Te pahonoraa poto
A ani eaha te reo tā te taata e hinaaro ra e faaohipa. E paraparau paha vetahi taata e ora ra ma te pohe manaʻo e paraparau reo rau i te hoê reo tā rātou i haapii na mua aʼe, tera râ, e ere ïa i te mea e tupu i te taata atoa. A faaohipa i te mau parau matau e te mau hiʻoraa, e a ani i te mau tauturu hauora eaha te tauturu reo e vai ra no te mau farereiraa.
- A ani eaha te reo e hau roa aʼe i te faaauraa no teie paraparau; eiaha e manaʻo noa.
- E paraparau paha vetahi taata i te hoê reo i haapiihia na mua aʼe, tera râ, e ere ïa i te mea e tupu i te taata atoa e e ore ïa e faaite i te huru o te taata.
- A faaohipa i te mau parau matau, a horoa i te taime hau atu, e a tauturu i te parau na roto i te mau hohoʻa aore ra te mau hiʻoraa.
- No te mau farereiraa hauora, a farerei i te tauturu hauora na mua aʼe e a ani eaha te tauturu reo e vai ra.
- Te huru tauiraa oioi i roto i te paraparau e te peapea manaʻo, e titau ïa i te tauturu a te taote.
I nia i teie pae (6 tuhaʻa)
E taui paha te huru o te paraparau a te feia e paraparau reo rau ia taui to rātou imiraa parau aore ra to rātou mārama no te pohe manaʻo. E haamata paha vetahi taata i te faaohipa i te hoê reo tā rātou i haapii na mua aʼe; e ore vetahi atu. Te taahiraa matamua e tauturu roa aʼe, o te ani ïa eaha te reo e hau roa aʼe i te faaauraa i teie nei, e i muri iho, a pee i te aratairaa a te taata.
Te parau ra te Alzheimer’s Society e e taui te hinaaro reo e te aʻo ra ia faaohipa i te reo tā te taata e faaohipa matauhia ra. Te faataa atoa ra te Alzheimer’s Association i te hoiraa i te reo tumu ei hoê tauiraa paraparau e tia paha. E ere teie mau tauiraa i te mea e tupu i te taata atoa e e ore ïa e faaite i te huru o te taata.
Eaha te reo tāu e faaohipa?
A ani i te taata eaha te reo tāna e hinaaro e faaohipa no teie paraparau. E taui paha tāna hinaaro ia au i te tumu parau, te vahi, aore ra te taime o te mahana. Mai te peu e taui oia i te reo, eiaha e hiʻo i te reira mai te hoê tamataraa e eiaha e titau ia tamau noa oia i te reo tā ʻoe e mārama ra.
Mai te peu e paraparau ʻoe i te reo tāna e hinaaro ra, a faaohipa i te mau parau matau e a horoa iāna i te taime no te pahono. Mai te peu e iti noa ā te mau parau tā ʻoe e ite ra, a parau-tiʻa e a faaohipa atoa i te mau hiʻoraa, te mau taoʻa, aore ra te mau hohoʻa. Te faataa ra te aratairaa reo a te Alzheimer’s Society e e taui te aravihi reo i tera mahana i tera mahana e e fifi roa aʻe paha no te rohirohi, te mauiui, aore ra te maʻi.
Eaha te mau mea e tauturu i roto i te hoê paraparau matauhia?
A haamanaʻo i te mau manaʻo tauturu matauhia no te paraparau, e a amui i te mau tauturu e tano i te reo o te taata:
- A faaohipa i te mau parau e te mau iʻoa matau. A ani i te taata aore ra i te hoê taata taatahia eaha te mau parau tā rātou e faaohipa ra no te mau taoʻa matauhia, te mau melo o te utuafare e te mau peu matauhia.
- A faaite e a parau atoa. A tuhi i te hoê aua, a faaite i e piti maitiraa, aore ra a faaohipa i te hoê hohoʻa aore ra te hoê taoʻa matau. E tauturu paha te hoê hiʻoraa ia fifi te iteraa i te parau tano.
- A tiai. A horoa i te taime i te taata ia faaroʻo e ia pahono. Eiaha e faaoti i te mau irava atoa aore ra e ui faahou i te uiraa i roto i te mau reo e rave rahi i te hoê taime.
- Hoê noa manaʻo i te taime hoê. E fifi paha te hoê faataaraa roa i roto i te mau reo atoa. A faaohipa i te hoê irava poto, a faaea rii, e a hiʻo mai te peu e hinaaro oia i te tahi atu mau haamaramaramaraa.
