Dimbaliisante wax ci démence ak bari làkk

Nit ñi làkk lu ëpp ci benn làkk mën nañu soppi seen anam ci waxin bi démence di soppi seen mën-mën ci wut baat walla ci dégg li ñuy wax. Yenn nit ñi dañuy tàmbali jëfandikoo làkk bu ñu jàngoon ci njàlbéen; yeneen duñu ko def. Jéego bu gën a baax mooy laaj làkk bi gën a neex nit ki leegi, te topp li mu taamu.

Alzheimer’s Society wax na ne tànnéef ci làkk mën na wuute te digal nañu jëfandikoo làkk bi nit ki gën a jëfandikoo ci jamono. Alzheimer’s Association it lim na dellu ci làkk bu juddu ni benn soppiku ci waxin bu mën a am. Soppiku yii du ñépp lañuy am, te duñu wone tolluwaay bu nit ki tollu.

Ban làkk laa war a jëfandikoo?

Laajal nit ki làkk bi mu bëgg a jëfandikoo ci waxtaan wii. Li mu taamu mën na wuute ci mbir mi ñuy wax, ci barab bi, walla ci waxtu wi ci bés bi. Su soppeekoo làkk, bul ko jëfandikoo ni ab natt, te bul ko digal mu wéy ci làkk bi yaw dégg.

Su fekkee mën nga wax làkk bi mu taamu, jëfandikool baat yu mu xam te jox ko waxtu mu tontu. Su fekkee ay baat yu néew rekk nga xam, wax ko ci anam wu jub te jëfandikool it ay jëmm-jëmm, ay mbir walla ay nataal. Téereet bu Alzheimer’s Society ci wàllu làkk wax na ne mën-mën ci làkk mën na wuute bés bu nekk te sonn, mettit walla feebar mën nañu ko soppi.

Lan moo mën a dimbali ci waxtaan bu bees?

Fàttalikool ay ndimbal yu ñu gën a jëfandikoo ci waxtaan, te yokk ndimbal bu dëppoo ak làkk bi nit ki taamu:

• Jëfandikool baat ak tur yu ñu xam. Laajal nit ki walla kenn ku mu wóolu yan baat la ñuy jëfandikoo ngir ay mbir yu ñu jëfandikoo bés bu nekk, ay nit ci njaboot gi ak ay doxalin yu ñu faral.
• Won it te wax. Joxoñal kopp bi, won ñaari tànnéef, walla jëfandikool nataal walla mbir mu nit ki xam. Jëmm-jëmm mën na dimbali su fekkee baat bi war na dafa jafe.
• Xaaral. Joxal nit ki waxtu mu dégg te tontu. Bul mottal bés bu nekk kàddu bi mu di wax, te bul baamtu laaj bi ci bari làkk ci benn yoon.
• Benn xalaat rekk ci yoon. Tektal gu gudd mën na jafe ci làkk bu mu mën ti doon. Jëfandikool waat bu gàtt, taxawal tuuti, te xool ndax bëgg na yeneen leeral.
• Saytul dégg ak gis. Lunet, jumtukaay yu dimbali dégg, leer bu baax ak barab bu dal mën nañu yombal topp làkk bi.

Su nit ki taamoo jàng, laajal ndax xibaar yu am solo yu ñu bind mën nañu am ci làkkam. Bul sukkandikoo ci tekki bu masin def ngir dogal bu wér, nangu walla tektal ci garab; saytul xibaar yu am solo ak kër gi koy toppatoo.

Naka laa war a def su fekkee waxuma làkk bi nit ki taamu?

Laajal ndax bëgg na xarit walla mbokk bu mu wóolu te làkk ñaar làkk mu ànd ak moom ci waxtaan bu bees. Bul foog ne nit ki bëgg na kenn ku ko tekkiwal; mën na taamu jëmm-jëmm, nataal walla beneen làkk bu ñu bokk.

