Oritjatjarere roove omuini: Orusuvo, ombatero nozondjiviro zokurwaerwa

Tji mo tjevere omundu ngu hupa nouvera wokuzemba ombango, mape ya wa resa omambo nga kombunda, wa urwa, nu u nombapira yoviṋa mbi u hiya tjita. Oyo otjiṋa tji tji tjitwa potuingi. Okuritjevera oove omuini ka tjondjambi poo otjiṋa tji mo munu indu tji wa mana oviṋa avihe. Oyo ondyero ndji mai ku vatere okukayenda komurungu.

Ehungi ndi mari hungire kozondjiviro zokurwaerwa, omuano wokumuna orusuvo rwakatjotjiri, pu mo vaza ombatero, nozonomero zombatero za US zouharupu ndu mo yenene okutoṋa ndino.

Ozondjiviro zokurwaerwa kwomutjevere ze ri vi?

Okurwaerwa potuingi ku ya kouṱiṱiṱiṱi, ku nao otjiṋa otjiwa okutjiwa ozondjiviro zoye omuini. National Institute on Aging (NIA) mai tja ozondjiviro zombameno yomutjevere ze kamburira mo:

• okuzuva oruwaerwa, okupandjarisiwa poo okurikende;
• okurumata poo okuhinomuretima tjimanga;
• okuzuva orutengwa poo okuhahanganisiwa novakwao;
• ouzeu wokurara, poo okuhinokurara nawa;
• okuzuva oruhoze poo okuhina omaundjiro, poo okuhinokunandipara moviṋa mbi wa suverere rukuru;
• omitwe omingi, omihihamo poo ouzeu warwe worutu;
• okuhina oruveze rwokurondjara orutu poo okuriterekera ovikurya oviwa;
• okupita okurikoha poo ondjeverero yoye omuini;
• okuungurisa omavinu poo omiti momuano mbu he ri omuwa, ku kamburira mo omiti mbya pewa i onganga.

Alzheimer’s Association wina mai hungire kozondjiviro tjimuna okupata kutja ouvera kau ko, omazenge komundu ngo („eye u ripura porwe“), omburuma ohunga noruyaveze, ouzeu wokuyandja ombango, nouzeu wouhaku mbu mau ku hihamisa. Mai tunduuza kutja u hungire nonganga yoye tji u nozondjiviro otja inḓa aruhe.

Ondunge ya NIA oyo kutja o undje nga tji wa urwa tjinene. Zemburuka ozondjiviro zoye rukuru nu u tjite otjiṋa.

Me yenene okutjita tjike ndino, mouminute vitano?

Oruveze oruṱiṱi rwokusuva wina ru nombango. Kape notjiṋa tji matji verukisa okurwaerwa akuhe, posiya mavi ku vatere okuyenda komurungu meyuva ekukutu.

• Pita pendje. Kara posipaze poo ryanga nga pokambitira komambo indu omundu ngo tje ri mondjeverero ombwa.
• Suva kouṱiṱiṱiṱi. Suva tjiva kouṱiṱiṱiṱi ngunda au hiya zira epuriro ekukutu. Ove nomundu ngu mo tjevere mamu yenene okuungurisa Calm Breathing pamwe oruveze rwokusuva.
• Nu omeva nu u rye otjiṋa. Oupupu okuzemba ovikurya vyoye omuini.
• Tuma ombuze kepanga rimwe. Ka okuningira otjiṋa, nungwari okuhanganisiwa.
• Ritjere omambo omawa. Ehunganekero ra NIA ohunga nokuritjevera mari tunduuza omambo tjimuna „Ami me kondjo pu me yenene,“ „Ami hi nouṱiṱiṱiṱi, nu hapo nawa,“ na „Me kayorokera oruveze indu tji matu kara pamwe mohange.“

Orusuvo otjike, nu me ru munu vi?

