Ku seketela mbulavurisano hi tindzimi to tala

Vanhu lava vulavulaka tindzimi to tlula rin’we va nga vulavula hi tindlela to hambana loko vuvabyi bya ku rivala byi cinca ndlela leyi va kumaka marito kumbe ku twisisa ha yona. Vanhu van’wana va sungula ku tirhisa ririmi leri va ri dyondzeke khale; van’wana a swi va humeleli. Goza ro sungula leri pfunaka ngopfu i ku vutisa leswaku i ririmi rihi leri titswaka ri rhulekile sweswi, kutani u landzela ndlela leyi munhu a yi tsakelaka.

Alzheimer’s Society yi vula leswaku ku tsakela ka ririmi ku nga hambana naswona yi ringanyeta ku tirhisa ririmi leri munhu a toloveleke ku vulavula hi rona. Alzheimer’s Association yi tlhela yi boxa ku tlhelela eka ririmi ra le kaya tanihi ku cinca kun’wana loku nga vaka kona eka mbulavurisano. Ku cinca loku a ku humeleli eka munhu un’wana ni un’wana naswona a ku ku byeli xiyimo xa munhu.

Xana ndzi fanele ndzi tirhisa ririmi rihi?

Vutisa munhu leswaku i ririmi rihi leri a lavaka ku ri tirhisa eka mbulavurisano lowu. Leswi a swi tsakelaka swi nga cinca hi nhlokomhaka, ndhawu kumbe nkarhi wa siku. Loko a cinca ririmi, u nga swi teki tanihi xikambelo kumbe ku n’wi sindzisa a ya emahlweni hi ririmi leri u ri twisisaka.

Loko u ri vulavula ririmi leri a ri tsakelaka, tirhisa marito lama tolovelekeke naswona n’wi nyike nkarhi wo hlamula. Loko u tiva marito matsongo ntsena, vula ntiyiso kutani u tirhisa swikombiso swa mavoko, swilo kumbe swifaniso na swona. Nkwetso wa ririmi wa Alzheimer’s Society wu boxa leswaku vuswikoti bya ririmi byi nga hambana siku ni siku naswona byi nga khumbiwa hi ku karhala, ku vava kumbe vuvabyi.

Xana i yini lexi nga pfunaka eka mbulavurisano wa siku ni siku?

Tshama u tsundzuka switsundzuxo swa mbulavurisano leswi tolovelekeke, naswona u engetela nseketelo lowu fambelanaka ni ririmi ra munhu:

• Tirhisa marito ni mavito lama tolovelekeke. Vutisa munhu kumbe un’wana loyi a n’wi tshembaka leswaku i marito wahi lama va ma tirhisaka eka swilo swa siku ni siku, swirho swa ndyangu ni mikhuva.
• Kombisa u tlhela u vula. Kombetela khapu, komba swilo swimbirhi leswi a nga hlawulaka eka swona, kumbe tirhisa xifaniso kumbe nchumu lowu tolovelekeke. Xikombiso xa mavoko xi nga pfuneta loko rito leri faneleke ri tika ku ri kuma.
• Yima u rindza. Nyika munhu nkarhi wo yingisela ni ku hlamula. U nga heti swivulwa hinkwaswo kumbe ku vuyelela xivutiso hi tindzimi to tala hi nkarhi wun’we.
• Tshama ni mhaka yin’we hi nkarhi. Nhlamuselo yo leha yi nga va yi tika hi ririmi rihi ni rihi. Tirhisa xivulwa xo koma, yima, kutani u languta loko a lava ku twa swo tala.
• Kamba ku twa ni ku vona. Swihlovo swa mahlo, swipfuneti swa ku twa, ku vonakala loku faneleke ni ndhawu yo rhula swi nga endla leswaku ririmi ri olova ku ri landzelela.

Loko munhu a tsakela ku hlaya, vutisa loko rungula ra nkoka leri tsariweke ri kumeka hi ririmi ra yena. U nga titshegi hi vuhundzuluxeri bya xitirho bya otomatiki eka xiboho xa rihanyo, mpfumelelo kumbe swiletelo swa murhi; tiyisisa rungula ra nkoka ni muphakeri wa nhlayiso.

Xana ndzi fanele ndzi endla yini loko ndzi nga ri vulavuli ririmi leri munhu a ri tsakelaka?

Vutisa loko a lava leswaku munghana kumbe xirho xa ndyangu lexi a xi tshembaka lexi vulavulaka tindzimi timbirhi xi va kona eka mbulavurisano wa masiku hinkwawo. U nga ehleketi leswaku munhu u lava un’wana a n’wi hundzuluxela; a nga ha tsakela swikombiso swa mavoko, swifaniso kumbe ririmi rin’wana leri havumbirhi bya vona va ri twisisaka.

