Okuvatera omahungiriro momaraka pekepeke

Ovandu mbe hungira omaraka pekepeke mape ya ave hungire momuano mbwa panguka indu ouvera wokuzemba tji mau rundurura omuano mu ve paha omambo poo mu ve zuu nawa. Ovandu tjiva ve uta okuhungira eraka ndi va rihonga rukuru; varwe kave tjiti nao. Otjiṋa otjitenga tji tji vatera okutja u pure kutja eraka riṋe ndi ri yenda nawa nai, nu okuzambo u kongorere omuhunga womundu ngo.

Alzheimer’s Society i tja omahongero womaraka ye yenena okupanguka nu i tunduuza okuungurisa eraka omundu ndi ma hungire aruhe. Alzheimer’s Association wina i tja okukotokera keraka romuinyo otjimwe tjomarundurukiro momahungiriro nge yenena okutjitwa. Omarundurukiro nga kaye tjitwa kovandu avehe nu kaye ku raere ongaro yomundu.

Hi sokuhungira eraka riṋe?

Pura omundu kutja ma vanga okuhungira eraka riṋe mehungiriro ndi. Omahongero we ye yenena okurunduruka otja kotjitjitwa, koruveze poo koruveze rweyuva. Tji ma rundurura eraka, o tji vara otjoruteto poo o mu ṱikiza okukayenda komurungu neraka ndi u zuva.

Tji u hungira eraka ndi ma vanga, ungurisa omambo nga tjiukwa nu mu pe oruveze okuzira. Tji u tjiwa omambo omatiti uriri, hungira ouatjiri nu ungurisa oviyandjewa vyokomake, oviṋa poo ozombunikise wina. Omirari vyeraka vya Alzheimer’s Society vi tja ounongo weraka u yenena okupanguka okuza keyuva keyuva nu u yenena okuṱunwa i youruveze, omihihamo poo ouvera.

Otjikwaye tji matji vatere mehungiriro rotjiuva?

Zemburuka omirari vyomahungiriro vyaruhe, nu u weze ko ombatero ndji mai yendere neraka romundu:

• Ungurisa omambo nomana nga tjiukwa. Pura omundu poo omundu ngwa kara nongamburiro kutja ve ungurisa omambo yeṋe koviṋa vyotjiuva, kovazamumwe nokomitjato.
• Raisa nu u hungire wina. Tye kombanda yekopi, raisa ovitoṋa vivari, poo ungurisa otjiperendero poo otjiṋa tji tji tjiukwa. Otjiyandjewa tjokomake matji vatere indu embo eṱiṱi tji tji ri ouzeu okumuna.
• Undja. Yandja omundu oruveze okupuratena nokuzira. O manene otjihungirirwa atjihe poo o pura epuriro rimwe momaraka omengi porumwe.
• Kara nondunge imwe poruveze rumwe. Ondjivisiro onde mape ya ai rire ouzeu meraka arihe. Ungurisa otjihungirirwa otjipupu, kurama, nu okuzambo u tare kutja ma vanga ovingi.
• Tara ouṱiṱi nokuzuva. Ozozombutiro zomeho, oviungurisiwa vyokuzuva, ondjerera ombwa noruveze ndu ri noupore mavi yenene okutjita kutja eraka ri rire oupupu okuzuva.

Tji omundu ma vanga okulesa, pura kutja ombuze ndji ozu yandjewa ombango i ri meraka re. O riyameke komatorokero wotjiungurisiwa tjeṱe tjozongetjefa pomazikamisiro wouhaku, pomitjato vyokuyandja ousemba poo pomirari vyomiti; zikamisa ombuze ndji ozu yandjewa ombango nombonga yotjivero.

Hi tjite vi tji mbi hi nokuhungira eraka omundu ndi ma vanga?

Pura kutja ma vanga epanga poo omuzamumwe ngwa hungira omaraka yevari ngwa kara nongamburiro okuyenda mehungiriro rotjiuva. O hakahana okutya omundu ma vanga omundu warwe oku mu torokera; eye mape ya a vanga oviyandjewa vyokomake, ozombunikise poo eraka rarwe ndi mu hungira pamwe.