Orusuvo oruveze orusupi rwondjeverero komundu ngu mo tjevere, kokutja ove u suve. Ehungi ra NIA ohunga norusuvo mari kahurura kutja ru yenena okukara ozovikepe ozonḓiṱi nga kozombura ozonḓiṱi nu ru yenena okutjitwa ponganda, moruveze rwomberukiro poo moruveze rwomayuva rwovanene.

Alzheimer’s Association mai kahurura omiano omingi:

Ouṋe ngu ma sutu? Otja ku NIA, orusuvo okuza kovanene veṱunḓu, omapanga poo ovandu mbe riyandjera mape ya aru ha sutwa otjiṋa. Ozombatero zounongo ze suta pevikahe poo peyuva. Komundu ngu ri mondjeverero yokomaandero wehupo (hospice), Medicare i sutira otjingi tjotjisuta tjorusuvo rwomayuva nga ha kapita yetano morupa rwomberukiro poo moruveze rwondjeverero rwounongo. Medicaid mape ya ai vatere. Otjingi tjomahupiro wouhaku wopokati kaye sutire orusuvo, nandarire kutja omahupiro tjiva wondjeverero orure ye yenena.

Ondunge: Alzheimer’s Association mai tunduuza kutja u rorere ovayandje vorusuvo moruveze ndwa ha ri rwouzeu mbwa hakahana, kokutja ve rirongerere tji wa hepa ombatero tjimanga.

Me vaza pi ombatero popezu na ami?

Ozombatero ozonḓiṱi za US zouharupu maze yenene okukuraisira kombatero yoporuveze rwoye.

• Ondjembo yombatero ya Alzheimer’s Association 24/7: 1-800-272-3900. Ondjembo yombatero oyaharupu noyotjihorekwa, i kara novandu mbe ungura oruveze aruhe eyuva arihe mombura, nombatero momaraka yokombanda 200 okupitira movandu mbe hungira omaraka yevari poo ovatoroke. Tona 711 tji mo hepa omuyandje-ombuze. Mo yenene okuhungira ohunga nomarundurukiro wovitjitwa, ombameno yomutjevere, omiano vyorusuvo, ozoprograma zoporuveze na vyarwe, nu u ningire ehungi ere nomuronge wonḓeverero. Ovaungure kave yandja ombango yonganga.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, otjiungura tjotjiwaṋa tja Administration for Community Living, i ku hanganisa kozombatero zovanene novanene veṱunḓu ravo. Mo yenene okutoṋa, okutuma ombuze, okuhungira mokati ka internet poo okutuma ombapira yomerizirira kovaungure mba hongwa, poo okupaaha otja koruveze. Mai yenene okukuraisira ku Area Agency on Aging yoporuveze rwoye.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator i ku vatera okumuna ovayandje vorusuvo otja kotjivaro, nu mai tunduuza kutja u hungire rutenga na State Respite Coalition poo Lifespan Respite program tji otjivaro tjoye tji na yo. ARCH mai tja kai konḓonona ovayandje, ku nao tara ouṱiṱiṱiṱi wawo nonḓengu yawo omuini.

Me vaza vi ombongo yombatero?

Pura ondjembo yombatero poo paha mokati ka internet ozombongo popezu na ove. Alzheimer’s Association i yandja ozombongo zombatero kovarjevere nokovandu mbe hupa nouvera wokuzemba ombango, amave hakaene poo mokati ka internet, nu ze hongorerwa i ovandu mba hongwa. Poruveze oruingi wina pe nozombongo ozikahu, otjotjihorera kovarjevere ovanene poo kovandu mbe hupa na Alzheimer’s yomitanda omitanda poo yorutenga. Wina i na ALZConnected, otjirongo tjokati ka internet tjouharupu mu ovacjevere ve yandjasana omaronga.

