Kas-daggoowu Luk Yan Marah Abtoota: 101 Qaxmeqe

Kas-daggoowu luk yan numuh aysuk meqe abtoota dumaak aaxaguk sugeenik yan tiya kinni, xabbacoysan waqdi usuk yamin numuk gariik abaamat. Xakkel 101 qaxmeqe tan, baxiical koboxsen, inki-inkik manna kah massoysaanam kee gibiduk yemqe waqdi manna xabbacoysaanam luk. Baxsale aala matannaasitan, tu gaba-kaleynaak xiqtu matannaasitan. Meqe carra inki salfa saaro culisaanam kee inki fingaan buna sittallih qabaanamaak takkem duuda.

Manna abba luk meqe abtoota dooritaanaah?

Numuk doorita, listik hinnay: usuk dumaak kicnihiyam kee asaaku xiqtamak egeexisa.

• Usuk abuk suge taama kee kacnoytit kassita. Alzheimer’s Association qaddoysannal, biirot taamik suge num lakqo baxsaasisaanam hinnay waraaqat koboxsaanam kicnam xiqta, buqre aba num dambih buqre taama kicnam xiqta.
• Usuk asaaku abbaasitam meqennal wagita. Ku abbay dafaari gersi marak esseerak maleh saacut umman carra baaxom fiirisa yekkek, ayroti dabanat tet cula.
• Xiqtah xaddi luk massoyisa. Qulul, intiiti wagitta, aytiiti ankacisa, gabiiti qansariisa kee buxaaxaq inkih faxximta.
• Kassowta meqennal wagita. Mangom yab kee xalay luk tan abtootay tut marat meqe gersi marah meqe waanam duuda.
• Tu-kah-abaanam cakkik leem kah eceey. Masgiidih hinnay qafar garayih xawlah gooli culisaanam meqe cakkik yan, duddam maleh aban tiyak aysuk raaqa.

Xaylih meqe gersi qokol

Kas-daggoowu mangom dabanak koboxsak gexa: duma xayla, garaba xayla kee dambi xayla. Tah bayti baxiica maleh, sinam taamittel meqe ayrooti kee gibdi ayrooti le, asaaku tablinim luk gexa. Alzheimer’s Foundation of America’s list by stage tonnaah baxsaleh tan tirto le.

Manna abba luk kas-daggoowu luk yan num luk abtoota egeexisennooh?

Xabbacoytak egeexisa, garil daffeyak egeexisa, meqe iyyiim kah yanim massoyisa. Mangom mara abtootat gacaanam kicnan, takkay ikkah egeexisaanam gibidditam garci le.

1. Usuk meqe saaqat doorita, mangom saaku saaqat.
2. Tu inkih awwaluk massoyisa toosat egeexisaanam xiqtoonaah.
3. Qokol esseera, abtootah aytanta hinnay: “Tahamat gaba yoh acayuk xiqtaa?”
4. Atuk egeexisa. Awwali gooli culisa kaadu usuk gariik yawqu. Yablik abaanam xiqtam aysa yabak.
5. Inki daban inki waqdi kah aceey.
6. Gibdi baxiica atuk ab. Alzheimer’s Association qaddoysannal, maaqo qaxmeqe atuk solisaay, sarra maalaacisiyya kaah cula.
7. Usuk kicnannal abuh xaba. Saaro baxsuk culiseeniik tu matan.
8. Meqe waktiiy dooqaysitan kalik solisa. Gaba duqunum, fooca qunxoysisiyya hinnay “Maxiqo” iyyiim solisaanamih asta kinni.

Wagit kaadu sittallih digiraanam kee yabih qaxmeqeyit.

Dabooqih ayroti taamitte

Buxah taamitte aaxaguk yanin kee cakkik faxximta, tohmut egeexisaanam meqe araca kinni. National Institute on Aging xuwalti ceyaanam, xawla massoysaanam, fiirisaanam, waraaqat baxsaasisaanam kee saaro culisaanam sinam kicnam xiqta axcuk qaddoyse. Gersi qokol xakkel dabooqih taamitte.

