Dementia qabu doktora dhaqqabuuf qophaa’uu

Beellamni doktoraa yeroo gabaabaa keessatti waan hedduu ni qabaata. Karoorri salphaan namichaa fi namicha deeggaru gaaffilee barbaachisoo ka’anii deebii hubatanii tarkaanfilee ifa ta’an akka qabatan ni gargaara. Namichi dementia qabu akka barbaadu hanga danda’etti wal-dubbii fi murtoo keessatti hirmaachuu qaba.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee doktora waliin hojjechuu gaaffilee barreessuu, jijjiirama addaa galmeessuu fi doktora karoora deebisee akka ibsu gorsa. Gorsi Dementia Australia waa’ee doktora waliin hojjechuu immoo hayyama, dhaggeeffannoo namichaa fi odeeffannoo dhoksaan kennuu akka barbaachisu ibsa. Fuulli kun gorsa waliigalaa qofa dha, gorsa fayyaa miti.

Dura akkamitti qophaa’uu?

Namichi doktorri maal akka beeku isa hundaa irraa gaafadhu. Tarree gaaffilee gabaabaa waliin barreessi, kan barbaachisaa caala jalqabaa irratti kaa’i. Yoo tarreen dheeraa ta’e, beellamni hordoffii ykn yeroo dheeraa akka argamu mana doktoraa gaafadhu. Namichi beellama keessatti wanta hunda yaadachuu irra, barreeffama xiqqaa fidee dhufuu filachuu danda’a.

Jijjiirama ifa ta’een ibsi. Maal akka uumame, yeroo jalqabe, yeroo meeqa akka ta’e, fi yeroo sana maal akka ture galmeessi. Fakkeenyaaf, “Ji’a darbe keessatti guyyaa Dilbata muuziqaa irraa dhoowwuutti” jechuun, “Dhiʼaatee jira” jedhuu caala ifa dha. Yaada namichaa waa’ee jijjiirama sanaa of-danda’uun hammaachuu; ilaalcha ogeessaa akka hin taane, akkamitti akka ibsu fi yaada namichaa ibsi.

Tarree qorichaa har’aa fidi, qorichaa seeraa, qorichaa hin seeraa, vitaaminii fi suppliment hunda ni galmeessi. Namichi meeshaalee ijaa, dhagaa ykn ogeessota biroo, yoo barbaade, akkasumas ibsa kanneen dhimma kana irratti barbaachisan fidi. Mana doktoraa waraqaa ykn odeeffannoo barbaachisu gaafadhu, odeeffannoo dhuunfaa beekamuu caala ta’e hin funaanin.

Namicha beellama keessatti akkamitti hirmaachisuu?

Namichi akka ati galtee beellamaa keessa seentu barbaade gaafadhu. Geejjibaa barbaachisa ta’e, garuu doktora dhuunfaan wal-dubbachuu barbaadee ykn akka barreessaa galmee akka ta’u si barbaadee ta’uu danda’a. Dura beellama jalqabuu gaafadhu akkamitti akka isa gargaaruu barbaadu.

Gaaffilee doktora namichi dura deebii kenni. Odeeffannoo dabalataa yoo barbaade, ykn doktorri yoo odeeffannoo namichi yaadachuu hin danda’u gaafate qofa dabali. Namicha jechuun doktora bira hin taane, namicha bira dubbadhu. Yoo deebii kennuuf yeroo barbaadu, yeroo itti hin fuutin eegi.

Namichi doktora dhuunfaan yaada dhuunfaa tokko irratti yeroo barbaadu ni danda’a. Kabajaan fudhadhu. Yoo yaada tokko namicha dura ibsuun rakkisaa ta’e qabaatte, kliinikii gaafadhu akkamitti barreeffama dhoksaan kennuu danda’u. Waan argite ifa godhi, odeeffannoo dhoksuu ykn murtoo namichaa malee murteessuu irraa of-eeggadhu.

Gaaffileen karoora ifa godhan maal?

