Dhaga’uu dhabuu fi balaa dementia: wanta qorannoon agarsiisu

Dhaga’uu dhabuun yeroo dulloomaa keessatti baratamaa dha, qorattoonnis sababa balaa dementiaa ta’ee cimsanii ilaalu. Kun meeshaan dhaga’uu dementia ittisuuf karaa mirkanaa’e jechuu miti; qorannoon gaariin hanga ammaa bu’aa makaa qaba ture. Fuulli kun wanta qorannoon agarsiisu, akkamitti dhaga’uu qorachiisuu, meeshaan dhaga’uu gabaa irraa bitamu (OTC) Ameerikaa maal akka ta’e, fi akkamitti haasaa salphisuu akka dandeessan ibsa.

Maaliif dhaga’uun fayyaa sammuuf barbaachisaa dha?

Dhaga’uu dhabuun balaa dementia ol’aanaa wajjin wal-qabata. Komishiiniin Lancet bara 2024 addunyaa irratti dementia keessaa %7 ta’uu tilmaama. Cuunfaa UCL waa’ee gabaasaa akka jedhutti, kun koleesterooliin LDL ol’aanaa wajjin sababoota balaa jijjiiramuu danda’an 14 model Komishiinichaa keessatti kutaa guddaa wal-qixa qaba.

Argannoowwan ijoo Komishiinichaa:

• Dhaga’uu dhabuu wajjin balaan ol’aanaa. Xiinxala isaa qorannoowwan qulqullina ol’aanaa 6 walitti qabe keessatti, namoonni dhaga’uu dhabuu qaban dhaga’uu idilee qaban caalaa balaa dementia %37 ol’aanaa qabu turan.
• Dhabuun caalaa, balaan caalaa. Qorannoowwan cimina ilaalan, dhaga’uun yeroo hammaate balaan akka ol-bu’e arge.
• Sababoonni danda’amoo, ammallee hin mirkanoofne. Yaadonni kophummaa fi of-qabuu, gaddaa, sammuu kan xiqqoo kakaasu, fi yaalii sammuu dabalataa dhaggeeffachuun barbaadu dabalata.

Dhaga’uu dhabuun baratamaa dha. National Institute on Aging (NIA) maanguddoota keessaa harki sadii tokko akka qabu, carraan isaas umrii wajjin akka dabalu jedha.

Qorannoon meeshaa dhaga’uu ACHIEVE maal argate?

ACHIEVE qorannoo duraa meeshaa dhaga’uu fi hir’achuu yaadannoo irratti saaxila-tasa (randomized) ture. Bu’aan isaa yeroo baay’ee dogoggoraan gabaafama, kanaaf gabaasa qorannoo maxxanfame irraa ibsa kanatti:

• Eenyutu hirmaate: Ga’eessota umrii 70 hanga 84, dhaga’uu dhabuu hin yaalamne qabanii fi rakkoo yaadaa guddaa hin qabne 977, bakka hawaasaa Ameerikaa afur irratti.
• Maaltu madaalame: Walakkaan isaanii meeshaa dhaga’uu fi gorsa ogeessa dhaga’uu (audiologist) wajjin argate. Walakkaan isaanii immoo sagantaa barnoota fayyaa waa’ee dulloomuu fayyaa qabuu argate.
• Bu’aa ijoo: Waggaa sadii booda, garee lamaan gidduu hir’achuu yaadannoo waliigalaan garaagarummaan hin jiru.
• Bu’aa garee xiqqaa: Qorannoon maddoota lamaa irraa nama fide. Namoonni 238 qorannoo fayyaa onnee yeroo dheeraa (ARIC) irraa dhufan, garee ta’uudhaan balaa hir’achuu yaadannoo ol’aanaa qabu turan. Garee kana keessatti, meeshaa dhaga’uu wajjin hir’achuun %48 suuta ture. Tola ooltota hawaasaa fayyaa gaarii 739 keessatti, dhiibbaan ifa hin turre.

Kana dhugaan akkamitti dubbisuu:

• Deebiin waliigalaa dhiibbaa hin jiru ture.
• Argannoon garee xiqqaa karoora duraan godhameera, garuu xiinxala lammaffaa garee xiqqaa irraa dhufe. Qorannoowwan biroo keessatti mirkaneeffamuu qaba.
• Hirmaattonni sagantaa kam keessa akka jiran beekan, kunis bu’aa irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a.
• Komishiiniin Lancet ragaan meeshaan dhaga’uu namoota dhaga’uu dhabuu fi sababoota balaa dementia biroo qaban biratti caalmaatti gargaaruu agarsiisa jedhee dubbisa.

Xumurri isaa meeshaan dhaga’uu dementia ittisuuf karaa mirkanaa’e miti. Garuu namoota akka dhaga’an, haasaa keessatti hirmaatan fi walitti hidhamanii akka turan ni gargaara, kunis ilaaluuf sababa gahaa dha.

Dhaga’uun qorachiisuu akka barbaachisu akkamitti beeku?

NIA yoo ati ykn nama kunuunsitu:

• Bilbila irratti namoota hubachuu rakkate
• Yeroo nama lama ykn isaa ol haasa’an haasaa hordofuu rakkate
• Yeroo baay’ee namoota deebisanii akka dubbatan gaafate
• TV sagalee guddaan banuun warri biroo komatan
• Yeroo sagaleen duubaa jiru dubbii hubachuuf rakkate
• Namoonni biroo wal-hin-ifne dubbatu jedhee yaade

doktora argachuu gorsa.