1. Uluule gooli culisa. Muraaratak xawlah amol qambisaay garil culisa. Sarra, fiirisiyyaa kee koboxsaanam kaxxa meqe taama.
2. Kalsitte sitta luk cula. Baxsale kulurittek egeexisa. Sarra, caxxa-kulur kee data-kulur baxsaasisaanam duddah tan.
3. Xawla massoyisa. Inki baxiica inki waqdi kah aceey. Atuk inki arac doolatak massoyisa.
4. Xuwalti ceya hinnay kalisa. Uluule caycaat le lee kee baxecinnite xuwalti. Daffeyak kalisaanam ibittek gibda calta.
5. Xawla quwa. Maaqok lakat uluule mandil kaah aceey. Gaba bayise marah meqe taama kinni.
6. Waraaqat baxsaasisa. Boosat waraaqat “aalleenim” kee “xabeenim” axcuk baxsa. Kaxxam faxximta hisaab waraaqat kalsisa.
7. Kibon waraaqat qoxxaaysa. Makas meqe leem kee suuqi waraaqat. Sarra, kicnan maaqoh amol dawaarisaanam duddah tan.
8. Lakqo baxsaasisa. Santimitte koobayittek culisa. Numuk kaadu afat tu cula yekkek qunxa lakqo kalsisa.
9. Fiirisa hinnay buurato kala. Daafih amol xabbacowte koraafa, hinnay kursik amol daffeyak gaba solisaanam.
10. Maaqo bical qokola. Xaxxa-caxxa ceyaanam, salaata qulluqusaanam, sitta luk maalaacisaanam. Billookee girak atuk dacrisa.
11. Dabooqih maaqo solisa. Isih tan gabi-kitaabak lukkem faxa. Sarra, usuk tammooysiyya abam xiqta.
12. Biiroti taama aba. Waraaqat culisa, poostah borbortat cula, hinnay suuqi listi sittallih kobaahisa.

Muusika

Aaxaguk yanin muusika sinam qokolta qangara gibiddik taniyyok. Alzheimer’s Association’s music tips qaddoysannal, kicnan muusika, daddali yab maannaasitan kee TV alifeenim meqe. Wagit muusikah abtoota.

13. Isih le muusika kobaahisa. Usuk qunxuk suge waqdih muusika, aroocah muusika, diinih maaqitta kee aada muusika.
14. Sittallih maaqita. Atuk maaqicak egeexisa. Ankacisaanam hinnay qangara maleh maaqitaanam qokol kinni.
15. Dambik fantaaxawa eceey. Gaba tabaabica, guluubitte amol gaba xaga hinnay tambuur xaga. Daffeyak kee dambi xayla luk meqe.
16. Saraada. Kusinat xabbacowtak saraada, hinnay daffeyak gaba aalluk siridda aba.
17. Inki muusikah kasata inkih ankacisa. Kicnan kasata egeexisak ilaa dambi gaba-kaleynaak, buna qubak gersi yab kalik.
18. Muusikat yaaba. Qimmot yaaba qaddoysa: “Duma ittat saraaddak sugteenil yoh qaddoysa.”
19. Vidiyo filmi hinnay konsert wagit. Kicnan agabu meqe carra kah takke. Faxxa saaqat solisa.
20. Aaxaguk yan muusikah aalat aba. Piyanot suge num xabbacowte aalat kicnam xiqta; sarra daban fantaaxawitte.
21. Nafsih yan muusika ankacisa. Qunxa kobaashuh konsert. Yawqen dafqat xayiik daffeya.

Duma kassit: footitte, aalat kee kassowte yab

Duma manot sittallih dooqaysita aytanta maleh. “Tah takkassaa…?” kee “Tah iyyi…?” axcuk maesseerina, aytanta maleh faano aceey. Wagit duma kassitih abtoota.

22. Footo albiim wagita. Tablinim qaddoosa: “Tah manna meqe sara! A ayró mannak sugteh yoh qaddoy.” Usuk kah yaaba migooq inkih oggola.
23. Kassitih sanduuq aba. Manot suge aalat luk tan sanduuq, taamah calaamat hinnay maaqo waraaqat. Inki aalat inki waqdi yawqisa.
24. Mano-bikit kitaab egeexisa. Daban footitte kaxxa qangara luk. Cusub cato-marah meqe.
25. Yabih kaartitte aallina. Conversation cards footo kee yabih faano sitta luk bahta.
26. Dabooqih footitih digir. Photo pairs sinam footitte sitta celta digirih soolisa.
27. Dabooqih vidiyo hinnay duma TV wagit. Esseerak kalik sittallih wagitak yaaba.
28. Taamah aalat gabaak amol aallina. Makaaniik aalat, kalas, hisaab daftari. Gaba duma yaabayit kobaahissam xiqta.
29. Qunxaanih maaqo solisa. Isik sitta maalaacisa, tammaaba hinnay kusinat gariik daffeya.
30. Duma daffeeyak sugeen baaxoh karta wagit. Kaxxa atlasit aaxaguk yan gititte gabaat cula.

