Yeroo dementia mirkanaa’u booda: Eessaa jalqabuu

Mirkaneessi dementia gaaffilee fayyaa, jireenya guyyaa, deeggarsa fi fuula dhufuu irratti gaaffilee kaasuu danda’a. Namoonni akkaataa adda addaa deebisu: tokko yeroo odeeffannoo sana hubachuuf barbaadu, kan biroo immoo karoora ijaaruu jalqabuu barbaada. Deebii sirrii tokko yookaan yeroo murtaa’e tokko hin jiru. Waan namichaaf ammaa barbaachisu irraa jalqabi, gaaffilee biroo yeroo isaan qophaa’an deebi’ii ilaali.

Gorsa Alzheimer’s Association waa’ee jireenya booda mirkaneessaa namoota hordoffii fayyaa, deeggarsa naannoo fi karoora dhufuu irratti akka xiyyeeffatan kakaasa. Gorsa Dementia Australia waa’ee mirkaneessa booda ilaalchisee akka namoonni akkaataa garaagaraan deebisan, yeroo barbaadan immoo deeggarsa barbaaduu akka danda’an ibsa. Fuulli kun jalqaba qofaa dha, karoora fayyaa, seeraa ykn maallaqaa dhuunfaa miti.

Tarkaanfii tokko barbaachisaa ta’e maali?

Gaaffii tokko filadhu, kan guyyaa kana jireenya salphisu. Kunis hordoffii fayyaa namichaa eenyu qindeessu beekuu, odeeffannoo amanamaa waa’ee mirkaneessa isaa argachuu, ykn namicha amanu tokko adda baasuu ta’uu danda’a. Namichi barbaade qofa ta’uu danda’a, gargaarsa gaafachuu ykn murtoo kennuu dura eeguu barbaachisuu ni danda’a.

Yeroo dhufu gaaffilee muraasa wal-harkaa fuudhaa barreessi, yoo namichi barbaade. Waan mirkaneessi jechuu danda’u, maal akka hin beekamne, yeroo hordoffii, fi yoo rakkoon haaraan ka’e eenyuuf akka quunnamtan gaafachuu dandeessu. Yoo jecha ykn ilaalcha ogeessi ibsuu hin dandeenye ifaan akka ibsu gaafadhu. Qajeelfama keenya dhiyeessii doktora tarree gabaabaa qopheessuuf qaba.

Namichi waa hunda dementia guyyaa tokkotti barachuu hin qabu. Mirkaneessa argate irratti odeeffannoo amanamaa filadhu, gaaffilee booda ka’an barreessi. Waadaa cabsaa’aa, ibsa “fayyisa” ykn karoora tokkoo hunda tokkotti ajajuu irratti akka hin gallin of eeggadhu.

Deeggarsa eessaa argachuu dandeenya?

Namicha akkamitti deeggarsi akka isa gargaaru fi eenyu akka hirmaatu barbaadu gaafadhu. Michuu ykn firaa amanamaa jalqaba wal-dubbii gaarii ta’uu danda’a. Namoonni tokko tokko gareen deeggarsaa, ogeessa haasa’aa, dhaabbata dementia naannoo ykn wal-dubbii kuniisa kunuunsaa jaalatu. Filannoon sirrii ta’e namicha fi waan naannoo keessa jiru irratti hirkata.

Deeggarsi namicha mirkanaa’e fi maatii ykn michoota barbaadan hundaaf. Deeggarsi kunuunsaa guyyaa tasgabbii ykn gargaarsa hojii guyyaa barbaachisa; namichi odeeffannoo ykn carraa namoota dementia wajjin jiran wajjin wal-arguu barbaachisuu ni danda’a. Barbaachisummaan kun garaagarummaa qabaachuu danda’a. Gareen tokko hin qopheessin, miti dhaabuu ykn odeeffannoo dhuunfaa hin qoodin dura namicha gaafadhu.

