Dementiawan ashkha simipi yanapakuy

Ashkha simipi rimaq runakunaqa, dementia simikunata tarinankuta utaq hamut’anankuta tikrachiptin, huk hina rimanakuyta atinkuman. Wakin runakuna ñawpaqta yachasqan siminkupi rimayta qallankuman; wakinkunataq mana. Aswan allin qallariyqa kunan mayqin simipi rimayta munasqanta tapuy, chaymantataq paypa munasqanta qatiy.

Alzheimer’s Society nisqanman hina, simipi munakuykuna hukniray kanman hinaspa runapa sapa kuti llamk’achisqan siminta llamk’achiyta yuyaychan. Alzheimer’s Association hinallataq ñawpaq siminman kutiyta huk rimanakuy tikray atisqan hina willan. Kay tikraykunaqa mana llapankunamanmi pasan, nitaq runapa ima sayasqanpi kasqanta willanchu.

¿Mayqin simipitataq rimanay?

Kay rimanakuypaq mayqin simipi rimayta munasqanta tapuriy. Paypa munasqanqa rimasqa temaman, maypi kasqanman utaq p’unchawpa pachanman hina tikrayta atinman. Sichus huk simiman tukupun chayqa, ama pruebaman hina qhawaychu, nitaq qam hamut’asqayki simillapi rimananta atichaychu.

Sichus pay munasqan simita rimaqtiyki, riqsisqa simikunata llamk’achiy hinaspa kutichinampaq unayta quy. Sichus huk ishkay simillata yachanki chayqa, chiqaqta willay hinaspa makiwan rikuchiykunata, imakunata utaq siq’ikunatapas llamk’achiy. Alzheimer’s Society-pa simimanta yuyaychasqan nin simi yachayqa p’unchawmanta p’unchawman hukniray kananta atisqanmantawan, sayk’usqa kay, nanay utaq unquywanpas sasachakuyta atisqanmantawan.

¿Imataq sapa p’unchaw rimanakuypi yanapanman?

Rimanakuymanta sapa kuti yuyaychaykunata waqaychay, hinaspa runapa siminman hina yanapakuykunata yapay:

• Riqsisqa simikunata sutikunatapas llamk’achiy. Runata utaq pay confiasqan runata tapuriy ima simikunata sapa p’unchaw imakunapaq, ayllu runakunapaq hinaspa ruwaykunapaq llamk’achinku.
• Rikuchiy hinaspa rimaypas. Huk qiruta t’aqllay, iskay akllanata rikuchiy, utaq riqsisqa fotota icha imata llamk’achiy. Allin simita tarinay sasachakuptinqa, huk rikuchiy yanapanman.
• Suyay. Runaman uyariypaq kutichiypaqpas pachata quy. Ama sapa rimayninta tukuychu, nitaq tapuyta ashkha simipi huk kutillapi kutipaychu.
• Huk yuyayllata sapa kuti rimay. Unay willakuyqa mayqin simipipas sasa kanman. Uchuy rimayllata rimay, samariy, chaymanta qhaway astawan uyariyta munanchu.
• Uyariyta qhawaytapas qhaway. Lentes, uyariy yanapaq, allin k’anchay hinaspa ch’in nisqa kitipi kayqa simita aswan mana sasa uyariyta atichinman.

Sichus runa ñawinchayta munan chayqa, tapuriy saludmanta hatun willakuykuna paypa siminpi kanchus. Hampiqwan rimanaypaq, ari niypaq utaq hampi kamachiykunapaq ama kikinmanta tikraq programallaman hap’ipakuychu; hatun willakuykunata hampiqwan chiqaqchay.

¿Imataq ruwasaq runa munasqan simita mana rimaqtiy?

Tapuriy icha sapa p’unchaw rimanakuypaq huk confiasqa iskay simiyuq amigo utaq ayllu runa yaykunanta munan. Ama yuyaychu payqa huk runa t’ikrananpaq munasqanta; ichapas rikuchiykunata, siq’ikunata utaq iskayninku yachasqan huk simita aswan munanman.