Eka nhlengeletano ya dokodela kumbe mbulavurisano wun’wana lowu lavaka rungula leri kongomeke, fonela tliliniki kumbe vukorhokeri bya nhlayiso ku nga si fika nkarhi. Va byele ririmi leri munhu a ri tsakelaka kutani u vutisa leswaku ku na nseketelo wihi wa muhundzuluxi lowu kumekaka. Ndzawulo ya Rihanyo ni Vukorhokeri bya Vanhu ya United States yi hlamusela leswaku swirho swa ndyangu ni vanghana va nga ha ka va nga koti ku hundzuluxa rungula ra nkoka ra rihanyo hi ndlela leyi kongomeke; vukorhokeri byi nga hlamusela swihlawulekisi swa byona ni swilaveko swa laha kaya. Munhu a nga hlawula loko museketeri a famba na yena, kasi muphakeri wa vukorhokeri a lunghiselela mpfuno wihi ni wihi wa ririmi lowu lavekaka.

Hi nkarhi wa nhlengeletano, vulavula na munhu hi ku kongoma naswona nyika nkarhi wa leswaku muhundzuluxi a vulavula. Tiyisisa leswaku munhu wa twisisa xivutiso naswona u na mukhandlu wo hlamula hi marito ya yena n’wini. Loko u n’wi seketela, engetela vuxokoxoko ntsena loko a swi lava.

Xana ndzi fanele ndzi lava switsundzuxo swa dokodela rini?

Swiphiqo swa ririmi swi nga cinca hi ku famba ka nkarhi, kambe ku cinca ka xihatla ku hambanile. NHS yi tsundzuxa ku lava mpfuno wa rihanyo hi ku hatlisa loko munhu a nga tshuka a mpfilumpfilu. U nga ehleketi leswaku ku lahlekeriwa hi vuswikoti bya mbulavurisano hi xihatla i xiphemu ntsena xa vuvabyi bya ku rivala. Loko munhu a nga tshuka a mpfilumpfilu, a vabya ngopfu kumbe swi tika ku n’wi pfuxa, tihlanganisi ni vukorhokeri bya rihanyo bya xihatla bya laha kaya.

Eka ku cinca loku humelelaka hi ku nonoka, tsala leswi u swi vonaka kutani u kombela switsundzuxo eka dokodela ya munhu. Tsala leswaku a tirhisa ririmi rihi, i yini lexi n’wi pfuneka ku vulavula naswona loko a karhele kumbe a vabya. Leswi i nhlamuselo ya mbulavurisano, a hi ku kumiwa ka vuvabyi. Xiletelo xa hina xa nhlengeletano ya dokodela xi nga ku pfuna ku lunghekisa swivutiso.

Xana ndzi nga byela yini vaseketeri van’wana?

Hi mpfumelelo wa munhu, hlayisani nkatsakanyo wo koma wa vanhu lava a lavaka va va kona. Wu nga komba ririmi kumbe xiga lexi a xi tsakelaka loko a vulavula ni ku hlaya, marito kumbe mavito lama tolovelekeke, ni leswi swi n’wi pfunaka ku landzelela mbulavurisano. Vutisa loko a lava munhu wo karhi a va kona eka tinhlengeletano kumbe eka mahungu ya nhlayiso. Papalata ku tsala vuxokoxoko bya xihundla lebyi nga lavekiki eka nseketelo, naswona u byela munhu leswaku i mani a nga vonaka nkatsakanyo wolowo. Nkatsakanyo wa ririmi wu pfuna vanhu ku sungula mbulavurisano hi ku olova; a wu sivi muhundzuluxi eka mbulavurisano wo tika wa rihanyo.

Xana ndzi nga seketela njhani swihlawulekisi swa munhu?

Ririmi i xiphemu xa ndlela leyi munhu a hlanganaka ha yona, kambe a hi swona hinkwaswo leswi endlaka munhu. Vutisa hi mikhuva ya yena, leswi a swi tsakelaka, leswi a tsakelaka ku swi hlaya ni vanhu lava a lavaka va va kona. Loko munhu a pfumela, tsala marito kumbe swivulwa leswi pfunaka leswaku vaseketeri van’wana va swi tirhisa naswona u hlamusela ndlela yo swi tirhisa. Tshama u hlayisa tinotsi ti ri ta xihundla naswona u avelana ntsena leswi munhu a pfumeleleke leswaku swi averiwa.

U nga sindzisi munhu a titoloveta, a hundzuluxela van’wana kumbe a kombisa leswi a swi twisisaka. Mimbulavurisano yin’wana yi nga va yi olova hi ririmi rin’we kasi yin’wana hi rin’wana. Ku tshamiseka, xihundla ni swihlawulekisi swa munhu swi nkoka ku tlula ku tshama eka ririmi rin’we.

Switsundzuxo swa hina swa mbulavurisano swi hlamusela ku vulavula hi ku olova, ku yingisela ni ku tirhisa swifaniso. Ku kuma mpfuno wa ku kunguhata endzhaku ko kumiwa ka vuvabyi bya ku rivala, vona magoza yo sungula endzhaku ko kumiwa ka vuvabyi bya ku rivala.