Qajeelfama keenya ofkunuunsa kunuunsitootaa akka michoota deeggarsa akka qooddatan gaafachuuf yaada qaba. Yoo namichi guyyaa keessatti gargaarsa dabalataa barbaade, qajeelfamoota yeroo guyyaa bakka ijaarsa fayyaa fi kunuunsa mana keessaa tajaajila naannoo irratti gaaffilee gaafachuu qabdu ibsu.

Akkamitti namichi murtoo keessatti hirmaachuu danda’a?

Mirkaneessi qofaa maal akka namichi murteessu yookaan akkamitti akka hirmaatu hin ibsu. Namicha kallattiidhaan gaafadhu. Yeroo kennii, ibsa ifa ta’e afaan salphaatiin ibsi, achiis deebii isaa eegi. Wal-dubbii sana bakka callaa keessatti yookaan yeroo gara yeroo qoodnuu filannoowwan tokko tokko salphaatti ka’uu danda’u.

Yeroo tokko namichi waa mirkaneessa irraa of qabuu barbaadu, gaaffii karoora irraa of qusachuu danda’a. Kanaaf kennii fudhachuu, osoo wal-dubbii kunneessaa hin taane, namicha bira jiraachuu fi yeroo kamuu akka jijjiiru gaafachuu dandeessu.

Namichi karoora fayyaa dhufuu, maallaqaa ykn bakka jiraachuu irratti yaaduu yoo barbaade, waa isaaf barbaachisu fi eenyu akka amanu irraa jalqabi. Karoora Dementia Australia akka abbootii amantaa fi ogeessota barbaachisoo waliin jaalala isaanii wal-dubbachuu akka barbaadan gorsa. Seera fi qajeelfamni murtoo kennuu iddoo tokkoon garaagarra, kanaaf qajeelfama waliigalaa tokko irratti hin hirkatin dura ogeessa seeraa naannoo irraa gaafadhu. Gaaffii maallaqaa guyyaa guyyaa fi gaaffii sodaa sosochii irratti gargaarsa barbaadan, qajeelfama keenya bulchiinsa maallaqaa dementia wajjin ilaali.

Wal-dubbii jalqabaa waa’ee kunuunsa booda maal gaafachuu dandeenya?

Namichi amma wal-dubbachuu barbaadu gaafadhu, achiis mata-duree tokko tokko qofa fidi. Gorsi Alzheimer’s Association wal-dubbii xiqqaa hedduu, afaan salphaa fi dhaggeeffannaa abdii, yaada fi qulqullina namichaa irratti akka ta’an gorsa. Alzheimer’s Society immoo namoonni akkaataa ittiin yaada booda ilaalan garaagarummaa akka qaban ibsa. Yeroo dhaabbachuu fi guyyaa biraa deebi’uu ni danda’ama.

Yoo namichi gorsa barbaade, gaaffilee kanneen keessaa tokko yaali:

• “Guyyaa kee keessaa eenyu qabuu fi eessa akka jirtu barbaadda?”
• “Yeroo kunuunsa booda waa’ee jiru yoo wal-dubbannu eenyu akka of keessa qabamu barbaadda?”
• “Yeroo gargaarsa barbaaddu maal akka si gargaaru fi akka kabajamtu si godha?”
• “Kunuunsitoonni kee waa’ee waan si barbaachisu bira akka jiran barbaadda?”
• “Waan jettan barreessuu fi eenyu akka argu barbaadduu?”

Murtoo amma hin gaafatin dhaggeeffadhu. National Institute on Aging akka wal-dubbii waa’ee filannoo fi barbaachisummaa namichaa ijaarsa karoora kunuunsaa guddaa ta’e ibsa. Namichi yoo waliigale, jechoota isaa, guyyaa fi namoota tokkoon ture galmeessi. Odeeffannoo kana kan argu gaafachuun booda barreessi. Yaadonni kun wal-dubbii booda qajeelchuu danda’u, garuu seera yookaan ajaja fayyaa miti.

