Деменциимæ бирææвзаг ныхасмæ хъахъхъæнæн

Деменцийы тыххæй дзырдты агурæн кæнæ къухдарæн кæд ивына, уæд бирæ æвзаджы зонын адæм, гæнæн ис, æндæрхуызон ныхас кæной. Иу адæм райдайынц раздæр зонывгæ æвзагыл дзурын; иннæтæ та — нæ. Фыццаг æнтыстджын фæлдзæхæн у — бафарст, цавæр æвзаг у адæймæн ныртæккæ зындæр, æмæ стæй йæ æнхъæлмæкæсонмæ гæсгæ кæн.

Alzheimer’s Society зæгъы, æвзаджы æнхъæлмæкæсон гæнæн ис алыхуызон уа, æмæ æххуыс кæны уыцы æвзагыл ныхас кæнын, кæцы адæймæн уæвæг хуыздæр. Alzheimer’s Association дæр амоны, райдианон æвзагмæ раздæхæн гæнæн ис уа ныхасы ивддзинады иу фадат. Ацы ивддзинæдтæ алкæмæн дæр нæ æрцæуынц æмæ адæймаджы стади тыххæй ничи зонын кæнын нæй.

Цавæр æвзагыл хъуамæ дзурон?

Адæймæн бафарст, цавæр æвзагæй фæнды ацы ныхас кæнын. Йæ æнхъæлмæкæсон гæнæн ис ивæт темæйæ, бынатæй кæнæ боны рæстæгæй. Кæд æвзаг фæивы, ай ма кæн уацарыс кæнæ ма тынг ныхас кæн, цæмæй уыцы æвзагыл дарддæр дзурæд, кæцы дæ бон у къухдары.

Кæд уыцы æвзаг дæ бон у зонын, уæд зонывгæ дзырдтæ спайда кæн æмæ йын рæстæг лæвæр дзуапп дæттынæн. Кæд æрмæст цалдæримæ дзырдтæй зоныс, уæд рæстæгдзинадæй зæгъ уый æмæ нысаниутæ, дзаумæттæ кæнæ нывтæ дæр спайда кæн. Alzheimer’s Society-йы æвзаджы тыххæй амынд зæгъы, æвзаджы зонынæн бонæй бонмæ гæнæн ис ивæт æмæ уыймæ, гæнæн ис, аххос кæной фæллад, рис кæнæ рынчын.

Æнæхъæн ныхасы цы баххуыс кæны?

Ныхасы иумæйаг хъахъхъæны амындтæ сæрмæ дар æмæ уыдонмæ бафтау ахæм хъахъхъæнæн, кæцы адæймагæн æххуыс у:

• Зонывгæ дзырдтæ æмæ нæмттæ спайда кæн. Адæймæгæн кæнæ йæ зондджын адæймæгæн бафарст, цавæр дзырдтæй ныхас кæнынц æнæхъæн дзаумæтты, бинонты æмæ æнæхъæн архайдты тыххæй.
• Æрмæст дзырды равдис æмæ дæр. Фæндыгмæ нысан кæн, дыууæ фадаты равдис, кæнæ зонывгæ ныв кæнæ дзаума спайда кæн. Нысаниуæг баххуыс кæны, кæд хъæугæ дзырд ссарын зын у.
• Бадзур. Адæймæн рæстæг лæвæр хъусын æмæ дзуапп дæттынæн. Æппæт хъуыдыйæдтæ йæ бæсты ма кæн æмæ фарст иу рæстæджы бирæ æвзагыл дарддæр ма зæгъ.
• Иу рæстæджы æрмæст иу хъуыдыйад. Даргъ хъуыды бирæ æвзагыл дæр гæнæн ис зын уа. Цыбыр хъуыдыйад зæгъ, уæлæмхас у, æмæ стæй бафæлвар, ноджы ис, æз дæн, фылдæр зонын йæ фæнды.
• Хъусыгарæн æмæ уынæн сбæрæг кæн. Айнагæнтæ, хъусынæн фæрæзтæ, хорз рухс æмæ сабыр бынат æвзаджы къухдарæн æнтыстджынæй кæнынц.

Адæймаг кæд фæрсын æнхъæлмæ кæсы, уæд бафарст, ахæм амынд информаци йæ æвзагыл ис, æз дæн, уыдонæй. Медицинон æнхъæлмæкæсонæн, разæнгардæнæн кæнæ хосы тыххæй амындæн автоматон тæлмацмæ æрмæст ма ныххæц; ахæм амынд информаци хъахъхъæнæн амбырдгæнæгимæ сбæлвырд кæн.

Цы хъуамæ кæнон, кæд уыцы æвзаг зонын нæ дæн, кæцы адæймаг æнхъæлмæ кæсы?

Бафарст, æнхъæлмæ кæсы, æз дæн, йемæ æнæхъæн ныхасмæ баиу уа зондджын дуууææвзагон æмбал кæнæ бинон. Ма хъуыды кæн, цæмæй адæймаг æнхъæлмæ кæсы, цæмæй æндæр чи тæлмац кæна; йын, гæнæн ис, фылдæр нысаниутæ, нывтæ кæнæ æндæр æвзаг æнхъæлмæ у, кæцы сæ дыууæн дæр зонынц.