- A hiʻopoa i te faarooraa e te hiʻoraa. E tauturu te mau hiʻo mata, te mau mauhaa faaroʻo, te māramarama maitai e te vahi mārie ia māmā aʼe te mārama i te reo.
Mai te peu e hinaaro te taata e taiʻo, a ani mai te mea e vai ra te mau haamaramaramaraa faufaa i pāpaʻihia i roto i tāna reo. Eiaha e tiaturi noa i te hoê iritiraa noa a te matini no te hoê faaotiraa hauora, te faatiaraa, aore ra te mau aratairaa no te raau; a haapapu i te mau haamaramaramaraa faufaa e te tauturu hauora.
Eaha mai te peu e ore au e paraparau i te reo tā te taata e hinaaro ra?
A ani mai te mea e hinaaro oia e amui mai te hoê hoa aore ra te hoê fetii taatahia e paraparau reo piti i roto i te hoê paraparau matauhia. Eiaha e manaʻo noa e hinaaro te taata ia iriti vetahi ê i tāna parau; e hinaaro paha oia i te mau hiʻoraa, te mau hohoʻa, aore ra te tahi atu reo tā rāua e mārama tahi ra.
No te hoê farereiraa i te taote aore ra te tahi atu aparauraa e titau i te mau haamaramaramaraa tano, a niuniu i te fare maʻi aore ra te tauturu hauora na mua aʼe. A faaite i te reo tā te taata e hinaaro ra e a ani eaha te tauturu reo e vai ra. Te faataa ra te U.S. Department of Health and Human Services e ore paha te mau fetii e te mau hoa e nehenehe i te iriti tano i te mau haamaramaramaraa hauora faufaa; e nehenehe te tauturu ia faataa i tāna mau ravea e te mau titauraa i te vahi. E nehenehe te taata e maiti mai te mea e hinaaro oia e haere tahi mai te hoê taata tauturu, area te tauturu hauora te faaineine ra i te tauturu reo e titauhia ra.
I te taime o te farereiraa, a paraparau tiʻa atu i te taata e a horoa i te taime ia paraparau te taata iriti reo. A hiʻopoa e mārama ra te taata i te uiraa e e vai ra tōna taime no te pahono ma tāna iho mau parau. Mai te peu e tauturu ra ʻoe iāna, a amui i te tahi atu mau haamaramaramaraa ia hinaaro noa oia.
Afea au e ani ai i te aʻo a te taote?
E taui te mau fifi reo i te roaraa o te taime, tera râ, e mea taa ê te hoê tauiraa oioi. Te aʻo ra te NHS ia imi oioi i te tauturu hauora ia riro faahou vetahi ei taata peapea manaʻo oioi. Eiaha e manaʻo noa e no te pohe manaʻo noa te hoê moeraa oioi o te aravihi paraparau. Mai te peu e riro oioi te taata ei taata peapea manaʻo, e maʻi roa, aore ra e fifi ia faaara, a farerei i te mau tauturu hauora oioi i to ʻoutou vahi.
No te mau tauiraa māmā, a tapao i tā ʻoe e ite ra e a ani i te taote o te taata i te aʻo. A papaʻi eaha te reo tāna i faaohipa, eaha te mau mea i tauturu iāna ia paraparau, e mai te mea rā e rohirohi oia aore ra e maʻi. E faataaraa teie no te hoê aparauraa, e ere i te hoê faaotiraa maʻi. E tauturu tā mātou aratairaa no te farereiraa i te taote ia faaineine ʻoe i te mau uiraa.
Eaha tāu e parau i te tahi atu mau taata tauturu?
Ma te faatiaraa a te taata, a vaiiho i te hoê nota poto no te feia tāna e hinaaro e amui. E nehenehe ia faataa i te reo aore ra te reo āpī tāna e hinaaro ra no te paraparau e te taiʻo, te mau parau aore ra te mau iʻoa matau, e te mau mea e tauturu iāna ia pee i te hoê paraparau. A ani mai te mea e hinaaro oia ia amuihia vetahi taata taa ê i roto i te mau farereiraa aore ra te mau parau apī no te tiaki. Eiaha e papaʻi i te mau haamaramaramaraa taa ê e ore e titauhia no te tauturu, e a faaite i te taata o vai te nehenehe e hiʻo i te nota. E tauturu te hoê nota reo ia haamata te taata i te hoê paraparau ma te hau roa aʼe; e ore ïa e mono i te taata iriti reo no te hoê aparauraa hauora fifi.
