Demensiyada ko‘p tilli muloqotni qo‘llab-quvvatlash

Bir nechta tilda gaplashadigan odamlar demensiya so‘z topish yoki tushunish qobiliyatini o‘zgartirgan sari boshqacha muloqot qilishi mumkin. Ba’zi odamlar avvalroq o‘rgangan tilidan foydalanishni boshlaydi; boshqalarda esa bunday bo‘lmaydi. Eng foydali birinchi qadam — hozir qaysi til qulay ekanini so‘rash, so‘ng odamning istagiga ergashishdir.

Alzheimer’s Society til tanlovi turlicha bo‘lishi mumkinligini aytadi va odam odatda qaysi tilda muloqot qilsa, shu tildan foydalanishni tavsiya qiladi. Alzheimer’s Association ham ona tiliga qaytishni muloqotdagi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlardan biri sifatida keltiradi. Bu o‘zgarishlar hamma bilan sodir bo‘lmaydi va odamning bosqichini ko‘rsatmaydi.

Qaysi tildan foydalanishim kerak?

Odamdan bu suhbat uchun qaysi tilda gaplashishni xohlashini so‘rang. Uning tanlovi mavzu, muhit yoki kun vaqtiga qarab o‘zgarishi mumkin. Agar u tilni almashtirsa, buni sinov deb qabul qilmang yoki siz tushunadigan tilda davom etishini talab qilmang.

Agar odam afzal ko‘rgan tilni bilsangiz, tanish so‘zlardan foydalaning va javob berishi uchun vaqt bering. Agar faqat bir nechta so‘zni bilsangiz, rostini ayting va imo-ishoralar, buyumlar yoki rasmlardan ham foydalaning. Alzheimer’s Society til bo‘yicha ko‘rsatmalarida til ko‘nikmalari kundan-kunga farq qilishi hamda charchoq, og‘riq yoki kasallik ta’sirida o‘zgarishi mumkinligi qayd etiladi.

Kundalik suhbatda nima yordam berishi mumkin?

Odatiy muloqot bo‘yicha tavsiyalarni yodda tuting va odamning tiliga mos yordam qo‘shing:

• Tanish so‘z va nomlardan foydalaning. Kundalik buyumlar, oila a’zolari va odatlar uchun odamning o‘zi yoki unga ishonadigan kishi qaysi so‘zlarni ishlatishini so‘rang.
• Aytish bilan birga ko‘rsating ham. Piyolaga ishora qiling, ikkita tanlovni ko‘rsating yoki tanish rasm yoxud buyumdan foydalaning. Kerakli so‘zni topish qiyin bo‘lganda imo-ishora yordam berishi mumkin.
• Kuting. Odamga tinglash va javob berish uchun vaqt bering. Har bir gapni uning o‘rniga tugatmang yoki savolni bir vaqtning o‘zida bir nechta tilda takrorlamang.
• Bir vaqtda bitta fikr ayting. Uzun tushuntirish har qanday tilda qiyin bo‘lishi mumkin. Qisqa gap ayting, pauza qiling, so‘ng ko‘proq ma’lumot xohlash-xohlamasligini bilib oling.
• Eshitish va ko‘rishni tekshiring. Ko‘zoynak, eshitish moslamalari, yaxshi yoritish va tinch muhit tilni tushunishni osonlashtirishi mumkin.

Agar odam o‘qishni afzal ko‘rsa, muhim yozma ma’lumotlar uning tilida mavjudmi, deb so‘rang. Tibbiy qaror, rozilik yoki dori-darmon bo‘yicha ko‘rsatmalar uchun avtomatik tarjimaga tayanmang; muhim ma’lumotlarni parvarish xizmati ko‘rsatuvchisi bilan tasdiqlang.

Odam afzal ko‘rgan tilni bilmasam nima qilishim kerak?

Kundalik suhbatga ishonchli ikki tilli do‘st yoki qarindoshni qo‘shishni xohlashi-xohlamasligini so‘rang. Odam boshqaning tarjima qilishini xohlaydi deb o‘ylamang; u imo-ishoralar, rasmlar yoki ikkalasi biladigan boshqa tilni afzal ko‘rishi mumkin.

