Tali puupuu
Fesili po o le fea gagana e mana'o le tagata e fa'aaogā. O nisi tagata e tautala i gagana e tele ma e ola ma le dementia e ono fa'aaogā se gagana na latou a'oa'oina muamua, ae e eseese lea tulaga. Fa'aaogā upu masani ma taga, ma fesili i auaunaga fa'alesoifua mālōlōina po o ā fesoasoani fa'aliliu e avanoa mo feiloaiga.
- Fesili po o le fea gagana e sili ona faigofie mo lenei talanoaga; 'aua le taumate.
- E ono fa'aaogā e nisi tagata se gagana na a'oa'oina muamua, ae e lē tupu lea i tagata uma ma e lē fa'aalia ai le tulaga o le tagata.
- Fa'aaogā upu masani, tu'u atu se taimi fa'aopoopo, ma lagolago le tautala i ata po o taga.
- Mo feiloaiga fa'alesoifua mālōlōina, fa'afeso'ota'i le 'au'aunaga muamua ma fesili po o ā fesoasoani fa'aliliu e avanoa.
- O se suiga fa'afuase'i i feso'ota'iga fa'atasi ma le le mautonu e mana'omia ai le vaai vave o se foma'i.
I lenei itulau (6 vaega)
- O le fea gagana e tatau ona ou fa’aaogā?
- O ā mea e mafai ona fesoasoani i se talanoaga i aso uma?
- Ae fa’apēfē pe a ou lē tautala i le gagana e fiafia i ai le tagata?
- O āfea e tatau ai ona ou saili se fautuaga fa’afoma’i?
- O ā mea e mafai ona ou ta’u atu i isi tagata fesoasoani?
- E fa’apēfē ona ou lagolagoina filifiliga a le tagata?
O tagata e tautala i gagana e sili atu ma le tasi e ono eseese auala latou te feso’ota’i ai pe a suia lo latou sailia o upu po o lo latou malamalama ona o le dementia. O nisi tagata e amata ona fa’aaogā se gagana na latou a’oa’oina muamua; ae o isi e lē faia. O le la’asaga muamua e sili ona aoga o le fesili po o le fea gagana e faigofie i le taimi nei, ona mulimuli lea i le mana’o o le tagata.
E fai mai le Alzheimer’s Society e mafai ona eseese gagana e fiafia i ai le tagata ma fautuaina le fa’aaogaina o le gagana e masani ona tautala ai le tagata. E lisi foi e le Alzheimer’s Association le toe fo’i atu i se gagana muamua o se suiga e ono mafai ona tupu i feso’ota’iga. O nei suiga e lē tupu i tagata uma ma e lē fa’aalia ai le tulaga o le tagata.
O le fea gagana e tatau ona ou fa’aaogā?
Fesili i le tagata po o le fea gagana e mana’o e fa’aaogā mo lenei talanoaga. O le gagana latou te fiafia i ai e mafai ona suia e fa’atatau i le autu, le nofoaga, po o le taimi o le aso. Afai latou te sui gagana, ’aua le avea lea ma se su’ega pe fa’amalosia foi i latou e fa’aauau i le gagana e te malamalama ai.
Afai e te iloa le gagana latou te fiafia i ai, fa’aaogā upu masani ma tu’u atu se taimi e tali mai ai. Afai e na o ni nai upu e te iloa, ia fa’amaoni ma fa’aaogā foi taga, mea faitino, po o ata. E ta’ua i le ta’iala a le Alzheimer’s Society e uiga i gagana e mafai ona eseese le tomai i le gagana mai lea aso i lea aso ma e mafai ona a’afia i le vaivai, le tiga, po o se ma’i.
O ā mea e mafai ona fesoasoani i se talanoaga i aso uma?
Ia manatua fautuaga masani mo feso’ota’iga, ma fa’aopoopo se lagolago e fetaui ma le gagana a le tagata:
- Fa’aaogā upu ma igoa masani. Fesili i le tagata po o se tasi latou te fa’atuatuaina po o ā upu latou te fa’aaogā mo mea i aso uma, tagata o le aiga, ma masani i aso uma.
- Fa’aali fa’atasi ma le tautala. Tusi atu i se ipu, sii i luga ni filifiliga se lua, pe fa’aaogā se ata po o se mea masani. E mafai ona fesoasoani se taga pe a faigata ona maua le upu sa’o.
- Faatali. Tu’u atu se taimi i le tagata e fa’alogo ai ma tali mai. ’Aua le fa’auma uma fuaiupu pe toe fai le fesili i gagana eseese i le taimi e tasi.
