вуьш саннарш, мультфильмаш дац. Тхан басаршца дуттуш йолу агӀонаш экран тӀехь а, зорба тоьхна а лело мегар ду.
33. Коллаж хӀоттайе. Журналшкара бошмийн, машенийн, яарх лаьцна суьрташ дага, тӀелато. ТӀаьхьа, суьрташ харжар бен тоьуш ду.
34. Зезагаш дӀахӀиттаде. Туьканера зезагийн букет а, ваза а. ТӀаьхьа, масех зезаг жимачу банки чу.
35. Цхьаьна плетени йа крючокца болх бе. Доккхачу Ӏуьргашца атта могӀанаш. ТӀаьхьа, тайнаш топашка тохар.
36. Доьзална открыткаш хӀиттае. Бакъдолу нахана вина де йа могушаллина лаьцна открыткаш тӀе куьг йазде, штампаш йа хаздарш хӀиттаде.
37. ХӀаваэхь йакъало поппар кечде. Жима бошхап кепе бе. ДӀовш доцу гӀирсаш леладе, уллохь хила.
38. Дечиг цӀанде, кечде. Хьалха хадийна олхазарийн цӀийнан комплект а, наждакъан кехат а, электро-гӀирсаш йоцуш. Хьажа божаршна лерина хӀуманаш.
39. Кехат йазде йа дӀадийцийта. Берийн берна йа шира доттагӀчунна. Йаздар хала хилча, цо дийца, хьо йазде.

Арахь а, бошмашкахь а

ЦӀена хӀаваъ а, дийнан серло а дика накъост бу. Хьажа арахь а, бошмашкахь а лело хӀуманаш.

40. Ораматашна хи дилла. Жима лейка а, масех кхаба а. ХӀора дийнахь хи дилларо дийнан низам латтадо.
41. Кхаьба чу дийгӀа. Стоьлана тӀе хӀоттаде, цхьанне а голаш тӀе ца ховшийта. Кегий ораматаш хӀу дийнел атта ду.
42. Коьллаш дӀадаха йа йаьлла зезагаш дӀадаха. Каранаш йохуш, цкъацца жима меттиг.
43. ГӀаш вовшахйаха. Жима меттиг. ТӀаьхьа, тӀоьрмиг схьайиллина латтор а бакъ болх бу.
44. Девзачу некъаца гӀаш лела. ЦӀенон гонаха йа поштан яьшкан тӀе. Йоцург а тоьу.
45. Арахь цхьаьна ховша. КӀеда дийнахь гӀант тӀехь. Мархашка йа дӀа-хьа боьдучу нахана хьажа.
46. Олхазаршна кхача бе. Цхьаьна кхачанийн меттиг дузаде, корехула хьажа.
47. Машен дӀайила. Хорха, губка, йовха делкъе. Чкъургаш дӀадар атта цхьа гӀулч ду.

Синхаамийн хӀуманаш

Деменци чӀогӀа мел йолу, барам хьакхар, хьожа йар, чам хьакхар, хазар, бӀаьрса хилар алсама мехала хуьлу. NHS хьахайо музыка, карахь латто хӀуманаш, тӀаьхьарчу муьрашкахь куьйгашна массаж. Хьалха аллергеш а, батта йохаран кхерам а талла; хьажа синхаамийн хӀуманаш.

48. Куьйгашна массаж йе. Хьалха хатта, жимма лосьон леладе. ЦӀоканан йа аллергин хаттарш хилахь, хьожа йоцург харжа.
49. КӀадийн тайпанаш хьакха. Бархат, вельвет, тӀаргӀа, атлас йолу тускар — дӀахилла, деха.
50. Бецашна а кофена а хьожа йе. Керла мята йа розмарин пӀелгашца Ӏовта. СадоӀу халонаш йолчарна чӀогӀа хьожа йиш йоцург леладе.
51. Цуьнан месаш хилар де. Меллаша, кӀеда, цунна хазахетахь.
52. Йовха тӀеда кӀади дӀалаца. Шийлачу дийнахь куьйгашна а, йуьхьана а. Хьалха температура хьажа.
53. Белхан фартукца болх бе. ЧӀогӀа тӀетоьхна доккха нуьйдарш а, молниеш а йолуш. ХӀума дӀа ца йолуш хилар талла.
54. Дукхахезаш долу мерза хӀума ло. Жима Ӏайг, цунна кхерамза текстурица.
55. Ӏаламан азаш ладегӀийта. ДогӀа, тулгӀенаш, йа олхазарийн аз — лахарчу барамехь.
56. Меллаша хуьлучу хӀуманна хьажа. ЧӀерийн аквариум, Ӏаламан видео, йа охьаоьху ло.