Fanniiy abtoota

Fanni taama abaanamal gaca, gaba-kaleynaak hinnay. Aalat kaxxa marih cakkik yan kee amaan luk aalleenim faxximta. Wagit fanni kee gaba-taama.

31. Lee-fannit xisa. Kaxxa waraaqat, daban kuluritte. Egeexisaanam gibiddek gabaat qokola.
32. Kaxxa marih xisiisiyya aba. Caxxa-af kee alay, carra-waam hinnay. Neeh xisiisiyya carraw teebilit hinnay waraaqat taamitta.
33. Footo sitta kobaahisa. Waraaqatak gexso, gari kee maaqoh footitte qoxxaasay sitta kobaahisa. Sarra dooritaanam duddah tan.
34. Caxxa-af massoyisa. Suuqi caxxa-af kee ziyaaza. Sarra, daban caxxa-af ziyaazat culisaanam.
35. Fuula sitta luk aba. Kaxxa ibiritteet xabbacowtak. Sarra, fuula kuraarat kobaahisaanam.
36. Dabooqah kaartitte aba. Qid ayroti kaartitte calaamat eceey hinnay massoyisa.
37. Lafafe tiinik aba. Qunxa sahani solisa. Summi-male aalat aallay xayiik daffeya.
38. Caxxa massoyisa. Bada-buxah sanduuq kee caxxa waraaqat, motoor maleh. Wagit labhah abtoota.
39. Waraaqat kitaabisa. Baxiicak baarah hinnay kataysah. Kitaabisaanam gibiddek usuk yaabaay atu kitaabisa.

Dambiiy buqre taama

Caxaane le ayro kee meqe caaca meqe kataysi. Wagit dambiiy buqre abtoota.

40. Buqre lee cula. Qunxa qalba kee daban mudayitte. Ayroti dabanak lee culaanam meqe fantaaxaw acayta.
41. Buqre muday massoyisa. Teebilik amol heey guluubuh maanoominonaah. Mudaytitte buqrek aysa.
42. Kallaala kee guluuba kala. Gabiiti kalsit aallay, inki caxxa inki waqdi aba.
43. Caxxa ceyta kobaahisa. Inki daban kobaahisa. Sarra, kiis aallaanam meqe taama kinni.
44. Aaxaguk yan gital gexa. Daafik garik hinnay boosah aracal. Xabbacowtem meqe.
45. Sittallih dambit daffeya. Meqe caacal kursik amol daffeya. Qambalitte hinnay gexak yan mara wagita.
46. Kimbiritteh maaqo eceey. Kimbirittah maaqo heey faanok amol wagita.
47. Gari ceya. Baaldiyya, isfondi, meqe carra. Rimmeytitte ceyaanam inki daban meqe taama.

Macca kee maysoh abtoota

Gaba xagaanam, sissaaca, tammooyiyya, ankaciyyaa kee wagitta kas-daggoowu gibiddi waqdi kaxxam faxximta. NHS qaddoysannal, muusika, aalat gabaat aallaanam kee gaba massos dambi xayla luk meqe. Summi kee liqoqaanam meqennal dacrisa; wagit maysoh abtoota.

48. Gaba massoyisa. Awwal esseeraay qunxa kiriim aba. Sissik male kiriim doorita qansari kaliiqok.
49. Sara xaga. Welweel, suuf kee hariir sara aallay gabaat fiirisaay culisa.
50. Xaxxa caxxa kee buna sissaaca. Naanaac hinnay roozmari gabiitak soola. Caaca gibda luk tan marat sissaaca kalsisa.
51. Tirfe maalaacisa. Xabbacowtak, usuk kicnek.
52. Uluule mandil acaya. Gaba kee foocah caacah ayro. Lee xariira awwal wagita.
53. Abtootah sara wagita. Kaxxa ziraaritte kee susitta gibidduk yuxsibiinim. Tu gabaak maataxagonnaah wagita.
54. Kicnan maaqo tammooysa. Qunxa maalaqa, xiqtanal tammooysaanam.
55. Baaxoh caaca ankacisa. Rob, bada hinnay kimbiritteh caaca daban gital.
56. Xabbacowtek gexak yan tu wagita. Kulle lee, baaxoh vidiyo hinnay baaxot buurak gexak yanim.