Hubachuu irratti hundaa’ii yookaan wal-dubbii tokko qofaan karoora murteessuu hin qabdu. Filannoon namichaa jijjiiramuu danda’a, namichi yeroo hunda dhaabuu ykn gara mata-duree sana booda deebi’uu gaafachuu danda’a. Waan isa dhiphisu irratti hangi barbaadu hanga sana hirmaachisi.

Eenyu odeeffannoo mirkaneessaa beekuu qaba?

Namichi odeeffannoo akka dhaabbatu, yeroo akkamitti akka odeessu murteessa, malee haala nageenyaa ykn seeraa addaa tokko yoo gorsa ogeessaa barbaachise. Eenyu akka odeessu, maal akka namoonni sun beekuu barbaadan gaafadhu. Namichi namicha tokko amanamaa qofa jalqabumaan odeessuu, ykn baay’inaan hin beeksisiin ni danda’a.

Yoo namichi wal-dubbii kana irratti gargaarsa barbaade, maal akka isaaf akka jedhan fi isatti argamuu barbaadaa isaa gaafadhu. Odeeffannoo isaan waliigalan qofa qoodi. Qajeelfama keenya wal-dubbii maatii fi namoota biroo waliin wal-dubbii kabajaa irratti kaasa.

Jireenyi guyyaa akkamitti itti fufuu danda’a yeroo nu sochoosnu?

Gochaalee fi hojiiwwan namichaaf ulfaatoo ta’an yeroo itti tasgabbaa’an itti fufi. Mirkaneessi booda hobbiin, imala ykn hojii mana keessaa hundi dhaabbachuu hin qabu. Yoo wanti rakkisaa ta’e, namichi waan jijjiiruu barbaadu gaafadhu. Yeroo gabaabaa dhaqqabuu, muuziqaa beekamaa, gargaarsa tarkaanfii tokko irratti ykn yeroo guyyaa adda ta’e isaaf gaarii ta’uu danda’a.

Namichi yaada dhageessisuu fi karoora irratti hin dubbatin yaada mirkaneessaa irratti yeroo fudhachuu barbaadu. Akka wal-dubbii kunuunsaa tokko hin taane sadarkaa tasgabbaa’aa itti fufi. Karoora irraa of-qusachuu dhiisuu fi ariifachiisa akka namoota tokkoo itti dhaabbachuu ni danda’ama.

Yoo ogeessa gaafachuu qabda?

Gaaffilee dementia mirkaneessa isaa, fayyaa, qorichaa ykn mallattoo namichaa irratti doktora kunuunsaa isaa gaafadhu. Murtoo seeraa ykn maallaqaa irratti, ogeessota seera naannoo namichi jiraatu hubatan waliin wal-dubbadhu. Weebsaayitii waliigalaa tokko maal ajajaa, galiyyoo ykn tajaajila namicha tokkoof sirrii akka ta’e hin beeksisu.

Mallattoon sochii fayyaa saffisaa ta’e ykn qulqullina dhabuu gargaarsa fayyaa ariifataa barbaada. Qajeelfama NHS mallattoo dogoggora saffisaa irratti gargaarsa fayyaa akka ariifataan argattan jedha. Tajaajila hatattamaa ykn fayyaa naannoo namichi jiraatu fayyadami; jijjiiramni saffisaan jireenya namichaa akkuma jirutti hin fudhatin.

Yoo karoorri ulfaatoo ta’e, namicha amanamu tokko ykn tajaajila tokko gaafii akka yeroo ariifataa fi yeroo dhufu adda baasuu akka isaan gargaaru filadhu. Namichi saffisa isaa murteessuu fi gargaarsa maal akka barbaadu murteessuu danda’a. Mirkaneessi odeeffannoo barbaachisaa dha, garuu hiikkaa ta’e, michummaa ykn jireenya guyyaa isaa hin ibsu.