Ловзарш а, головоломкаш а

Ловзарш болх бо, хенан доза, очкош, йа тӀеӀаткъам ца хилча. Зиер санна хетачу хенахь, дӀахӀоттаде. Хьажа приложенеш а, ловзарш а муха харжа деза а, коьртан ловзарш а.

57. Суьрташ вовшахтуха. Суьртийн шиъ цхьатерра суьрташ хьала а йиллина йуьту, цундела и дагалацар дац, тидам бар ду.
58. Цхьатерра сурт каро. Цхьатерра сурт лаха шиъ тӀера диъ кхаччалц харжам ло. ХӀора суьртах лаьцна къамел де.
59. Тускараш чу вовшахтоха. Цхьаьна вовшахтохар — мачкъаш вовшахтохаран экранан кеп ю.
60. Доккха дакъош долу пазл хӀоттае. Баккхийчарна йогӀу суьрташ, атта дакъойн барам. Суьртан пазл йерриг сурт гуш йуьту. Кхин а деменци йолчарна лерина пазлашкахь.
61. Шира картин ловзар ловза. Шерашкахь ловзийна ловзар. ТӀаьхьа, картийн колода басарца вовшахтохар ша ловзар хуьлу.
62. Домино ловза. Йуьхьигаш вовшахтуха. ТӀаьхьа, тайнаш могӀане дӀахӀиттор а тоьу.
63. Доккха зорбанца дешнийн лехам хьажа. Тхан дешнийн лехамехь дешнаш аьтту агӀор а, охьа а бен дац, зорба а тоха мегар ду.
64. Девзаш долу кицанаш чекхдаккха. Кица чекхдаккхарехь муьлххачу хенахь а чаккхе гайта мегар ду.
65. Суьртийн бинго ловза. Суьртийн бинго доьзалшна а, тобанашна а мегар ду. Карташна билгало йахарехь маьрша гӀо де.
66. Шашкаш ловза. Бакъонаш луьра ма де. Хьоьца къамел а деш дакъош дӀасалелор тоьу.

Лелар

NIA боху, гӀаш лелар, меттах ца йолу велосипед, садоӀу резинаш, кӀеда буьрка йа шарик кхийсор, шурин банки айар, баккхийчарна лерина упражненийн видеош. Керла хӀума долале, лоьран хатта, башха тера хиларан бала белахь.

67. Шарик кхийса. Вовшен дуьхьала ховша. Иза меллаша лела, цундела схьаэца атта ду.
68. Баккхийчарна лерина ховшуш лело упражненийн видеоне тӀаьхьа хьажа, цхьаьна.
69. Резинаца садоӀар де. Йайн резинаца куьйгаш меллаша садоӀа, ховшуш.
70. Шурин банки айа. Музыке ладоьгӀна, меллаша куьйгаш айар.
71. Меттах ца йолчу велосипеде ховха. Масех атта минот, хьо уллохь а волуш.
72. КӀадешца хелхар де. Музыке ладоьгӀна йайн кӀадеш лестаде, ховшуш йа лаьтташ.
73. Ӏалашонца гӀаш лела. Кехат дӀакхачо йа кофе эца. ДӀавала бахьана хилар Ӏаламан ду.
74. Цхьаьна садаӀаран пауза йе. Тийна садоӀарца цхьаьна меллаша хила.

Юкъараллин хӀуманаш

ЦӀераш хала делча а, уллохь нах хилар мехала ду, ткъа жима тобанаш яккхийчарел атта ду. NIA билгалдоккху, стагана хьаша мила ву ца дагадогӀуш хилча а, дукха хьолахь цуьнан йукъаралла хазахета. Хьажа хьешаш тӀеэцар.

75. Цкъацца цхьаъ йа шиъ хьаша тӀеэца. Йоца хьешаш тийна чохь, цхьаьна хьажа суьрташ а долуш.
76. Доьзалца видео-зӀе хӀоттайе. Йоца зӀенаш, цкъацца цхьа аз. Хьажа телефонан а, видео-зӀенан а къамелаш.
77. Дагалецаман кафе хьажа. Деменци йолчу нахана а, царна хьожуш болчарна а лерина маьрша вовшахкхетарш. Уллохь хӀун ду хаа, шайн меттигерчу Area Agency on Aging-е хатта.
78. Тийначу хенахь арахь даа. NIA боху, девзаш йолу, тийна ресторан харжа сийначу хенахь, хьаштан чоьнан уллохь стоьл а эцна.
79. Баккхийчарна лерина йукъ йа дийнан программа хьажа. Царна йукъаралла, хьуна садаӀа хан.
80. Берашца хан йаккха. Берийн берашца йоца, тийна цхьаьнакхетар, йа жимачу берна суьрташ долу книга йеша.
81. Кофе молуш цхьаьна газет йеша. Корта дешнаш хезаш йеша. Ламаст мехала ду керлачул.
82. Кхечунна гӀо де. Килсан программаш деха йа лулахочунна открытка хӀоттайе.

