Gũteithia Kwarĩria na Thiomi Nyingĩ harĩ Dementia

Andũ arĩa maaragia thiomi nyingĩ no maarie na njĩra ngũrani rĩrĩa dementia ĩragarũra ũhoti wao wa kuona ciugo kana gũtaũkĩrwo. Andũ amwe mambĩrĩragia kũhũthĩra rũthiomi rũrĩa meethire tene; angĩ matiĩkaga ũguo. Ikinya rĩa mbere rĩa kũgũteithia nĩ kũũria rũthiomi rũrĩa rĩkũmũiguithia arĩ rahũ rĩu, ũcooke ũrũmĩrĩre mwerekera wake.

Alzheimer’s Society yugaga wendi wa rũthiomi no ũgarũrũke na ĩkaringĩrĩria kũhũthĩra rũthiomi rũrĩa mũndũ ũcio ahũthagĩra kaingĩ. Alzheimer’s Association ningĩ ĩtariĩ gũcooka kũhũthĩra rũthiomi rwa kĩmerera ta ũgarũrũku ũmwe ũngĩoneka mĩario-inĩ. Magarũrũku maya matikoragwo kũrĩ andũ othe na matingĩkwĩra ũrĩa dementia ya mũndũ ĩhaana.

Nĩ rũthiomi rũrĩkũ ngũbataire kũhũthĩra?

Ũria mũndũ ũcio rũthiomi rũrĩa arenda kũhũthĩra mĩario-inĩ ĩno. Wendi wake no ũgarũrũke kũringana na ũhoro ũrĩa mũrarĩa, harĩa mũrĩ, kana ihinda rĩa mũthenya. Angĩgarũra rũthiomi, ndũkone ta nĩ kĩgerio kana ũmũringĩrĩrie athiĩ na mbere na rũthiomi rũrĩa wee ũrataũkĩrwo.

Ũngĩkorwo nĩũraria rũthiomi rũrĩa endaga, hũthĩra ciugo iria maamenyerete na ũmũhe ihinda rĩa gũcokia. Ũngĩkorwo ũũĩ ciugo nini tu, aria ũhoro ũcio na ũhũthĩre imenyithia cia mwĩrĩ, indo, kana mbica o nacio. Ũtaaro wa Alzheimer’s Society ũkoniĩ rũthiomi wonanagia atĩ ũhoti wa rũthiomi no ũgarũrũke o mũthenya na no ũhutio nĩ kũnogio, ruo, kana mĩrimũ.

Nĩ kĩĩ kĩngĩteithia mĩario-inĩ ya o mũthenya?

Ririkana mataaro ma mĩario ma mũtugo, na wongere ũteithio ũrĩa wagĩrĩire mũndũ ũcio kũringana na rũthiomi rwake:

• Hũthĩra ciugo na marĩĩtwa maamenyerete. Ũria mũndũ ũcio kana mũndũ wa kwĩhokeka kũrĩ we ciugo iria ahũthagĩra nĩ ũndũ wa indo cia o mũthenya, andũ a famĩlĩ, na mĩtugo ya o mũthenya.
• Onania o hamwe na kwaria. Oria gĩkombe, ũmũonie maũndũ meerĩ erĩ athuure, kana ũhũthĩre mbica kana kĩndũ kĩamenyerete. Imenyithia rĩa mwĩrĩ no rĩteithie rĩrĩa kiugo kĩrĩa kĩagĩrĩire kĩraoneka kĩrĩ hinya kuona.
• Eterera. He mũndũ ũcio ihinda rĩa gũthikĩrĩria na gũcokia. Ndũkarĩkie ciugo ciothe nĩ ũndũ wake kana ũcookerie kĩũria kĩu na thiomi nyingĩ ihinda rĩmwe.
• Iga ũhoro ũmwe ihinda rĩmwe. Ũtaũri mũraihu no ũkorwo ũrĩ hinya thĩinĩ wa rũthiomi o ruothe. Hũthĩra ciugo nini, ũtithie, ũcooke wone kana nĩarenda kwigua makĩria.
• Rora ũhoti wa kũigua na kuona. Icioicio, indo cia kũigua, ũtheri mwega, na handũ hataarĩ na inegene no itũme rũthiomi rũkorwo rũrĩ rahũ gũtaũkĩrwo.

Mũndũ ũcio angĩkorwo endete gũthoma, ũria kana ũhoro wa bata ũrĩa wandĩkĩtwo nĩ ũrĩ ho thĩinĩ wa rũthiomi rwake. Ndũkeehoke ũtaũri wa na kompiuta ũtekũringĩrĩrio hĩndĩ ya gũtua ũhoro wa ũgima, kwĩtĩkĩria ũrĩa ũgwathĩkwo, kana mataaro ma ndawa; ringĩrĩria ũhoro wa bata hamwe na mũheani wa ũrũmbũiyani.

Ingĩkorwo ndiaragia rũthiomi rũrĩa mũndũ ũcio endaga?

Ũria kana angĩenda mũrata kana mũndũ wa famĩlĩ wa kwĩhokeka ũrĩa ũrĩ na thiomi igĩrĩ oke mĩario-inĩ ya o mũthenya. Ndũkamĩciirie atĩ nĩarenda mũndũ ũngĩ amũtaũrĩre; no akorwo endete imenyithia cia mwĩrĩ, mbica, kana rũthiomi rũngĩ rũrĩa inyuĩ eerĩ mũũĩ.