Digiritte kee kashuk fantaaxaw

Digiritte saaqat-daba maleh, koobaashu maleh kee gibda maleh gexxa waqdi meqe. Aytantat yembeeddek, tet kalsisa. Wagit appitte kee digiritte dooriyya kee kashuk digiritte.

57. Footitte sitta celtam doorita. Picture pairs footitte kalsisiyya maleh sitta luk tambulle, kassit hinnay wagitto axcuk.
58. Inki celta footo geey. Find the same nammaak ilaa ferey doorit acayta. Inki-inkik yaaba.
59. Salfoofit kobaahisa. Sort together kalsitte shaashat amol baxsaasisaanam celta.
60. Kaxxa baxiicale puzzle aba. Kaxxa marih footitte, xabbacowte baxiica. Picture puzzle footo inkih ambullek xabta. Gersi qokol xakkel kas-daggoowu puzzle.
61. Duma kaartah digir digira. Dumak digirak sugeenim. Sarra, kulurik baxsaasisaanam isih kaxxa digir kinni.
62. Domino digira. Afitte sitta celtam heey. Sarra, sitta luk solisaanam duddah tan.
63. Kaxxa qangara garaanah digir. Word search xakkel qangara gita luk, waraaqat taamitta.
64. Aaxaguk yan maxcooxa dambisa. Finish the saying faxxa saaqat dambi qangara tuybulle.
65. Footo bingo digira. Picture bingo dabooqaa kee mangom marah meqe. Kaarta massoysiyyat qokola.
66. Daama digira. Dastuur xabbacoysa. Yaabak gexsaanam duddah tan.

Nafsi koboxsiyya

NIA qaddoysannal, gexso, biskileet kursik amol, gabiiti diriisiyya, kubbat hinnay baaluun sitta luk qambisaanam, qunxa qalba aallaanam kee kaxxa marih viddiyo taamitaanam meqe. Daaktoor esseera cusub tu egeexisaanak awwal, buxaaxaq gibiddek.

67. Baaluun qambisa. Sitta foocat daffeya. Xabbacowtak gexa tohmut gabaat aallaanam xabbacowta.
68. Kursik amol daffeyak vidiyot gexa, kaxxa marah bicsen tiya, garil daffeyak.
69. Laastikih xaggot diriisiyya aba. Xabbacowtak gaba diriisiyya kursik amol.
70. Qunxa qalba gabaak amol aalla. Xabbacowtak muusika luk gaba oggola.
71. Biskileet kursik amol aallina. Daban daqiiqaatah, atuk gariik soolak.
72. Shaashit saraada. Xabbacowte shaash muusika luk gabaat oggola, daffeyak hinnay soolak.
73. Tu-kah-abaanam cakkik leem gexa. Waraaqat heey hinnay buna bayisaanamah. Gexsoh sabab aallen meqe.
74. Caacah daffeynaan sittallih aalla. Sittallih daacura calm breathing luk.

Sinam luk yan abtoota

Sinam luk yanim meqe migooq gibiddik taniyyok, qunxa kobaashu kaxxa kobaashuk aysa. NIA qaddoysannal, numuk kaadu tama num iyyi kinnim kassiitewak ikkah, sinam luk yanim kicnam xiqta. Wagit kataysisiyya.

75. Inki hinnay namma num inki waqdi garaya. Qunxa ziyaara xabbacowte koxxol, footitte wagitaanam luk.
76. Vidiyot dabooqah wara. Qunxa yab, inki af inki waqdi. Wagit telefoon kee vidiyo yab.
77. Kassitih kafe abita. Kas-daggoowu luk yan maraa kee ken qokol maray sitta geyta. Buxah xayiik yan qokol esseera.
78. Xabbacowte waktil maaqo gey. NIA qaddoysannal, aaxaguk yan maktabat, meqe waktil, xawlah gariik daffeya.
79. Kaxxa marih araca ziyaara. Kenih dooqaysiyya kinnuk koh daacur kinni.
80. Qunxa xaylo luk waqdi eceey. Qunxa ziyaara xabbacowtak, hinnay kitaab kah yaaba.
81. Buna luk jariida wagita. Kaxxa qangara afat yaaba. Ayroti fantaaxaw aysa yabak.
82. Gersi num qokola. Masgiidih waraaqat koboxsa hinnay qellat meqe kaarta aba.

