Støtte i fleirspråkleg kommunikasjon ved demens

Personar som snakkar meir enn eitt språk, kan kommunisere på ulike måtar når demens påverkar evna til å finne ord eller forstå det som blir sagt. Nokre tek i bruk eit språk dei lærte tidlegare, medan andre ikkje gjer det. Det mest nyttige første steget er å spørje kva språk som kjennest naturleg no, og så følgje personen si leiing.

Alzheimer’s Society seier at språkpreferansar kan variere og råder til å bruke språket personen vanlegvis kommuniserer på. Alzheimer’s Association nemner også at det å gå tilbake til morsmålet kan vere ei mogleg endring i kommunikasjonen. Slike endringar skjer ikkje hos alle, og dei seier ikkje noko om kva stadium personen er i.

Kva språk bør eg bruke?

Spør personen kva språk dei ønskjer å bruke i denne samtalen. Kva dei føretrekk, kan endre seg etter tema, situasjon eller tid på dagen. Dersom personen byter språk, bør du ikkje gjere det til ei prøve eller insistere på at dei held fram på språket du forstår.

Dersom du snakkar språket personen føretrekk, bruk kjende ord og gje dei tid til å svare. Dersom du berre kan nokre få ord, ver ærleg og bruk også gestar, gjenstandar eller bilete. Rettleinga om språk frå Alzheimer’s Society peikar på at språkferdigheter kan variere frå dag til dag og kan bli påverka av trøyttleik, smerte eller sjukdom.

Kva kan hjelpe i ein kvardagssamtale?

Hald dei vanlege råda for kommunikasjon i tankane, og legg til støtte som passar for personen si språkbruk:

• Bruk kjende ord og namn. Spør personen eller nokon dei stolar på, kva ord dei brukar om kvardagslege ting, familiemedlemmer og rutinar.
• Vis i tillegg til å seie. Peik på ein kopp, hald fram to val, eller bruk eit kjent bilete eller ein kjend gjenstand. Ein gest kan hjelpe når det rette ordet er vanskeleg å finne.
• Vent. Gje personen tid til å lytte og svare. Ikkje fullfør kvar setning eller gjenta spørsmålet på fleire språk samstundes.
• Ta éin ting om gongen. Ei lang forklaring kan vere vanskeleg på alle språk. Bruk ein kort setning, ta ein pause, og sjå om personen ønskjer meir.
• Sjekk høyrsel og syn. Briller, høyreapparat, godt lys og stille omgjevnader kan gjere det lettare å følgje med på språket.

Dersom personen føretrekk å lese, kan du spørje om viktig skriftleg informasjon er tilgjengeleg på språket deira. Ikkje stol på automatisk omsetjing ved medisinske avgjerder, samtykke eller instruksjonar om medisinar. Stadfest viktig informasjon saman med helsetenesta.

Kva om eg ikkje snakkar språket personen føretrekk?

Spør om dei ønskjer at ein venn eller slektning dei stolar på og som er tospråkleg, kan vere med i ein vanleg samtale. Ikkje ta for gitt at personen ønskjer at nokon andre skal tolke. Det kan hende dei føretrekk gestar, bilete eller eit anna språk de har felles.

Ved ein legetime eller ein annan samtale der presis informasjon er viktig, bør du ringe klinikken eller omsorgstenesta på førehand. Fortel kva språk personen føretrekk, og spør kva språkhjelp som er tilgjengeleg. U.S. Department of Health and Human Services forklarer at familie og vener ikkje alltid kan tolke viktig medisinsk informasjon nøyaktig. Tenesta kan forklare kva moglegheiter og lokale krav som gjeld. Personen kan sjølv velje om ein støttespelar skal vere med, medan helsetenesta ordnar med eventuell språkhjelp som trengst.

Under besøket bør du snakke direkte til personen og gje tid til at tolken kan snakke. Sjekk at personen forstår spørsmålet og får moglegheit til å svare med sine eigne ord. Dersom du er med som støttespelar, kan du leggje til informasjon berre når personen ønskjer det.

Når bør eg søkje medisinsk råd?

Språkvanskar kan endre seg over tid, men ei brå endring er noko anna. NHS råder til å søkje medisinsk hjelp med ein gong dersom nokon brått blir forvirra. Ikkje gå ut frå at eit brått tap av kommunikasjon berre er ein del av demens. Dersom personen brått blir forvirra, blir svært dårleg eller er vanskeleg å vekkje, bør du kontakte lokale akutte helsetenester.

Ved gradvise endringar kan du notere det du legg merke til og be legen eller annan helsepersonell om råd. Skriv ned kva språk personen brukte, kva som hjelpte dei å kommunisere, og om dei var trøytte eller uvel. Dette er ei skildring til bruk i ein samtale, ikkje ein diagnose. Rettleinga vår om legebesøk kan hjelpe deg å førebu spørsmål.

Kva kan eg fortelje andre som hjelper til?

Med samtykke frå personen kan du lage eit kort notat til dei personane dei ønskjer skal vere involverte. Det kan innehalde kva språk eller dialekt dei føretrekk å snakke og lese, kjende ord eller namn, og kva som hjelper dei å følgje med i ein samtale. Spør om dei ønskjer at bestemte personar skal vere med på avtalar eller få oppdateringar om omsorga. Unngå å skrive ned private opplysningar som ikkje trengst for å gje støtte, og fortel personen kven som kan sjå notatet. Eit språknotat kan gjere det lettare å starte ein samtale, men det erstattar ikkje ein tolk i ein kompleks helsefagleg samtale.

Korleis kan eg støtte vala til personen?

Språk er ein del av korleis ein person knyter kontakt med andre, men det er ikkje heile personen. Spør om rutinar, interesser, lesevanar og kven dei ønskjer skal vere involverte. Dersom personen samtykkjer, kan du skrive ned nyttige ord eller uttrykk til andre som støttar, og forklare korleis dei kan brukast. Hald notat private og del berre det personen har gått med på å dele.

Ikkje insister på at personen skal øve, tolke for andre eller bevise kva dei forstår. Nokre samtalar kan vere lettare på eitt språk og andre på eit anna. Det som betyr mest, er at personen føler seg trygg, at privatlivet blir respektert, og at vala deira blir tekne på alvor.

Råda våre om kommunikasjon handlar om å snakke enkelt, lytte og bruke bilete. For hjelp til å planlegge etter diagnosen, sjå første steg etter ein demensdiagnose.