Eyamukulo lyelifupi
Pula elaka ndyoka omuntu a hala okulongitha. Aantu yamwe mboka ye na okudhimbandjoka notaya popi omalaka ogendji otashi vulika ya longithe elaka ndyoka yi ilongo nale, ihe shika ihashi ningwa kaantu ayehe. Longitha oohapu dhi ikilila niilongitho yoompadhi nomaako, e to pula komahala guundjolowele kutya ekwatho lini lyomutoloki li li po komatsakaneno.
- Pula kutya elaka lini tali mu uvitha nawa moonkundathana ndhika; ino tengeneka.
- Aantu yamwe otashi vulika ya longithe elaka ndyoka yi ilongo nale, ihe shika ihashi ningwa kaantu ayehe nenge tashi ulike onkatu yomuntu.
- Longitha oohapu dhi ikilila, mu pa ethimbo lya gwedhwa po e to yambidhidha okupopya nomathano nenge niilongitho yoompadhi nomaako.
- Komatsakaneno guundjolowele, dhengela ehala ndyoka kuyele e to pula ekwatho lini lyomutoloki li li po.
- Elunduluko lyombaadhilila momukalo gwokupopya pamwe nedhimbakato olya pumbwa ekwatho lyopaunamiti.
Kepandja ndika (iitopolwa 6)
Aantu mboka haya popi omalaka ge vulithe pulimwe otashi vulika ya popye momikalo dha yooloka sho okudhimbandjoka taku lundulula omukalo gwokumona oohapu nenge okuuva ko. Aantu yamwe otashi vulika ya tameke okulongitha elaka ndyoka yi ilongo nale; yamwe ihaye shi ningi. Onkatu yotango tayi kwatha unene okupula kutya elaka lini tali mu uvitha nawa ngashingeyi, e to landula ewiliko lyomuntu.
Alzheimer’s Society oya ti kutya ehalo lyelaka otali vulu okulunduluka noya thaneke okulongitha elaka ndyoka omuntu ha longitha unene. Alzheimer’s Association nayo oya tumbula okushuna kelaka lyoshidalelwamo ongoshipu shimwe tashi vulika shi holoke melunduluko lyokupopya. Omalunduluko ngaka ihaga ningwa kaantu ayehe nohaga ulike onkatu yomuntu.
Elaka lini ndi na okulongitha?
Pula omuntu kutya elaka lini a hala okulongitha moonkundathana ndhika. Ehalo lye otali vulu okulunduluka poshikundathanwa, pehala nenge pethimbo lyosiku. Ngele okwa lundulula omalaka, ino shi tala ongetest nenge ino mu thiminika a tsikile nelaka ndyoka ngoye to uvu ko.
Ngele oho popi elaka ndyoka a hala, longitha oohapu dhi ikilila e to mu pe ethimbo a yamukule. Ngele owu shi owala oohapu oonshona, popya oshili e to longitha wo iilongitho yoompadhi nomaako, iinima nenge omathano. Ewiliko lyelaka lya Alzheimer’s Society otali ti kutya uunkulungu welaka otawu vulu okulunduluka esiku nesiku notawu vulu okukumwa kuuvu, kuuwehame nenge konkalo yoku vulwa.
Oshike tashi vulu okukwatha moonkundathana dhesiku kehe?
Dhimbulukwa omayele gokatukulwa gokupopya, e to gwedha ko ekwatho ndyoka tali opalele elaka lyomuntu:
- Longitha oohapu nomadhina gi ikilila. Pula omuntu nenge omuntu gulwe ngoka e mu inekela kutya oohapu dhini ha longitha kiinima yesiku kehe, kaantu yuukwanegumbo nokomilandu dhesiku.
- Ulike e to popi wo. Ulike okakopi, mu pe ehogololo lyopaali, nenge longitha ethano nenge oshinima sha ikilila. Elongitho lyoompadhi nomaako otali vulu okukwatha uuna ohapu ndjoka ya pumbiwa tayi nyenge okumonika.
- Tegelela. Pa omuntu ethimbo a pulakene nokuyamukula. Ino mana omusholondondo kehe gwe nenge ino endulula epulo momalaka ogendji poshikando.