Медицинон равзæрстæн кæнæ æндæр ахæм ныхасæн, кæцы рæстæгдзинад æнхъæлмæ кæсы, раздæр клиникæмæ кæнæ хъахъхъæны службæмæ баздзыхъæн. Зæгъ, цавæр æвзаг æнхъæлмæ кæсы адæймаг, æмæ бафарст, цавæр тæлмацы фадæттæ ис. АИШ-ы Æнцадис æнкъарæнæн министрад амоны, бинонтæ æмæ æмбæлттæ гæнæн ис нæй амынд медицинон информаци рæстæгæй тæлмац кæнын; службæ йæ фадæттæ æмæ бынатон домæнтæ амонæн ис. Адæймаг æнхъæлмæ кæны, цæуы, æз дæн, йемæ хъахъхъæнæг, æмæ æмбырдгæнæг хъæуы æххæст кæна, кæд тæлмац хъæуы.

Равзæрсты рæстæджы адæймæгæн комкоммæ дзур æмæ тæлмацгæнæгæн рæстæг лæвæр дзурынæн. Сбæрæг кæн, фарст къухдардта, æз дæн, адæймаг æмæ йын фадат ис йæхæдæг дзырдтæй дзуапп дæттын. Кæд дæ хъахъхъæнæн дарыс, уæд æххæст информаци æрмæст уæд бавæр, кæд адæймаг уый фæнды.

Кæд медицинон хъахъхъæнæн агурон хъæуы?

Æвзаджы зынарæнтæ гæнæн ис рæстæджы ивыной, фæлæ æвиппайды ивддзинад у æндæр. NHS æмбарын кæны тагъд медицинон хъахъхъæнæн агурын, кæд чи ис æвиппайды æнæзонгæ уыдзæн. Ма хъуыды кæн, цæмæй ныхасы æвиппайды фесафæн деменцийы æрмæст хай у. Адæймаг кæд æвиппайды æнæзонгæ уа, тынг рынчын уа кæнæ йæ райхæлдзæн зынæй уа, уæд бынатон тагъд медицинон хъахъхъæны службæтæм баздзыхъæн.

Рагæй-иу ивддзинæдтæн йæ зонын лæвæрд æмæ адæймаджы дохтырæй хъахъхъæнæн бафарст. Фыссын лæвæр, цавæр æвзагыл дзуры, цы йын ныхасы баххуыс кодта æмæ фæллад кæнæ рынчын уыдис, æз дæн. Ацы фыст ныхасæн амынд у, диагноз нæу. Нæ дохтырмæ равзæрæны амынд дæ баххуыс кæны фарстытæ баххæст кæнынæн.

Æндæр хъахъхъæнæгæн цы зæгъон ис?

Адæймаджы разæнгардимæ гæсгæ, цыбыр фыст фыссын лæвæр уыдонæн, кæцы йын хъахъхъæнæн фæнды. Уым гæнæн ис уын дзургæ æмæ фысгæ æнхъæлмæ кæсон æвзаг кæнæ диалект, зонывгæ дзырдтæ кæнæ нæмттæ, æмæ цы йын ныхас къухдарæн æнтыстджын кæны. Бафарст, равзæрстытæм кæнæ хъахъхъæны хабæрттæм хæссы, æз дæн, кæцыдæртæ баиуой. Хъахъхъæнæнæн æнæхъæуы хибардзинадтæ ма фысс, æмæ зæгъ адæймæн, чи уыцы фыст фенæн йæ бон у. Æвзаджы фыст адæмæн ныхас райдайын æнтыстджынæй кæны; уый æхсæнадон хъахъхъæны зын ныхасæн тæлмац нæ хуыссы.

Куыд адæймаджы æнхъæлмæкæсонтæ бахъахъхъæнон ис?

Æвзаг у адæймаджы бастдзинады хай, фæлæ йæ æппæтæн нæ амоны. Йæ æнæхъæн архайдты, уæлæмхасæнты, фæрсыны æнхъæлмæкæсонтæ æмæ уыцы адæмы тыххæй бафарст, кæдон баиуæн йын фæнды. Кæд адæймаг разы у, æндæр хъахъхъæнæгæн хъæуджытæ дзырдтæ кæнæ ныхæстæ фысс æмæ сæ бахъахъхъæн, куыд сæ спайда кæнын хъæуы. Фысттæ сусæгæй дар æмæ æрмæст уый дæр бавдис, кæцы дæттынæн адæймаг разы у.

Адæймæн ма тынг ныхас кæн, цæмæй æххæст уа, æндæртæн тæлмац кæна кæнæ равдиса, цы къухдары. Иу ныхас иу æвзагыл гæнæн ис æнтыстджынæй уа, иннæ та — æндæр æвзагыл. Адæймаджы æнтыстдзинад, хибардзинад æмæ æнхъæлмæкæсон æнæмбæлгæ сты æрмæст иу æвзагыл дард цæуынæй.

Нæ ныхасы амындтæ амонынц, куыд хуымæтæгæй дзурын, куыд хъусын æмæ куыд нывтæй пайда кæнын. Диагнозы стæй йæ фæстæ план кæнынæн бахъахъхъæнæнæн кæс деменцийы диагнозы стæй фыццаг фæлдзæхæнтæ.