Tibbiy uchrashuv yoki aniq ma’lumot talab qiladigan boshqa suhbat uchun klinika yoki parvarish xizmatiga oldindan qo‘ng‘iroq qiling. Odam afzal ko‘rgan tilni ayting va qanday tarjima yordami mavjudligini so‘rang. AQSh Sog‘liqni saqlash va aholiga xizmat ko‘rsatish vazirligi oila a’zolari va do‘stlar muhim tibbiy ma’lumotni har doim ham to‘g‘ri tarjima qila olmasligini tushuntiradi; xizmat o‘z imkoniyatlari va mahalliy talablar haqida ma’lumot berishi mumkin. Odam o‘zi bilan yordam beruvchi kishi borishini xohlashi-xohlamasligini tanlashi mumkin, zarur til yordamini esa xizmat ko‘rsatuvchi muassasa tashkil qiladi.

Uchrashuv davomida bevosita odamning o‘ziga murojaat qiling va tarjimonga gapirish uchun vaqt bering. Odam savolni tushunganiga va o‘z so‘zlari bilan javob berish imkoniga ega ekaniga ishonch hosil qiling. Agar siz unga yordam berayotgan bo‘lsangiz, faqat u xohlasa qo‘shimcha izoh bering.

Qachon tibbiy maslahat so‘rashim kerak?

Til bilan bog‘liq qiyinchiliklar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin, ammo kutilmagan o‘zgarish boshqacha holatdir. NHS kimdir to‘satdan chalkash holga tushganda darhol tibbiy yordam so‘rashni tavsiya qiladi. Muloqotning to‘satdan yo‘qolishini shunchaki demensiyaning bir qismi deb qabul qilmang. Agar odam to‘satdan chalkash holga tushsa, o‘zini juda yomon his qilsa yoki uni uyg‘otish qiyin bo‘lsa, mahalliy shoshilinch tibbiy xizmatlarga murojaat qiling.

Asta-sekin yuz beradigan o‘zgarishlar bo‘lsa, nimani sezganingizni qayd eting va odamning shifokoridan maslahat so‘rang. U qaysi tildan foydalanganini, muloqot qilishiga nima yordam berganini hamda charchagan yoki kasal bo‘lgan-bo‘lmaganini yozib qo‘ying. Bu tashxis emas, suhbat uchun tayyorlangan ma’lumotdir. Shifokor uchrashuvi bo‘yicha qo‘llanmamiz savollar tayyorlashda yordam berishi mumkin.

Boshqa yordamchilarga nima deyishim mumkin?

Odamning roziligi bilan, u jalb qilmoqchi bo‘lganlar uchun qisqa yozuv tayyorlab qo‘ying. Unda gaplashish va o‘qish uchun afzal ko‘radigan til yoki sheva, tanish so‘zlar yoki nomlar hamda suhbatni kuzatishga nima yordam berishi ko‘rsatilishi mumkin. Uchrashuvlar yoki parvarish bo‘yicha yangiliklarga kimning qo‘shilishini xohlashini so‘rang. Yordam uchun zarur bo‘lmagan shaxsiy ma’lumotlarni yozmang va yozuvni kim ko‘ra olishini odamga ayting. Til bo‘yicha yozuv suhbatni qulayroq boshlashga yordam beradi; u murakkab tibbiy suhbatda tarjimon o‘rnini bosmaydi.

Odamning tanlovini qanday qo‘llab-quvvatlashim mumkin?

Til odamning bog‘lanish usulining bir qismidir, ammo u shaxsning butun mohiyatini ifodalamaydi. Uning odatlari, qiziqishlari, o‘qish afzalliklari va kimlarni jalb qilishni xohlashi haqida so‘rang. Agar odam rozilik bersa, boshqa yordamchilar uchun foydali so‘z yoki iboralarni yozib qo‘ying va ulardan qanday foydalanishni tushuntiring. Yozuvlarni shaxsiy saqlang va faqat odam ulashishga rozi bo‘lgan ma’lumotlarni bering.

Odamni mashq qilishga, boshqalar uchun tarjima qilishga yoki nimani tushunganini isbotlashga majburlamang. Ba’zi suhbatlar bir tilda, boshqalari esa boshqa tilda osonroq bo‘lishi mumkin. Odamning qulayligi, shaxsiy daxlsizligi va tanlovi bitta tilda qolishdan muhimroqdir.

Muloqot bo‘yicha tavsiyalarimiz oddiy gapirish, tinglash va rasmlardan foydalanishni yoritadi. Tashxisdan keyingi rejalashtirish bo‘yicha yordam uchun demensiya tashxisidan keyingi dastlabki qadamlar sahifasiga qarang.