Yoo wanti hin hubatamne, ibsa afaan salphaatiin gaafadhu. Namichi fi deeggaraan gaaffilee kana gaafachuu danda’u:

• Maal eeguu qabna, yeroo ammo eenyuuf quunnamuu qabna?
• Filannoowwan maal jiru, fayidaa fi hanqina isaanii maal?
• Tarkaanfii itti aanu maal, eenyu qindeessa?
• Yeroo meeqa hordoffii taanu?

Kunneen fakkeenyaa dha, tarree dhaabbachuu qabu miti. Namichi gaaffilee biroo yookaan rakkoo tokko irratti xiyyeeffachuu barbaachuu danda’a. Dura ba’uu keessan doktorri ulfaatoo ifa gochuu gaafadhu.

Booda maal barreessuu qabna?

Ibsa doktora, tarkaanfilee walii galan, fi yeroo hordoffii gabaabaa barreessi. Tarkaanfii tokkoo tokkoo eenyu akka hojjatu, akka kallattiin kliinikii bilbiluu ykn beellama haaraa qabachuu barreessi. Yoo namichi waliigale, odeeffannoo maatii ykn dhiyeessaa barbaachisu waliin qoodi.

Odeeffannoo fayyaa iccitii eegi, namicha irratti salphaatti argamu taasisi. Yoo mana deebitan ajajni hin ifne, kliinikii bilbiluun ibsa gaafadhu. Yoo ati barreeffama kee irratti hundaa’uun qorichaa jalqabuu, dhaabuu ykn jijjiiruu hin qabdu, doktora sana wajjin mirkaneessuu malee.

Dura ba’uu keessan, beellama hordoffii ykn qorannoo barbaachisu tarreessi, akkasumas gaaffilee yoo jiraate eenyu quunnamuu akka qabdu mirkaneessi. Namichi karoora barreeffame kopii qabaachuu ykn michuu amanamaa tokko akka qabaatu barbaadu. Murtoo isaa gaafadhu, ofiin murtoo hin kennin.

Namicha yeroo tasgabbii dhabe maal godhuu?

Yoo namichi dagaaga’e, beellama yeroo hordoffii hin eegin. Gorsi NHS gargaarsa fayyaa ariifataa akka barbaachisu ibsa, sababni dagaagumni saffisaa rakkoo ariifataa qabaachuu danda’u. Tajaajila hatattamaa ykn karaa hatattamaa naannoo keessan hordofi.

Jijjiirama yeroo gara yerootti ta’e doktora waliin mariisisuun barbaachisaa ta’uu danda’a, garuu dagaagumni saffisaa irraa adda dha. Yoo ariifataa ta’uu dhabuu keessan hin beekne, ofii keessanii hin qorin; tajaajila fayyaa amanamaa quunnamaa gorsa argadhu.

Beellama yoo of-raafamu akkamitti deeggarruu?

Waan beellama salphisu gaafadhu. Namichi yeroo beellamaa aadaa, yeroo eeggachuu gabaabaa, ykn michuu amanamaa barbaaduu danda’a. Dura kliinikii gaafadhu barbaachisummaa dhiʼaachuu, rakkoo dhaggeeffannoo ykn afaanii, akkasumas yoo gaaffileen dura ergamuu danda’u.

Yoo namichi yaaddoo qabaate, karoora akka tasgabbeessu fi kallattiidhaan ibsi. Namichi yoo barbaade meeshaa beekamu ykn wanta eeggachuu irratti hojjechuu fidi. Yeroo yaadaa akkamiin akka barbaadu gaafadhu: namoota tokko tokko yeroo itti qophaa’an barbaadu, kanneen biroo immoo yaadachiisa gabaabaa dhiyoo beellamaa barbaadu. Ibsa ifaa fi namicha isaaf mijatu kennî.

Beellama gaarii namicha dhaga’amee, tarkaanfilee itti aanu hubatanii dhiisa. Wal-qopheessi, icciitii eegi, doktora waan hin ifne ifa godhuuf gaafadhu.