Pomayendo wouhaku poo pomahungiriro warwe nge hepa ombuze ndji ozu yandjewa ouatjiri, isana oklinika poo otjira tjotjivero rukuru. Ve raere eraka omundu ndi ma vanga nu u pure kutja ombatero yohambwaraka i ri pi. U.S. Department of Health and Human Services i kahurura kutja ovazamumwe nomapanga kave yenene aruhe okutoroka ombuze zouhaku ndji ozu yandjewa ombango mouatjiri; otjira matji yenene okukahurura omiano vyatjo nomirari vyopopezu. Omundu ma yenene okutoorora kutja omuvateri me ya pamwe, ngunda omuyandje wombatero tji ma rongerisa ombatero yeraka ndji mai hepewa.

Meyendo, hungira komundu omuini nu yandja oruveze komuhungirire ok hungira. Tara kutja omundu wa zuu epuriro nu u noruveze okuzira momambo we omuini. Tji mo mu vatere, weza ko ondjiviro yarwe uriri tji ma vanga.

Ruṋe tji mbi sokupaha omirari vyouhaku?

Ouzeu weraka mau yenene okurunduruka moruveze, posi ya orundurukiro ombupu i panguka. NHS i tunduuza okupaha ombatero youhaku tjimanga indu omundu tji ma kambura tjimanga. O ripura kutja okutja omundu ma pandjara ombango yokuhungira tjimanga orupa rwouvera wokuzemba uriri. Tji omundu ma kambura tjimanga, me rimunu omuverandu tjinene poo tji tji ri ouzeu okumupendura, hungira nozombonga zouhaku zomevaerero zoporuveze ndwo.

Komarundurukiro nge ya kouṱiṱi, tja imbi mbi mo munu nu u ningire omirari komuveruke wouhaku womundu. Tja eraka ndi aa hungire, otjikwaye tji tje mu vatera okuhungira nokutja aa urwa poo aa verere. Ihi otjihorera tjehungiriro, katji ri ozongunde zouvera. Omuhunga wetu weyendo kondohotora mau yenene okukuvatera okurongerisa omapuriro.

Hi yenena okutja vi kovavateri varwe?

Nomitjato vyomundu, kara notjivaro otjipupu kovandu mba vanga kutja ve ye mo. Matji yenene okutja eraka poo omuhingo mbu ma vanga okuhungira nokulesa, omambo poo omana nga tjiukwa, nokutja otjikwaye tji tji mu vatera okuzuva ehungiriro. Pura kutja ma vanga omundu ngwa peke okukara pomayendo poo mozondjivisiro zotjivero. O tja oviṋa vyomunda vyongumumu mbi he ri oviyandjewa vyombatero, nu raere omundu kutja ouṋe ngu ma yenene okumuna otjivaro ho. Otjivaro tjeraka tji vatera ovandu okuuta ehungiriro noupore; katji pingena omuhungirire mehungiriro rouhaku ndi ri nomasa.

Me yenena okuvatera vi omahongero womundu?

Eraka orupa rwomuano omundu mu me rikwatakanisa, posi ya ka ri ye omundu auhe. Pura ohunga nomitjato vye, noviṋa mbi ma suvere, nomahongero we wokulesa novandu mba vanga kutja ve ye mo. Tji omundu ma yandja ousemba, tja omambo poo omihungirire mbi mavi vatere ovavateri varwe nu kahurura omuano wokuvitungurisa. Kara nozonḓu ozoṋeṱiṱi nu yandja uriri imbi omundu mbya yandja ousemba kutja vi yandjwe.

O ṱikiza omundu okurihonga, okutorokera varwe poo okuraisa kutja wa zuu nawa. Omahungiriro tjiva mape ya aye rire omapupu meraka rimwe nu warwe meraka rarwe. Oupore, ouṱiṱi wovihorera vyomunda nomahongero womundu oviṋa ovinanḓengu okukapita okukara neraka rimwe uriri.

Omirari vyetu vyomahungiriro vi kahurura ohunga nokuhungira moupupu, okupuratena nokutungurisa ozombunikise. Kombatero mokurongerisa kombunda yozongunde zouvera wokuzemba, tara ozondjito ozondenga kombunda yozongunde zouvera wokuzemba.