- Taofi i se manatu e tasi i le taimi. O se fa’amatalaga umi atonu e faigata i so’o se gagana. Fa’aaogā se fuaiupu pu’upu’u, malolo sina taimi, ona vaai lea pe mana’o le tagata e fa’aauau.
- Siaki le fa’alogo ma le va’ai. O matatioata, mea fesoasoani fa’alogo, moli lelei, ma se nofoaga filemu e mafai ona fa’afaigofie ai le malamalama i le gagana.
Afai e fiafia le tagata e faitau, fesili pe o maua fa’amatalaga tāua tusitusia i lana gagana. ’Aua le fa’alagolago i se fa’aliliuga otometi mo se fa’ai’uga fa’afoma’i, se maliega, po o fa’atonuga mo vaila’au; fa’amaonia fa’amatalaga tāua ma le ’au’aunaga o le tausiga.
Ae fa’apēfē pe a ou lē tautala i le gagana e fiafia i ai le tagata?
Fesili pe mana’o le tagata e auai se uo po o se tagata o le aiga e fa’atuatuaina ma e iloa gagana e lua i se talanoaga masani. ’Aua le taumate e mana’o le tagata e fa’aliliu e se isi; atonu e sili atu ia te ia taga, ata, po o se isi gagana latou te iloa uma.
Mo se feiloaiga ma le foma’i po o se isi talanoaga e mana’omia ai ni fa’amatalaga sa’o, vili muamua le falema’i po o le ’au’aunaga o le tausiga. Ta’u atu le gagana e fiafia i ai le tagata ma fesili po o ā fesoasoani fa’aliliu e avanoa. E fa’amalamalama e le U.S. Department of Health and Human Services e ono lē mafai e tagata o le aiga ma uo ona fa’aliliu sa’o fa’amatalaga tāua fa’afoma’i; e mafai e le ’au’aunaga ona fa’amatala ana filifiliga ma mana’oga i le lotoifale. E mafai e le tagata ona filifili pe auai se tagata lagolago, ae o le ’au’aunaga o le a fa’atulaga so’o se fesoasoani fa’aliliu e mana’omia.
I le taimi o le asiasiga, ia tautala sa’o i le tagata ma tu’u atu se taimi e tautala ai le fesoasoani fa’aliliu. Siaki pe malamalama le tagata i le fesili ma pe i ai se avanoa e tali ai i ana lava upu. Afai o e lagolagoina le tagata, fa’aopoopo ni fa’amatalaga pe a na’o le taimi e mana’o ai le tagata.
O āfea e tatau ai ona ou saili se fautuaga fa’afoma’i?
E mafai ona suia fa’asolosolo faigata i le gagana i le aluga o taimi, ae e ese le suiga fa’afuase’i. E fautuaina e le NHS le sailia vave o se fesoasoani fa’afoma’i pe a fa’afuase’i ona le mautonu se tasi. ’Aua le manatu o se leiloa fa’afuase’i o feso’ota’iga o se vaega masani o le dementia. Afai e fa’afuase’i ona le mautonu le tagata, matua ma’i, pe faigata ona fafagu, fa’afeso’ota’i auaunaga fa’afoma’i fa’anatinati i lou nofoaga.
Mo suiga e tupu lemu, tusi i lalo mea ua e matauina ma fesili i le foma’i a le tagata mo se fautuaga. Fa’amaumau le gagana sa fa’aaogā, mea na fesoasoani i le feso’ota’iga, ma pe sa vaivai pe ma’i le tagata. O se fa’amatalaga lea mo se talanoaga, ae lē o se fa’ama’i e fa’amaonia. E mafai ona fesoasoani la matou ta’iala mo le asiasiga i le foma’i e sauniuni ai ni fesili.
O ā mea e mafai ona ou ta’u atu i isi tagata fesoasoani?
Faatasi ai ma le maliega a le tagata, ia teu se fa’amatalaga pu’upu’u mo tagata latou te mana’o e auai. E mafai ona aofia ai le gagana po o le gagana fa’apitonu’u latou te fiafia i ai e tautala ma faitau ai, upu po o igoa masani, ma mea e fesoasoani ia latou te mulimuli ai i se talanoaga. Fesili pe mana’o latou te aofia ai se tasi fa’apitoa i feiloaiga po o fa’afouga o le tausiga. ’Aua le tusia ni fa’amatalaga patino e lē mana’omia mo le lagolago, ma ta’u atu i le tagata po o ai e mafai ona va’ai i le fa’amatalaga. O se fa’amatalaga e uiga i le gagana e fesoasoani i tagata e amata ai se talanoaga i se auala e sili atu ona faigofie; ae e lē suitulaga i se fesoasoani fa’aliliu mo se talanoaga lavelave fa’alesoifua mālōlōina.