- Kaleka edhiladhilo limwe pethimbo. Efatululo ele otashi vulika li kale edhigu melaka kehe. Longitha omusholondondo omufupi, yimina po kashona, e to tala ngele okwa hala uuyelele owundji.
- Tala ngele okuuva nokumona ku li nawa. Omagalikola, iikwaniipangitho yokuudha, uuyelele wa gwana nehala lya mwena otashi vulu okuningitha elaka li kale olupu okuuva ko.
Ngele omuntu okwa hala okulesha, pula ngele uuyelele wa simana wa nyolwa owu li po melaka lye. Ino inekela etoloko lyopaungomba metokolo lyopaunamiti, mezimino nenge momalombwelo gomiiti; koleka uuyelele wa simana nomugandji guukalinawa.
Ongiini ngele kandi popi elaka ndyoka omuntu a hala?
Pula ngele a hala kuume nenge omupambele e mu inekela ta popi omalaka gaali a kale po moonkundathana dhesiku kehe. Ino tengeneka kutya omuntu okwa hala gulwe a toloke; otashi vulika a hale iilongitho yoompadhi nomaako, omathano nenge elaka lilwe ndyoka amuhe mu li uvite ko.
Komatsakaneno gopaunamiti nenge moonkundathana dhilwe ndhoka dha pumbwa uuyelele wa yela, dhengela oklinika nenge omayakulo guukalinawa kuyele. Ya lombwela elaka ndyoka omuntu a hala e to pula ekwatho lini lyomutoloki li li po. U.S. Department of Health and Human Services otayi yelitha kutya aakwanezimo nookuume otashi vulika ya kale itaaya vulu okwaandjaganeka uuyelele wa simana wopaunamiti nawa; omayakulo otaga vulu oku ku yelithila ompito dhago niipumbiwa yopomudhingoloko. Omuntu ota vulu okuhogolola ngele omuyambidhidhi ote ya naye, omanga omugandji ta longekidha ekwatho lyelaka ndyoka lya pumbiwa.
Petalelopo, popya nomuntu mwene e to mu pa ethimbo omutoloki a popye. Koleka kutya omuntu oku uvite ko epulo nokwa pewa ompito a yamukule noohapu dhe mwene. Ngele oto mu yambidhidha, gwedha po uuyelele owala ngele e shi hala.
Uunake ndi na okupula omayele gopaunamiti?
Uudhigu welaka otawu vulu okulunduluka mokweendela ko kwethimbo, ihe elunduluko lyombaadhilila olya yooloka. NHS otayi ladhipike okukonga ekwatho lyopaunamiti meendelelo uuna omuntu a dhimbakate ombaadhilila. Ino tengeneka kutya ekanitho lyombaadhilila lyokupopya oli li owala oshitopolwa shokudhimbandjoka. Ngele omuntu okwa dhimbakate ombaadhilila, oku uvite uuwehame owindji nenge oshidhigu oku mu pendutha, dhengela omayakulo gopaunamiti gomeendelelo gopomudhingoloko.
Komalunduluko ngoka taga holoka kashona nakashona, nyola shoka wa ndhindhilike e to pula omayele kundohotola yomuntu. Nyola elaka ndyoka a li ta longitha, shoka she mu kwatha mokupopya nenge a li a vulwa nenge e uvite uuwehame. Shika osho efatululo lyoonkundathana, halye ndyoka tali ulike uuvu. Ewiliko lyetu lyoketalelopo lyopaunamiti otali vulu oku ku kwatha okulongekidha omapulo.
Oshike tandi vulu okulombwela aayambidhidhi yalwe?
Nezimino lyomuntu, dhiginina okanothi okafupi kaantu mboka a hala ya kale mo. Otaka vulu okutumbula elaka nenge omuhoko gwelaka ndyoka a hala okupopya nokulesha, oohapu nenge omadhina gi ikilila, nosho wo shoka tashi mu kwatha okuuva ko oonkundathana. Pula ngele oku na omuntu gwontumba a hala a kale mo komatsakaneno nenge momauyelele guukalinawa. Ino nyola uuyelele wopaumwene mboka inaawu pumbiwa mekwatho, e to lombwele omuntu kutya olye ta vulu okumona okanothi. Okanothi kelaka otaka kwatha aantu ya tameke oonkundathana nuupu; ihaka pingene po omutoloki moonkundathana dha kwata miiti dhuundjolowele.