Nĩ ũndũ wa gũcemania na mũthondeki wa ũgima kana mĩario ĩngĩ ĩrĩa ĩbataire ũhoro mũkinyanĩru, hũrĩra thimũ kilinĩki kana wĩra wa ũrũmbũiyani mbere ya ihinda. Mĩĩre rũthiomi rũrĩa mũndũ ũcio endaga na ũrie ũteithio wa mũtaũri ũrĩa ũrĩ ho. U.S. Department of Health and Human Services ĩtaaragĩria atĩ andũ a famĩlĩ na arata no makorwo matangĩhota gũtaũra ũhoro wa bata wa ũgima wega; wĩra ũcio no ũtaarĩrie njĩra iria irĩ ho na mawatho ma kũu. Mũndũ ũcio no athuure kana mũndũ wa kũmũteithia nĩegũthiĩ nake, nake mũheani wa ũrũmbũiyani akahanda ũteithio o wothe wa rũthiomi ũrĩa ũbataire.

Hĩndĩ ya gũcemania, aria na mũndũ ũcio we mwene na ũheane ihinda rĩa mũtaũri kwaria. Ringĩrĩria atĩ mũndũ ũcio nĩarataũkĩrwo nĩ kĩũria na atĩ arĩ na mweke wa gũcokia na ciugo ciake mwene. Ũngĩkorwo nĩũramũteithia, ongerera ũhoro ũngĩ o rĩrĩa endete wĩke ũguo.

Rĩrĩa ngũbataire gũcaria ũtaaro wa mũthondeki wa ũgima?

Mathĩna ma rũthiomi no magarũrũke kahinda gaathiĩ, no kũgarũrũka kwa narua nĩ kũngĩ. NHS ĩtaaraga gũcaria ũteithio wa mũthondeki wa ũgima o narua rĩrĩa mũndũ ambĩrĩria kũrigwo nĩ maũndũ o rĩmwe. Ndũkamĩciirie atĩ kwaga kũhota kwaria o rĩmwe nĩ gĩcunjĩ tu kĩa dementia. Mũndũ angĩambĩrĩria kũrigwo nĩ maũndũ na ihenya, akorwo arĩ mũrũaru mũno, kana akorwo arĩ hinya kũũkĩra, hũrĩra wĩra wa ũgima wa gĩkua kĩa narua kũu kũrĩa mũtũũraga.

Nĩ ũndũ wa magarũrũku marĩa mokaga kahora, rora ũrĩa ũkuona na ũrie mũthondeki wa ũgima wa mũndũ ũcio ũtaaro. Andĩka rũthiomi rũrĩa aahũthagĩra, kĩrĩa kĩamũteithirie kwaria, na kana nĩanogete kana aarĩ mũrũaru. Ũyũ nĩ ũhoro wa kwandĩka nĩ ũndũ wa mĩario, ti gũtuĩra mũrimũ. Mũtaratara witũ wa gũthiĩ kũrĩ mũthondeki wa ũgima no ũgũteithie kwĩhaarĩria ciũria.

Nĩ atĩa ingĩĩra ateithia arĩa angĩ?

Na kwĩtĩkĩria kwa mũndũ ũcio, iga kamenyithia kanini nĩ ũndũ wa andũ arĩa endete makorwo makĩmũteithagia. No karĩ na rũthiomi kana mwarĩrie ũrĩa endaga kũhũthĩra kwaria na gũthoma, ciugo kana marĩĩtwa maamenyerete, na kĩrĩa kĩmũteithagia gũtaũkĩrwo mĩario-inĩ. Ũria kana nĩ harĩ mũndũ mwanya endete akorwo agĩcemania nake kana akĩmenyithio ũhoro wa ũrũmbũiyani. Tiga kwandĩka ũhoro wa mwanya ũtarĩ wa bata nĩ ũndũ wa ũteithio, na wĩre mũndũ ũcio nũũ ũngĩona kamenyithia kau. Kamenyithia ka rũthiomi gateithagia andũ kwambĩrĩria mĩario wega; gatiĩhandaga handũ ha mũtaũri mĩario-inĩ nditu cia ũgima.

Ngaateithia atĩa mathuura ma mũndũ ũcio?

Rũthiomi nĩ gĩcunjĩ kĩa ũrĩa mũndũ anyiitanaga na arĩa angĩ, no ti mũndũ wothe we mwene. Ũria ũhoro wa mĩtugo yake, maũndũ marĩa endete, ũrĩa endete gũthoma, na andũ arĩa endete makorwo marĩ ho. Mũndũ ũcio angĩetĩkĩra, andĩka ciugo kana ndeto cia kũmũteithia nĩ ũndũ wa ateithia arĩa angĩ na ũmataarĩrie ũrĩa mangĩcihũthĩra. Iga ũhoro ũcio ũrĩ wa mwanya na ũgayanie o ũrĩa mũndũ ũcio etĩkĩrĩtie ũgayanio.

Ndũkaringĩrĩrie mũndũ ũcio kwĩruta, gũtaũrĩra arĩa angĩ, kana kuonania ũrĩa arataũkĩrwo. Mĩario ĩmwe no ĩkorwo ĩrĩ rahũ thĩinĩ wa rũthiomi rũmwe na ĩrĩa ĩngĩ thĩinĩ wa rũthiomi rũngĩ. Ũrĩa mũndũ ũcio aiguaga arĩ rahũ, ũhoro wake wa mwanya, na mathuura make nĩ mo ma bata gũkĩra kũrũmia rũthiomi rũmwe.

Mataaro maitũ ma mĩario mararĩa ũhoro wa kwaria na njĩra ĩhũthũ, gũthikĩrĩria, na kũhũthĩra mbica. Nĩ ũndũ wa ũteithio wa kwĩhaarĩria thuutha wa gũtuĩrwo atĩ arĩ na dementia, rora makinya ma mbere thuutha wa gũtuĩrwo dementia.