Hampiqwan tinkuypaq utaq chiqa willakuyta munakuq huk rimanakuypaq, manaraq ripuspa waqyay. Runapa munasqan siminta willay hinaspa ima t’ikraq yanapakuy kasqanta tapuriy. U.S. Department of Health and Human Services willakun ayllu runakuna amigokunapas hatun salud willakuykunata mana chiqa t’ikrayta atisqankumanta; yanapaq wasiqa ima akllanakunata hinaspa kay llaqtapi kamachiykunata willayta atin. Runam munanman pi qatikunanpaq, ichaqa munasqa simi yanapaytaqa hampiq wasi allichanman.

Tinkuy pachapi, runaman chiqaqta rimay hinaspa t’ikraqpa rimanampaq pachata quy. Tapuysqata hamut’asqanta hinaspa kikinkunapa siminpi kutichiyta atisqanta chiqaqchay. Sichus payta yanapashanki chayqa, pay munaptillanmi yapasqa willakuyta yapay.

¿Hayk’aqtaq hampiqpa yanapayninta mañakunay?

Simi sasachakuykunaqa pacha pasaptin tikrayta atinkuman, ichaqa ñapuq tikrayqa hukniraymi. NHS nin piwanchus ñapuqmanta pantasqa tukupuqtin utqaylla yanapayta mañakunata. Ama rimanakuypa ñapuq chinkayninta dementiap sapa kuti ruwasqanlla kasqanta yuyaychu. Sichus runa ñapuqmanta pantasqa tukupun, ancha unqusqa rikukun utaq mana rikch’ariyta atinchu chayqa, kay llaqtapi utqaylla hampina yanapayta waqyay.

Pisi-pisimanta tikraykunapaqtaq, ima rikuchkasqaykita qillqay hinaspa runapa hampiqninmanta tapuy. Mayqin simipi rimashasqanta, imataq rimanakuypi yanaparqan, sayk’usqachu utaq unqusqachu karqan chayta qillqay. Kayqa rimanakuypaq willakuymi, mana unquy tarisqachu. Hampiqwan tinkuymanta yuyaychasqayku tapuykunata wakichinaykipaq yanapasunkiman.

¿Imatataq huk yanapaqkunaman willasaq?

Runapa ari ninwan, pay munasqan runakunapaq uchuy qillqata waqaychay. Chaypi rimaypaq ñawinchaypaqpas munasqan simi utaq simi laya, riqsisqa simikuna sutikunapas, hinaspa rimanakuyta qatinanpaq ima yanapasqan kanman. Tinkuyman utaq qhaway willakuykunaman pipas yaykunanta munasqanta tapuriy. Mana yanapakuypaq munasqa sapalla willakuykunata ama qillqaychu, hinaspa pi chay qillqata qhawananta atinman chayta willay. Simimanta qillqasqa yuyaychayqa runakunata aswan samisqa rimanakuypi qallarinankupaq yanapan; ichaqa sasa salud rimanakuypaq t’ikraqpa rantinpi mana kayta atinchu.

¿Imaynataq runapa akllayninkunata yanapaspa qhawaq?

Simiqa runapa tinkukuyninpaq huk parte, ichaqa mana tukuy kayninchu. Ruwayninkunamanta, munasqankunamanta, ñawinchay munasqankunamanta hinaspa pipas yanapanankuta munasqanmanta tapuriy. Sichus runa munan chayqa, huk yanapaqkunapaq yanapaq simikunata utaq rimaykunata qillqay hinaspa imaynata llamk’achinankuta willay. Qillqasqakunata sapallapi waqaychay, runa ari nisqan willakuyllata mast’ariy.

Ama runata yachachikunanpaq, hukkunapaq t’ikrananpaq nitaq imata hamut’asqanta rikuchinanpaq atichaychu. Wakin rimanakuykuna huk simipi aswan facil kanman, wakinkunataq huk simipi. Runapa samisqa sientekuy, sapallan kaynin hinaspa akllayninmi aswan hatun, huk simillapi takyasqa kaymantaqa.

Rimanakuymanta yuyaychasqayku pisi simiwan rimaymanta, uyariymanta hinaspa siq’ikunata llamk’achiymanta rimapayan. Unquy tarisqa qhipa allichakuymanta yanapakuyta munaspaqa, dementia tarisqa qhipa ñawpaq ruwaykuna nisqata qhaway.