Máŋggagielat gulahallama doarjun demeansadikšumis

Olbmot geat hállet eanet go ovtta giela sáhttet gulahallat earáláhkái go demeansa rievdada sin sániid gávdnama dahje áddejumi. Muhtin olbmot geavahišgohtet giela maid ohppe árabut; earáin fas eai. Ávkkálaamos vuosttas lávki lea jearrat guđe giella orru dál buorre geavahit, ja de čuovvut olbmo iežas miela.

Alzheimer’s Society dadjá ahte giellaválljemat sáhttet rievdadit ja ávžžuha geavahit dan giela mas olmmoš dábálaččat gulahallá. Alzheimer’s Association namuha maiddái ahte ruoktot eatnigillii máhcaheapmi sáhttá leat okta vejolaš gulahallanrievdadus. Dát rievdadusat eai dáhpáhuva buohkaide eaige muital olbmo muttu birra.

Guđe giela galggan geavahit?

Jeara olbmos guđe giela son háliida geavahit dán ságastallamis. Su válljen sáhttá rievdadit fáttá, báikki dahje áiggi mielde. Jus son molsu giela, ale gieđahala dan dego geahččaleapmin dahje gáibit ahte son joatká gielain maid don áddet.

Jus don hállat dan giela maid son háliida, geavat oahpes sániid ja atte sutnje áiggi vástidit. Jus máhtát dušše muhtin sániid, leat rehálaš ja geavat maiddái láhttemiid, dávviriid dahje govaid. Alzheimer’s Society giellarávvagat fuomášahttet ahte giellamáhttu sáhttá rievdadit beaivvis beaivái ja dasa sáhttet váikkuhit vaibmu, bávččas dahje buohcuvuohta.

Mii sáhttá veahkehit árgabeaiságastallamis?

Muitte dábálaš gulahallanrávvagiid ja lasit doarjaga mii heive olbmo gillii:

• Geavat oahpes sániid ja namaid. Jeara olbmos dahje soapmásis geasa son luohtiha guđiid sániid sii geavahit árgabeaidávviriid, bearrašlahtuid ja rutiinnaid birra.
• Čájet sihke go dadjat. Čujut gohppii, čájet guokte molssaeavttu dahje geavat oahpes gova dahje dávvira. Láhtten sáhttá veahkehit go rivttes sátni lea váttis gávdnat.
• Vuordde. Atte olbmui áiggi guldalit ja vástidit. Ale geargga ovddalgihtii juohke cealkaga iige gearddut gažaldaga máŋgga gillii oktanaga.
• Doala ovtta jurdaga hávil. Guhkes čilgehus sáhttá leat váttis man beare gillii. Geavat oanehis cealkaga, bottu, ja de geahča háliidago son gullat eanet.
• Dárkkis gullama ja oaidnima. Čalbmelásat, gullorusttegat, buorre čuovga ja jaskes báiki sáhttet dahkat giela álkit čuovvut.

Jus olmmoš háliida lohkat, jeara leatgo dehálaš čálalaš dieđut oažžumis su gillii. Ale luohte automáhtalaš jorgalamii doavttermearrádusas, miehtamis dahje dálkkasrávvagiid birra; sihkkarastte dehálaš dieđuid dikšunbálvalusain.

Maid jus in hála dan giela maid olmmoš háliida?

Jeara háliidago son ahte luohttevaš guovttegielat ustit dahje fuolki searvá dábálaš ságastallamii. Ale navdde ahte olmmoš háliida soapmása eará dulkomii; son sáhttá háliidit láhttemiid, govaid dahje eará giela maid soai goappašagat hállaba.

Doavtterdeaivvadeami dahje eará ságastallama várás, mas dárbbašuvvojit dárkilis dieđut, riŋge klinihkkii dahje dikšunbálvalussii ovddalgihtii. Muital olbmo válljen giela ja jeara makkár dulkondorvu lea oažžumis. U.S. Department of Health and Human Services čilge ahte fuolki ja ustibat eai soaitte sáhttit dulkot dehálaš doavtterdieđuid dárkilit; bálvalus sáhttá čilget iežas molssaeavttuid ja báikkálaš eavttuid. Olmmoš sáhttá mearridit searvágo doarjjaolmmoš suinna, dan botta go bálvalus ordne dárbbašlaš giellaveahki.

Deaivvadeamis hále njuolgga olbmui ja atte áiggi dulkui hállat. Sihkkarastte ahte olmmoš ádde gažaldaga ja ahte sus lea vejolašvuohta vástidit iežas sániiguin. Jus don leat doarjjan, lasit duogášdieđuid dušše dalle go son háliida dan.

Goas galggan ohcat doavtterráđi?

Giellaváttisvuođat sáhttet rievdadit áiggi mielde, muhto fáhkka rievdadus lea earálágan. NHS ávžžuha ohcat doavtterveahki dalán go olmmoš fáhkkestaga šaddá čađahuvvon. Ale navdde ahte fáhkka gulahallannjuolggu lea dušše demeanssa oassi. Jus olmmoš šaddá fáhkkestaga čađahuvvon, hui buohcci dahje lea váttis boktit, váldde oktavuođa báikkálaš hoahppodoavtterbálvalusaiguin.

Njoazes rievdadusaid oktavuođas merke maid fuomášat ja jeara olbmo doaktáris ráđi. Čále merkii guđe giela son geavahii, mii veahkehii su gulahallat ja leigo son vaibban dahje buohcci. Dát lea govvádus ságastallama várás, ii diagnosa. Min rávvagat doavtterdeaivvadeami várás sáhttet veahkehit dutnje ráhkkanit gažaldagaiguin.

Maid sáhtán muitalit eará veahkeheaddjiide?

Olbmo miehtamiin sáhtát doallat oanehis čállosa olbmuid várás geaid son háliida mielde. Das sáhttá leat giella dahje suopman maid son háliida hállat ja lohkat, oahpes sánit dahje namat, ja mii veahkeha su čuovvut ságastallama. Jeara háliidago son soapmása erenoamážit mielde deaivvademiin dahje dikšunođastusaiguin. Ale čále priváhta dieđuid mat eai leat dárbbašlaččat doarjaga várás, ja muital olbmui geat ožžot oaidnit čállosa. Giellačálus sáhttá veahkehit olbmuid álggahit ságastallama mielas eanet, muhto dat ii buhtte dulkka máŋggabealat dearvvašvuođaságastallamis.

Mo sáhtán doarjut olbmo válljemiid?

Giella lea oassi das mo olmmoš gulahallá, muhto dat ii leat olles su persovdna. Jeara su rutiinnaid, beroštumiid, lohkanválljemiid ja olbmuid birra geaid son háliida mielde. Jus olmmoš miehtá, čále merkii ávkkálaš sániid dahje dadjanvugiid eará doarjjaolbmuid várás ja čilge mo daid geavahit. Doala čállosiid priváhtan ja juoge dušše dan maid olmmoš lea miehtan juohkit.

Ale gáibit ahte olmmoš hárjehallá, dulko earáide dahje duođašta maid son ádde. Muhtin ságastallamat sáhttet leat álkit ovtta gillii ja earát fas nuppi gillii. Olbmo buorredille, priváhtavuohta ja válljen leat deháleappot go bissut dušše ovtta gielas.

Min gulahallanrávvagat gieđahallet mo hállat eaŋkilit, guldalit ja geavahit govaid. Veahki plánemii diagnosa maŋŋá gávnnat dás: vuosttas lávkkit demeansadiagnosa maŋŋá.