Динан а, синан а хӀуманаш

Хьо хьожуш волчу стеган шен ламаст ларбе, йа иза ца хилар а лерам бе. NIA боху, девзаш долу гӀуллакхаш, йешарш, динан музыка, ламазаш, медитаци, даздаран ламасташ лело мегар ду.

83. Девзачу гӀуллакхе ваха. Алсама тийна хан харжа, агӀонан уллохь ховша, цигахь болчарна деминцех лаьций хаийта.
84. Арахвала хала хилча, гӀуллакх онлайн хьажа.
85. Цхьаьна ламаз де йа йеша. Девзаш долу дешнаш, меллаша. Цо хуучехь дакъа лаца тарло.
86. Шен ламастера эшарш йа динан музыка ала.
87. Даздаран ламасташ ларбе. Батарейца йогу зезагаш, декъалвар, цо даиманна лелийна хаздарш.
88. Цхьаьна тийна хан йаккха. Бошмашкахь ховша йа цхьаьна малх чубуьзуш хьажа.

Дийнаташ

NIA боху, дийнатна кхача бала, цуьнан месаш хила, цуьнца гӀаш лела, йа уллохь ховша, карахь латто мегар ду.

89. Тийна жӀаьла йа цициг хилар де, деха, меллаша леларшца.
90. Цхьаьна дийнатна кхача бе. Хьо барам билгалбоккху; цо дотту.
91. Цхьаьна жӀаьлица гӀаш лела. ТӀадам хьо латтабо.
92. Дийнат голаш тӀе ховшийта. ТӀехь кӀеда цициг хилар чӀогӀа паргӀато луш хила тарло.
93. ХьешалгӀа еина дийнаташ тӀеэца. Цхьайолчу Ӏуналлин цӀеношкахь а, дийнан программашкахь а дийнаташ даладо. Шайн махкахь хаьа.
94. Бакъдолчух тера кӀеда дийнат кховда. Дийнат дацахь, цхьаболчу нахана бакъдолчух тера кӀеда цициг йа жӀаьла карахь латто хазахета. Атта кховда, ловзаран хӀума санна ма кховда, «хӀан-хӀа» а тӀеэца.

Шеран заманца йоьзна хӀуманаш

Ламасташ ларбе, амма атта а деш. NIA боху, сийначу даздаршкахь бакъдолчунна хьежа, садаӀа тийна меттиг а хилийта.

95. Шеран замане хьаьжжина хазде. Наб, венок, йа стоьлана тӀехь керла зезагаш.
96. Даздаран мерза хӀума кечде. Бод чагӀде йа печенешна глазур хьакха. Пеш хьо лелайо.
97. Хаздарш дӀахӀиттае. Доха ца ло ловзаран хӀуманаш, цкъацца цхьаъ дӀалуш.
98. Серлонга хьажа ара вала. Суьйренна йоца новкъ — йукъараллехь бен хӀума ца оьшу.
99. БӀаьстенан хӀунаш дийгӀа. Гуьйренна кхаьбан чу хӀунаш дӀахӀиттаде, кхийсалуш хьажа.
100. Аьхка хьаьжкӀаш дӀадаха йа кхоьш дӀадаха. ГӀант тӀехь голаш тӀехь кад а болуш.
101. Даздаран открыткашна адресаш йазде. Цо куьг йаздо, марка йа тӀе хӀоттайо; адресаш хьо лелайо.

Нагахь санна хӀума ца нислахь?

Сацо, кхечу хенахь кхин хӀума хьажа. NIA боху, оьгӀазалла тидаме эца, цунна хьажа лаахь, маьрша хьоьжуш Ӏа бакъхийла. «ХӀан-хӀа» бохург дукха хьолахь билгалдоккху хӀума чӀогӀа хала хилар, хан нийса ца хилар, йа кхин хӀума новкъарло йеш хилар — масала, лазам, мацалла, йа гӀовгӀа. Жима де, Ӏуьйранна хьалха хьажа, йа хьо ша доладе, цо дакъа лоцуьй хьажа. Хьажа цунна «хӀан-хӀа» алахь а, суьйренна меттах ца хилар а.

ХӀуманаш дааран а, садаӀаран а йукъахь муха дӀахӀитто деза хаа лаахь, хьажа кӀеда хӀора дийнан низам. Кечйина хӀуманаш оьшуш хилча, хьажа зорба тоха йиш йолу хӀуманаш, ткъа тобанца болх беш хилча — Ӏуналлин цӀийнан тобанан хӀуманаш. Хьан шен садаӀар а мехала ду: хьажа хьожуш волчун шена хьажар.