Kuambuluisha diyukila mu miakulu ya bungi

Bantu badi bakula miakulu ya bungi badi mua kuyukila mushindu mushilangane padi dimiisha dia lungenyi dishintulula mushindu udiwu bapeta mêyi anyi bumvua malu. Bamue bantu badi batuadija kuakula muakulu uvuabu balonge kale; bakuabu kabena benza nanku to. Tshidia tshia kumpala tshidi mua kuambuluisha bikole nkumuebeja muakulu udiye umvua bimpe mpindieu, pashishe ulonde mushindu udiye wenda.

Alzheimer’s Society udi wamba ne: miakulu idi bantu basue idi mua kushintuluka ne udi ufila lungenyi lua kuenza mudimu ne muakulu utu muntu wakula misangu ya bungi. Alzheimer’s Association udi kabidi utela dipingana ku muakulu wa mu dîku bu mushindu umue udi diyukidilangana mua kushintuluka. Mashintuluka aa kaena afikila muntu yonso to, ne kaena aleja tshitupa tshidi muntu to.

Ndi ne bua kuenza mudimu ne muakulu kayi?

Ebèja muntu au muakulu udiye musue kuakula mu diyukidilangana edi. Tshidiye musue tshidi mua kushintuluka bilondeshile tshiena-bualu, muaba anyi dîba dia dituku. Yeye mushintulule muakulu, kumumonyi bu ne: udi mu diteta anyi kumuenzeja bua atungunuke mu muakulu uudi wewe umumvua to.

Wewe udi wakula muakulu udiye musue, enza mudimu ne mêyi adi amumanyikila ne mupesha dîba bua andamune. Wewe mumanye anu mêyi makese, amba bulelela ne enza kabidi mudimu ne bimanyinu, bintu anyi bimfuanyi. Buludiki bua Alzheimer’s Society bua muakulu budi buleja ne: dimanya dia muakulu didi mua kushintuluka dituku ne dituku ne didi mua kukadikibua kudi ditshioka, bintu bidi bisama anyi disama.

Ntshinyi tshidi mua kuambuluisha mu diyukidilangana dia dituku dionso?

Vuluka mibelu ya tshibidilu ya diyukidilangana, ne usakidile diambuluisha didi dikumbana muakulu wa muntu au:

• Enza mudimu ne mêyi ne mêna adi amumanyikila. Ebèja muntu au anyi muntu udiye weyemena mêyi adibu benza nawu mudimu bua bintu bia ku dituku, bena mu dîku ne malu a tshibidilu.
• Leja ne amba kabidi. Tangija munu ku dikopo, leja bintu bibidi bia kusungula, anyi enza mudimu ne tshimfuanyi anyi tshintu tshidiye mumanye. Tshimanyinu tshidi mua kuambuluisha padi dîyi dikole bua kupeta.
• Indila. Mupesha dîba bua kuteleja ne kuandamuna. Kujikiji tshiambilu tshionso anyi kuambulula lukonko mu miakulu ya bungi musangu umue to.
• Enza lungenyi lumue musangu umue. Diumvuija dile didi mua kuikala dikole mu muakulu wonso. Enza tshiambilu tshîpi, anji elaku kashonyi, pashishe umone ni mmusue kumanya bikuabu.
• Tangila kumona ne kumvua. Ngasa ya ku mêsu, biamu bia kumvua, munya muimpe ne muaba udi kawuyi mutoyi bidi mua kupepeja diumvua dia muakulu.

Muntu yeye musue kubala, ebèja ni malu a mushinga adi mafunda adi mu muakulu wende. Kueyemenyi dikudimuna dia mu mashinyi nkayadi bua dipangadika dia bunganga, dianyisha anyi buludiki bua manga to; jadikila malu a mushinga ne muntu udi ufila diambuluisha dia makanda a mubidi.

Ntshinyi tshia kuenza meme tshiyi ngakula muakulu udi muntu musue?

Ebèja ni mmusue bua mulunda anyi muena mu dîku udiye weyemena udi wakula miakulu ibidi abuele mu diyukidilangana dia tshibidilu. Kueli meji ne: muntu udi musue bua muntu mukuabu amukudimunyine to; udi mua kusua bimanyinu, bimfuanyi anyi muakulu mukuabu udibu bonso bamanye.