Ongiini tandi vulu okuyambidhidha omahogololo gomuntu?
Elaka oli li oshitopolwa shankene omuntu ta kwatakanithwa nayalwe, ihe kali shi ayehe shoka omuntu e li. Pula kombinga yomilandu dhe, iinima mbyoka e hole, shoka a hala okulesha naantu mboka a hala ya kale mo. Ngele omuntu okwa zimine, nyola oohapu nenge iitya mbyoka tayi kwatha kaayambidhidhi yalwe e to ya yelithile nkene ye na oku yi longitha. Kaleka uuyelele mbuka wa gamenwa e to topola owala shoka omuntu a zimina shi topolwe.
Ino thiminika omuntu a ilonge okwiidhimbulula, a tolokele yalwe nenge a ulike kutya oku uvite ko shike. Oonkundathana dhimwe otashi vulika dhi kale oopu melaka limwe omanga dhilwe dhi li oopu melimwe. Euvito ewanawa lyomuntu, uuyapuki we nomahogololo ge oya simana noonkondo shi vulithe okukala melaka limwe alike.
Omayele getu gokupopya otaga kwathele kombinga yokupopya nuupu, okupulakena nokulongitha omathano. Opo wu mone ekwatho mokulongekidha konima yokupewa euveko lyokudhimbandjoka, tala oonkatu dhotango konima yeuveko lyokudhimbandjoka.
Omapulo ge shiwike
Okudhimbandjoka otaku ningitha omuntu a shune kelaka lye lyotango?
Aantu yamwe mboka ye na okudhimbandjoka otashi vulika ya tameke okulongitha elaka ndyoka yi ilongo nale, omanga yamwe ihaye shi ningi. Ehalo lyelaka otali vulu okulunduluka pamuntu, poshikundathanwa nenge esiku. Pula kutya elaka lini tali mu uvitha nawa, pehala lyokulongitha shika okutokola onkatu yomuntu.
Nandi popye nelaka lyotango lyomuntu?
Pula kutya elaka lini a hala okulongitha ngashingeyi. Ngele omu li shi, longitha oohapu dhi ikilila e to mu pe ethimbo a yamukule. Ngele ku li shi, pula ngele a hala omuntu e mu inekela ta popi omalaka gaali a kale po moonkundathana dhesiku kehe.
Ongiini ngele kandi uvite shoka omuntu ta popi?
Kala wa ngungumana e to mu pula a ulike, a ulike noshikuti nenge a longithe ohapu yilwe ngele a hala. Ethano, oshinima sha ikilila nenge elongitho lyoompadhi nomaako otashi vulu okukwatha. Ino mu pula omapulo ogendji nenge wi ifaathane wa uvite uuyelele wa simana wuundjolowele.
Ongiini tandi vulu okulongekidha etalelopo lyopaunamiti?
Dhengela oklinika manga etalelopo inaali ningwa, ya lombwela elaka ndyoka omuntu a hala e to pula kutya ompito yini yomutoloki yi li po. Pula omuntu kutya olye a hala a ye naye; omuyambidhidhi ota vulu okukala po inaa popya peha lye.
Elunduluko lyombaadhilila melaka oli li oshitopolwa shokudhimbandjoka?
Elunduluko melaka alike itali fatulula kutya omolwashike lya ningwa. Ngele omuntu okwa dhimbakate ombaadhilila nenge omukalo gwe gwokupopya ogwa lunduluka ombaadhilila, konga ekwatho lyopaunamiti meendelelo pehala lyokudhiladhila kutya okudhimbandjoka taku tsikile.
Oonzapo
Ohatu kwatakanitha nomahangano nomapekaapeko ngoka epandja ndika lye egamena kugo. Kehe shimwe osha konaakonwa sho epandja lya opalekwa.
- How to communicate with a person with dementia · Alzheimer's Society
- Dementia and language · Alzheimer's Society
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- May an LEP person use a family member or friend as his or her interpreter? · U.S. Department of Health and Human Services
- Sudden confusion (delirium) · NHS