Ozombongo zombatero maze yenene okukara oruveze rwokuhungira nokuhinokupangurwa, okurihonga oviṋa oviwa okuza kovandu mbe pitira mo, nokuzuva kutja ko ri erike. Ombongo ondenga tji mai munika kutja kai ku sere, rorera yarwe.

Me ningire vi ombatero kovanene veṱunḓu nomapanga?

Tja ovikahu. Ovandu ovengi va vanga okuvatera posiya kave tjiwa kutja mave yandje tjike. NIA mai tunduuza:

• Kara nombapira yoviungura ovakwao mbi mave yenene okuvatera, nu yandjera ovandu okuritoororera.
• Uta nouṱiṱiṱiṱi tji okuningira ombatero ku ri oukukutu.
• Hanganisa otjiungura nomundu. Omuzamumwe ngu suvera okuzereka u eta ovikurya mEtine. Omuṱurisiwa ngu tjiwa okuungura nomapepa u ku vatera noviungura vyomapepa.
• Tuma ombuze poo ombapira yomerizirira tji okuningira momurungu ku ku ṋiṋikiza.
• Rirongerera eziriro indu omundu tji ma ningire kutja ma yenene okutjita tjike: „Okuhepa tji wa pura. Ihi otjo tji mo yenene okutjita.“
• Undjira kutja tjiva mave tja kako nu o kayandjere otjiṋa ho okukunyonena omutima.

Omaronga warwe: ningira omundu okukara nomundu ngo ongurova imwe motjivike, okumuvyara kerikendero esupi, poo okuyamunika nokunyanda pamwe otjinyanda. Ehunganekero retu ohunga nokunyanda pamwe ri pupu okuriyandja kovaryange.

Indu tji pa tjitwa otjiṋa ku ami?

Tuna ondunge yombatero ndino. NIA mai tunduuza kutja u toorore pamwe novanene veṱunḓu poo omapanga omapeke kutja ouṋe ngu ma pitire po, nu u kare nokaemboo ku mwa tjangwa ozonomero zouzeu, omiti, omaronga wovitjitwa nge ungura nawa, novitjitwa mbya suverwa. Alzheimer’s Association wina mai tunduuza kutja u kare nomahakaeneno wouhaku womundu ngo nombapira yomiṱi ombe ndji ri popezu.

Ruṋe tji mbi sokupaha ombatero younongo poo ndja hakahana?

Hungira nonganga yoye tji ozondjiviro zombameno maze ritjita aruhe, tji mo zuu oruhoze, poo tji mo munu ouzeu okuyenda komurungu. Raera onganga yoye kutja ove omutjevere. NIA mai tja ovahongonone voripura novarandise novitjitwa vyotjiwaṋa mave yenene okuvatera nomerimwino omakukutu nondyero, nokutja Medicare, Medicaid nomahupiro tjiva wouhaku wopokati mape ya aye sutire otjingi tjotjisuta tjomberukiro yoripura.

Tji u ri mouzeu ounene poo u nomeripura wokuritjita otjihipo, tona poo tuma ombuze ku 988 okutuurunga ku 988 Suicide & Crisis Lifeline, ombatero youharupu ndji ri po 24/7. Omundu tji e ri moumba mbwa hakahana, tona 911.

Hapo ovitjitwa mbi tu tjita pamwe wina mavi ndji pe oruveze rwokusuva?

Porumwe. Otjitjitwa otjipore tji mu tjaterwa pamwe matji yenene okukara orupa oruwa rweyuva kove nokomundu ngu mo tjevere: okupuratena komaimburiro omakuru, okutarera oviperendero, poo otjinyanda tjimuna Conversation Cards tji tji he nokuhepa eziriro ndi ri mondjila. Omundu tji ma kara nawa novandu, okunyanda pamwe Picture Bingo moruveze rwovanene poo morupa rwomayuva rwovanene mape ya aku ku pe ovikepe vyorusuvo. Tara ovitjitwa vyozombongo moruveze rwondjeverero komaronga.