Bua kuya kumona munganga anyi bua diyukidilangana dikuabu didi dijinga malu malelela, bíkila muaba wa lupetu anyi tshitanda tshia diambuluisha kumpala kua dituku. Ubambile muakulu udi muntu musue ne ebèja mushindu kayi udiku wa kupeta mukudimunyi. U.S. Department of Health and Human Services udi umvuija ne: bena mu dîku ne balunda kabena mua kukudimuna malu a mushinga a bunganga bimpe misangu yonso to; tshitanda tshidi mua kumvuija mishindu iditshi natshi ne mikenji ya muaba unudi. Muntu udi mua kusungula ni mmusue bua muntu wa kumuambuluisha amufile kumpala, padi muntu udi ufila diambuluisha ulongolola diambuluisha dionso dia muakulu didi dijinga.

Mu tshisangilu atshi, yukila ne muntu au buludiludi ne mupesha dîba bua mukudimunyi akule. Jadikila ne: muntu au mmumvue lukonko ne udi ne mushindu wa kuandamuna mu mêyi ende nkayende. Wewe udi umuambuluisha, sakidila malu makuabu anu yeye musue.

Ndîba kayi dindi ne bua kukeba diambuluisha dia munganga?

Ntatu ya muakulu idi mua kushintuluka mu kupita kua matuku, kadi dishintuluka dia lukasa ndishilangane. NHS udi ufila mubelu wa kukeba diambuluisha dia munganga diakamue padi muntu ulua kujimina lukasa. Kueli meji ne: dijimija dia lukasa dia mushindu wa kuyukila ntshimue tshitupa tshia dimiisha dia lungenyi to. Muntu yeye mulue kujimina diakamue, usame bikole anyi bikole bua kubisha, bíkila bitanda bia lukasa bia muaba unudi.

Bua mashintuluka adi alua bitekete bitekete, funda biudi umona ne ebèja munganga wa muntu au mibelu. Funda muakulu uvuaye wakula, tshivua tshimuambuluishe bua kuyukila ne ni uvua mutshioke anyi usama. Ebu mbuleja bua diyukidilangana, ki mbupinganyi bua disama to. Buludiki buetu bua kuya kumona munganga budi mua kukuambuluisha bua kudilongolola nkonko.

Ntshinyi tshindi mua kuambila bantu bakuabu badi bambuluisha?

Ne dianyisha dia muntu au, lama mukanda mukese wa bantu badiye musue bua babuele mu diambuluisha diende. Udi mua kuleja muakulu anyi njila ya muakulu udiye musue bua kuakula ne kubala, mêyi anyi mêna adi amumanyikila, ne tshidi tshimuambuluisha bua kulonda diyukidilangana. Ebèja ni mmusue bua muntu kampanda abuele mu bisangilu anyi mu mamanyisha a ditabalela. Kufiundi malu a pa nkayende adi kaayi ne mushinga bua diambuluisha to, ne ambila muntu au bua kumanya bantu badi mua kumona mukanda au. Mukanda wa muakulu udi wambuluisha bantu bua kutuadija diyukidilangana bimpe; kawena upingana pa muaba wa mukudimunyi mu diyukidilangana dikole dia makanda a mubidi to.

Mmunyi mundi mua kutua dikasa dia muntu au nyama ku mikolo?

Muakulu ntshitupa tshia mushindu udi muntu udiumvua pabuipi ne bakuabu, kadi ki ngudiye mujima to. Ebèja malu a malu ende a dituku dionso, bidiye munange, mushindu udiye musue kubala ne bantu badiye musue bua babuele mu diambuluisha diende. Muntu yeye muitabe, funda mêyi anyi biambilu bidi mua kuambuluisha bantu bakuabu badi bamuambuluisha ne ubumvuije mushindu wa kubienza mudimu. Lama malu aa mu musokoko ne abanyangana anu malu adi muntu muitabe bua kuabanyangana.

Kuenzeji muntu au bua adibidije, akudimunyine bakuabu anyi aleje tshidiye umumvua to. Diyukidilangana dikuabu didi mua kuikala dipepele mu muakulu umue, dikuabu mu mukuabu. Dimona dia muntu buimpe, musokoko wende ne disungula diende bidi ne mushinga wa bungi kupita kushala anu mu muakulu umue.

Mibelu yetu ya diyukidilangana idi yakula bua kuakula mu mushindu mupepele, kuteleja ne kuenza mudimu ne bimfuanyi. Bua diambuluisha dia kudilongolola panyima pa kumanya ne: muntu udi ne dimiisha dia lungenyi, tangila matapa a kumpala panyima pa dipeta dimanya dia dimiisha dia lungenyi.