Ngir rende-wu ak fajkat walla beneen waxtaan bu soxla xibaar bu wér, woowal kilinig bi walla kër gi di joxe toppatoo bi bala. Wax leen làkk bi nit ki taamu te laaj ndimbal làkk bi am. Departemaa wéram ak ndimbal nit ñi ci Etasini leeral na ne mbokk ak xarit mën nañu am jafe ngir tekki xibaar yu am solo ci wàllu wér ci anam wu wér; kër gi mën na leeral pexe yi am ak li fa war. Nit ki mën na tànn ndax kenn ku koy dimbali dina ànd ak moom, te kër gi di waajal ndimbal làkk bu soxla.

Ci biir gis-gis bi, waxal ak nit ki ci boppam te joxal waxtu tekki kat bi mu wax. Saytul ndax nit ki dégg na laaj bi te am na waxtu mu tontu ci kàddoom. Soo ko di dimbali, yokkal leeral rekk su ko bëggee.

Kan laa war a laaj ndimbal faj?

Jafe-jafe ci làkk mën na soppeeku ndank-ndank, waaye soppiku bu gaaw dafa wuute. NHS digal na ñu wut ndimbal faj ci saasi su kenn jaxasee ci yoon bu gaaw. Bul foog ne ñàkk wax bu gaaw mooy démence rekk. Su nit ki jaxasee ci yoon bu gaaw, feebar lool walla jafe na yewwu, jokkool ak kër faj yu gaaw yi ci sa dëkk.

Ngir soppeeku yu ndank, bindal li nga gis te laajal fajkat bi di toppatoo nit ki ndimbal. Moomal làkk bi mu doon jëfandikoo, li ko dimbali mu wax, ak ndax dafa sonn walla feebar. Lii mooy leeral ngir waxtaan, du wone bu xam-xam. Sunu téereet ci waajal gis-gis ak fajkat mën na la dimbali nga waajal say laaj.

Lan laa mën a wax nit ñi yeneen ñiy dimbali?

Ak nangu gu nit ki, dëfal ab bind bu gàtt ngir nit ñi mu bëgg ñu bokk. Mën na lim làkk walla meloy wax bi mu taamu ngir wax ak jàng, ay baat walla tur yu mu xam, ak li ko dimbali mu topp waxtaan. Laajal ndax am na ñu mu bëgg ñu bokk ci ay rende-wu walla ci xibaar ci toppatoo gi. Bul denc xibaar yu sutura yu soxul ndimbal, te wax nit ki kan moo mën a gis bind bi. Bind ci làkk mën na dimbali nit ñi ñu tàmbali waxtaan ci anam wu gën a neex; du wuutu ab tekki kat ci waxtaan bu xat ci wàllu wér.

Naka laa mën a dimbali tànnéef yu nit ki?

Làkk ab wall la ci ni nit ki di jokkoo, waaye du moom rekk tax nit ki di nit ki mu di. Laajal ci ay doxalinu bés bu nekk, li mu soxla, li mu taamu jàng, ak nit ñi mu bëgg ñu bokk. Su nit ki nangu, bindal ay baat walla waat yu mën a dimbali nit ñi yeneen ñiy dimbali te leeral leen naka lañu koy jëfandikoo. Sàmmal ay bind yi ci sutura te seddoo rekk li nit ki nangu nga seddoo.

Bul dig nit ki mu jëkkat, mu tekki ngir ñeneen walla mu wone li mu dégg. Yenn waxtaan yi mën nañu gën a yomb ci benn làkk, yeneen ci beneen làkk. Li gën a am solo mooy kóolute nit ki, suturam ak tànnéefam, loolu moo gën a am solo ci topp benn làkk rekk.

Sunu ndimbal ci waxtaan moo jëmal ci wax ci anam wu yomb, déglu ak jëfandikoo ay nataal. Ngir ndimbal ci waajal gannaaw xam-xam bu démence, xool jéego yu njëkk gannaaw xam-xam bu démence.