Diini kee rooheeni abtoota

Numuk kaadu isi diinit gexa, hinnay maleh. NIA qaddoysannal, aaxaguk yan qibaada, qurxaana hinnay kitaab, muusika, dooqaa kee qid ayroti aada.

83. Aaxaguk yan qibaadat gaxa. Xabbacowte saaqat doorita, dafqat xayiik daffeya, toomut yan marah kas-daggoowu qaddoosa.
84. Intarneetit qibaada wagita ayroti gexso gibiddi waqdi.
85. Dooqa hinnay kitaab sittallih aba. Aaxaguk yan qangara, xabbacowtak yaaba. Aaxaguk yan baxiicat koo qokolam xiqta.
86. Diinih maaqitta maaqita. Isi aadak yanim.
87. Qid ayroti aada dacrisa. Batarik le faniis, dooqaa kee duma koboxsak sugeenim.
88. Dooqaysitan daffeynaan sittallih aalla. Buqret daffeyaanam hinnay ayroti culiyya wagitaanam.

Burtuxaa kee laacitte

NIA qaddoysannal, maaqo acayuk, tirfe maalaacisak, gexisak hinnay gabaak amol aalluk laacitte luk yanim meqe.

89. Daacise kutu hinnay muuka tirfe maalaacisa xabbacowte gabaat.
90. Maaqo sitta luk eceey. Atuk daban heey; usuk cula.
91. Kutu sitta luk gexsa. Atuk laastik gabaat aalla.
92. Guluubittek amol burtuxa aallina. Daacise muuka kaxxa daacur acayta.
93. Burtuxah ziyaara oggola. Gersi dabooqaa kee marakat burtuxa ziyaara taamitte.
94. Num-ceelte laacitta kah aceey. Burtuxa aninnaanek, gersi mara kaxxa daacur luk aallaanaah maysoole. Meqennal kah aceey, digir-aalat heek kalik, cinik kaadu oggola.

Waqdih abtoota

Aada dacrisa, takkay ikkah xabbacoysa. NIA qaddoysannal, xiqtooniinil gexaanam kee qid ayrootit xabbacowte araca daffeynaanah aallen faxximta.

95. Waqdih calaamat massoyisa. Dubbat, caxxa-af teebilik amol heey.
96. Qid ayrot maaqo aba. Xabbacowte keek solisa. Girak atuk dacrisa.
97. Calaamatitte koboxsa. Baxecinnite calaamatitte, inki tiya inki waqdi kah aceey.
98. Nuur wagitoonuh gariinik gexa. Qunxa carra-gexso sinam luk daffeynaan calli faxa.
99. Buqre ayroti caxxa muda. Dayli waqdi buqre mudayitte koboxsay wagita.
100. Baqla hinnay foola baxsa. Dambit daffeyak guluubut sahani luk aba.
101. Qid ayroti kaartitte kitaabisa. Usuk calaamat eceey; atuk migooq kitaabisa.

Abtoota meqennal gexe waatek manna abnaa?

Solisaay gersi saaqat gersi tu abita. NIA qaddoysannal, qaxiir wagitaay usuk dibat wagitto kicnek xaba. Cinam mangom waqdi tu gibiddukkik, saaqat kaliiqok hinnay gersi kaxxa gibda, qansariisa, qulul hinnay xalayk yakke mara. Xabbacoysa, saaku saaqat abita, hinnay atuk egeexisak usuk koo qokolu kah yaacem doorita. Wagit cinan waqdi kee carra-saaqat daacur kaliiqo.

Abtoota maaqo kee daacur fantat heenooh, wagit xabbacowte ayroti daban. Bicsen aalat luk, wagit tibbaaban abtoota, mangom mara luk tanik kaadu, kobaashuh abtoota. Ku nafsih daacur kaadu kaxxam faxximta: wagit qokoleyta isi kibal.