Nafea au e tauturu ai i te mau maitiraa a te taata?
E tuhaa te reo no te huru o te taata i te taairaa atu i vetahi ê, tera râ, e ere ïa oia anaʻe. A ani no niʻa i tāna mau peu matauhia, tāna mau mea auhia, tāna mau hinaaro taioraa e te feia tāna e hinaaro e amui. Mai te peu e faatia te taata, a papaʻi i te mau parau aore ra te mau irava tauturu no te tahi atu mau taata tauturu e a faataa i te huru o te faaohiparaa. A tapeʻa i te mau nota ma te huna e a faaite noa i te mau mea tā te taata i faatia.
Eiaha e titau i te taata ia haapiipi, ia iriti reo no vetahi ê, aore ra ia faaite i tāna e mārama ra. E māmā aʻe paha vetahi mau paraparau i roto i te hoê reo, e vetahi atu i roto i te tahi atu reo. Mea faufaa roa aʻe te hau, te oraraa huna e te maitiraa a te taata i te tapearaa i te hoê noa reo.
Te faataa ra tā mātou mau manaʻo tauturu no te paraparau i te paraparau māmā, te faaroʻo e te faaohiparaa i te mau hohoʻa. No te tauturu i te faanahoraa i muri aʻe i te iteraa i te pohe manaʻo, a hiʻo i te mau taahiraa matamua i muri aʻe i te iteraa i te pohe manaʻo.
Mau ui pinepine
E faahoi anei te pohe manaʻo i te taata i tāna reo mātāmua?
E haamata paha vetahi taata e ora ra ma te pohe manaʻo i te faaohipa faahou i te hoê reo tā rātou i haapii na mua aʼe, area vetahi atu, aita. E taui te hinaaro reo ia au i te taata, te tumu parau e te mahana. A ani eaha te reo e hau roa aʼe i te faaauraa, eiaha e faaohipa i te reira no te haapao i te huru o te taata.
E paraparau anei au i te reo mātāmua o te taata?
A ani eaha te reo tāna e hinaaro e faaohipa i teie nei. Mai te peu e ite ʻoutou i taua reo ra, a faaohipa i te mau parau matau e a horoa iāna i te taime no te pahono. Mai te peu e ore, a ani mai te mea e hinaaro oia e amui mai te hoê taata taatahia e paraparau reo piti i roto i te hoê paraparau matauhia.
Eaha tāu e rave mai te peu e ore au e mārama i tā te taata e parau ra?
A faaea mārie e a ani iāna ia faaite, ia tuhi, aore ra ia faaohipa i te tahi atu parau mai te peu e hinaaro oia. E tauturu paha te hoê hohoʻa, te hoê taoʻa matau, aore ra te hoê hiʻoraa. Eiaha e uiui tamau iāna e eiaha hoʻi e haavarevare e mārama ra ʻoe i te mau haamaramaramaraa faufaa no te hauora.
Nafea au e faaineine ai no te hoê farereiraa i te taote?
A farerei i te fare maʻi na mua aʼe i te tereraa, a faaite eaha te reo tā te taata e hinaaro ra, e a ani eaha te mau ravea tauturu reo e vai ra. A ani i te taata o vai tāna e hinaaro e haere tahi mai; e tia i te hoê taata tauturu ia amui mai ma te ore e paraparau mono iāna.
E tuhaa anei te hoê tauiraa oioi i roto i te reo no te pohe manaʻo?
E ore te hoê tauiraa reo anaʻe e faaite i te tumu. Mai te peu e riro faahou te taata ei taata peapea manaʻo oioi aore ra e taui oioi roa tāna paraparau, a imi i te tauturu hauora oioi eiaha e manaʻo noa e no te tereraa i mua o te pohe manaʻo ïa.
Mau puna
Te faaʻa‘i nei mātou i te mau ʻutuafare e te mau haʻapiʻiraa e tiaʻi teie pae. Ua haamāʻitihia tataitahi i te taime o te haapaʻoraa.
- How to communicate with a person with dementia · Alzheimer's Society
- Dementia and language · Alzheimer's Society
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- May an LEP person use a family member or friend as his or her interpreter? · U.S. Department of Health and Human Services
- Sudden confusion (delirium) · NHS