E fa’apēfē ona ou lagolagoina filifiliga a le tagata?
O le gagana o se vaega o le auala e feso’ota’i ai se tagata, ae e lē o le tagata atoa lea. Fesili e uiga i a latou masani, mea latou te fiafia i ai, mea latou te fiafia e faitau, ma tagata latou te mana’o e auai. Afai e malie le tagata, tusi i lalo ni upu po o fasifuaitau aoga mo isi tagata lagolago ma fa’amatala le auala e fa’aaogā ai. Ia taofia fa’amatalaga nei e patino ma fa’asoa na’o mea ua malie le tagata e fa’asoa.
’Aua le fa’amalosia le tagata e fa’ata’ita’i, fa’aliliu mo isi, pe fa’amaonia mea latou te malamalama i ai. O nisi talanoaga atonu e faigofie atu i le tasi gagana ae o isi i se isi gagana. O le to’a o le tagata, lona tulaga patino, ma lana filifiliga e sili atu ona tāua nai lo le pipii i se gagana e tasi.
O a matou fautuaga mo feso’ota’iga o lo’o aofia ai le tautala faigofie, le fa’alogo, ma le fa’aaogaina o ata. Mo se fesoasoani i le fuafuaina pe a mae’a se su’esu’ega o le dementia, tagai i la’asaga muamua pe a mae’a se su’esu’ega o le dementia.
Fesili masani
Pe o le a fa'apē ona toe fa'aaogā e se tasi lona gagana muamua ona o le dementia?
O nisi tagata e ola ma le dementia e ono amata ona fa'aaogā se gagana na latou a'oa'oina muamua, ae o isi e lē faia. E mafai ona eseese le gagana e fiafia i ai le tagata e fa'atatau i le tagata, le autu, ma le aso. Fesili po o le fea gagana e faigofie, nai lo le fa'aaogaina e fua ai le tulaga o le tagata.
Pe tatau ona ou tautala i le gagana muamua a le tagata?
Fesili po o le fea gagana e mana'o le tagata e fa'aaogā i le taimi nei. Afai e te iloa lea gagana, fa'aaogā upu masani ma tu'u atu se taimi e tali mai ai. Afai e te lē iloa, fesili pe mana'o le tagata e auai se tasi e fa'atuatuaina ma e iloa gagana e lua i se talanoaga masani.
Ae fa'apēfē pe a ou lē malamalama i mea o lo'o fai mai ai le tagata?
Tumau le to'a ma fesili i le tagata pe mafai ona fa'aali mai, tusi atu, pe fa'aaogā se isi upu pe a mana'o ai. E mafai ona fesoasoani se ata, se mea masani, po o se taga. 'Aua le su'esu'eina le tagata pe fa'afoliga foi ua e malamalama i fa'amatalaga tāua fa'alesoifua mālōlōina.
E fa'apēfē ona ou sauniuni mo se feiloaiga ma le foma'i?
Fa'afeso'ota'i le falema'i a'o le'i o'o i le asiasiga, ta'u atu le gagana e fiafia i ai le tagata, ma fesili po o ā filifiliga mo se fesoasoani fa'aliliu e avanoa. Fesili i le tagata po o ai e mana'o e fa'atasi ma ia; e mafai ona auai se tagata lagolago e aunoa ma le tautala e sui ai le tagata.
Pe o se vaega o le dementia se suiga fa'afuase'i i le gagana?
O se suiga i le gagana e lē fa'amalamalama ai na o ia le mafua'aga. Afai e fa'afuase'i ona le mautonu le tagata pe suia fa'afuase'i lana feso'ota'iga, saili vave se fesoasoani fa'afoma'i nai lo le manatu o se suiga masani o le dementia.
Faamaoniga
Matou te faafeso'ota'i atu i faalapotopotoga ma suʻesuʻega o loo faalagolago ai lenei itulau. O mea uma na siaki i le taimi na faafouina ai le itulau.
- How to communicate with a person with dementia · Alzheimer's Society
- Dementia and language · Alzheimer's Society
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- May an LEP person use a family member or friend as his or her interpreter? · U.S. Department of Health and Human Services
- Sudden confusion (delirium) · NHS