Doktora kunuunsa jalqabaa wajjin jalqabaa, inni ogeessa dhaga’uu (audiologist) ykn doktora gurra, funyaan fi qoonqoo bira isin erguu danda’a. Earwax (wax gurra keessaa) walitti qabamuun sababa dhaga’uu dhabuu baratamaa kan doktoran ilaaluu danda’u keessaa tokko dha. Dhaga’uu dhabuun tasaa rakkoo fayyaa hatattamaa dha, NIA battalumatti doktora ilaaluu gorsa.

Dhaga’uu dhabuun wal-hin-beekuutti dogoggoramuu danda’a. NIA maanguddoonni gaarii dhaga’uu hin dandeenye yeroo tokko tokko dogoggoraan wal-hin-beekuu, deebii hin kennine ykn hin-waliinii akka ta’an yaadamuu isaanii ibsa. Yoo nama jaallattan of-qabuu ykn waan jedhame dhabuu fakkaate, qorannoon dhaga’uu tarkaanfii duraa gaarii dha.

Meeshaan dhaga’uu gabaa irraa bitamu (OTC) maali?

Onkololeessa 17, 2022 as, FDA gosa meeshaa dhaga’uu gabaa irraa bitamu (OTC) eeyyameera. Kunis meeshaa dhaga’uu doktoraan ajajamu wajjin akkas wal-bira qabama:

FDA meeshaan OTC dhaga’uu dhabuu cimaa ykn baay’ee cimaaf akka hin tolfamne jedha. Yoo kanneen armaan gadii qabaattan osoo hin bitin dura doktora, caalaatti ogeessa gurra, funyaan fi qoonqoo, ilaaluu gorsa:

• Dhukkubbii ykn mijaa’aa dhabuu gurra keessaa
• Gurra irraa bishaan, dhiqaa ykn dhiiga ji’a jaha darban keessatti
• Jijjiirama dhaga’uu tasaa ykn kan ol-gadi ta’u
• Gurra tokko keessatti dhaga’uun hammaachuu, ykn gurra tokko qofa keessatti sagalee waammachuu
• Mataa mareessuu ykn mataan naannawuu
• Earwax baay’ee

Meeshaa dhaga’uu fayyadamuuf baruun shaakala barbaada, kanaaf akkuma FDA gorsutti osoo hin bitin dura imaammata deebisuu ilaalaa. NIA inshuraansiin keessan baasii keessaa muraasa uwwisuu isaa gaafachuu gorsa. Nama dementia wajjin jiraatuuf, ogeessi dhaga’uu gosa meeshaa fi sirreessuu guyyaa guyyaan caalaatti salphaa ta’e filachuuf gargaaruu danda’a.

Nama dhaga’uu dhabuu qabu wajjin akkamitti salphaatti haasa’uu?

NIA kanneen gorsa:

1. Fuula nama sanaa gara keessaniitti deebisaa, ija wal-ilaalaa, ifa gaarii keessatti, akka funyaan fi mul’ata keessan arguu danda’an.
2. Iddoo calla’aa barbaadaa. TV cufaa ykn sagalee irraa fagaadhaa.
3. Sagalee xiqqoo ol’aanaa godhaa, garuu hin iyyinaa. Uumamaan fi saffisa gaarii wajjin dubbadhaa.
4. Afaan keessan ifa gochaa. Dubbachaa jirtanii hin nyaatinaa, chewing gum hin qaamina, ykn afaan keessan harkaan hin dhoksinaa.
5. Deddeebi’uu irra jechoota jijjiiraa yeroo waan tokko dhabame.
6. Nama tokko tokkoon. Garee keessatti, nama sana of keessa galchuuf of kaasaa.
7. Obsaa ta’aa, akkamitti gargaaruu akka dandeessan gaafadhaa.

Gorsi kun gorsa haasaa dementia keenya wajjin gaarii hojjeta. Hojiiwwan suuraa irratti hundaa’an dhaggeeffachuu irraa dhiibbaa ni hir’isu. Lamaan suuraa fi Kaartii haasaa wanta ilaaltan irratti hojjetu, Himata xumuri immoo xumura dubbachuu irra agarsiisuu dandeessisa. Waamichaaf, qajeelfama bilbilaa fi waamicha viidiyoo keenya ilaalaa.

Ijis ni barbaachisa

Bara 2024 Komishiiniin Lancet ija dhabuu hin yaalamne akka sababa balaa haaraatti dabale. Cuunfaan UCL dementia keessaa %2 akka ta’u ibsa, Komishiinichis qorannoo fi yaala rakkoo ijaa hundaaf akka argamu gorsa. NIA gorsa umrii 60 booda waggaa tokko ykn lama keessatti qorannoo ijaa (dilated eye exam), akkasumas ajaja ijaa gilaasii illee ilaaluu. Jijjiiramni arguu xiqqaan illee balaa kufuu dabaluu danda’a.

Doktora wajjin haasa’aa

Yoo mallattoowwan armaan olii keessaa argitan, waa’ee qorannoo dhaga’uu fi arguu doktora gaafadhaa. Dhaga’uu dhabuu tasaa, dhukkubbii gurra, ykn bishaan gurra irraa bahuuf battalumatti kunuunsa barbaadaa. Yoo nama dementia wajjin jiraatu kunuunsitan, jijjiirama dhaga’uu ykn arguu doktora isaaniitti himaa, kunis miira, nageenya fi hanga namni sun itti makamuu danda’u irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa fayyaa keenya ilaalaa. Waa’ee walitti hidhamuu hawaasaa fi fayyaa sammuu caalaatti dubbisaa.