Okutjevera

Okuṋanga ouṋepo nomundu ngwa turire nouvera wokuzemba

Tji tja rororerwa Oruve rwokulesa oruminute 8I otjimbumba tja Golden Moments · Omuhingo wetu wokutjanga

Ezira efupi

Vara ouṋepo otjoruveze rwokukara pamwe, ka otjizamisiwa. Toorora oruveze rwombepo ohore meyuva, kara pamwe popezu na ye mondjuwo ohore, nu mupe ouṋepo umwe uriri mbu ri oupupu. Esa omundu a toorore omuhingo we wokuyenda kaze, o yandjere ozondataiziro nḓe hi nokuyeta oumba, tjita kutja ouṋepo u rire oupupu indu tji mwa munu omauzeu, nu ungurisa oviperendero okuuta ehungi. Yaruka ngunda tji pe ri nawa. Okuyaruka rukuru, poo okutara pamwe uriri, otjiṋa otjiwa.

  • Ondando oyokunyanda nokukara popezu, ka okuyandeka poo okuzira nawa.
  • Rongerisa rutenga: ondjuwo ohore, ondjerera ndji ya yenene, omakende nozombongora zokuzuva za zarekisiwa, oradio notivii ya zemisiwa, nouṋepo umwe wa rongerisirwa.
  • O yandjere ozondataiziro nḓe hi nokuyeta oumba. Tya "Ngatu rorero nai" poo kayende komurungu uriri.
  • Tjita kutja ouṋepo u rire oupupu ngunda ombinika tji hi ya tumbuka: oviperendero oviṱiṱi, omatoororero omaṱiṱi, oviperendero mbi ri poruha.
  • Ungurisa oviperendero otjombutiro yehungi no "Ndji serekarerera ohunga na..." pendje na "U zemburuka...?"
  • Yaruka pozondjise zarwe zokuqala zoukurundu poo ombinika. Okuyaruka rukuru ombatero, ka ouvi.
Koutara imbwi (Omitara 10)
  1. Omuano uṋe mbu ri omuwa okunyanda ouṋepo nomundu ngwa turire nouvera wokuzemba?
  2. Me sokurongerisa vi ngunda eṱe tji hi ya uta?
  3. Me yenene vi okumuṋanga nokuhina omasa?
  4. Ouṋepo mau sokukara oure woruveze ruṋe, nu matu sokuyenda kaze vi?
  5. Hi sokutuṋa omaziriro nge he ri mondjira?
  6. Me tjiti vi kutja ouṋepo u rire oupupu poo ouzeu kaṱiṱi?
  7. Me tjiti vi kutja ouṋepo u rire ehungi?
  8. Matu sokuyaruka ruṋe?
  9. Matu yenene okunyanda motjimbumba poo morungavi rwotjiraisiro?
  10. Ouṋepo tji u hi nokuyenda nawa?

Ouṋepo ouwa nomundu ngwa turire nouvera wokuzemba kau sokuṋa otjomarwisasaneno. U ṋa otja ovandu vevari mba haama popezu, amave raise oviperendero, amave yoro omambo nga kayenda, nokuhungira ohunga na atjihe tji matji ya. Ouṋepo omuano uriri wokukara noruveze pamwe.

Omuhunga mbwi u kahurura omuano wokurongerisa, omuano wokuyenda kaze mouṋepo, imbi mbi mo tya indu otjiṋa tji tja “kawire nawa”, omuano wokutjita kutja ouṋepo auhe u rire oupupu poo ouzeu kaṱiṱi, omuano wokuuta ehungi, nomuano wokutjiwa indu tji mwa sokuyaruka. U ungura nouṋepo wetu wetu na nozombapa, ozombupo novṋepo vyomutambo mbi u navyo rukuru.

Omuano uṋe mbu ri omuwa okunyanda ouṋepo nomundu ngwa turire nouvera wokuzemba?

Yandja ombango konyando, ka komayandekero. Ingo omuhunga omunanḓengu okuza komirari vyoviungura vya Alzheimer’s Association: tungira kombanda yozondjiviro omundu nḓe nazo ngamba, mu vatere okuuta, yandeka oviṋa ovizeu ove omuini, nu o yere poo okuṱuna oviungura mbi hi nokuyeta oumba.

Mouatjiri tji heya:

  • Haama popezu na ye, ka komurungu. Tji mwa haama pamwe, amuyevari mu yenena okumuna otjiraisa poo otjitaa, nu okuvatera ku kara otjiungura tjimwe, ka otjokutara.
  • Yandja ouṋepo umwe poruveze rumwe. Omatoororero omengi maye yenene okurira otjizamisiwa ngunda atjihe tji hi ya uta.
  • Kongorera omuhingo we. Eye tja vanga okutupata oviperendero momuhingo we omuini, okuhungira ohunga notjiperendero tjimwe oure womaminute omurongo, poo okuyaruka kombunda yozomboro mbari, indji oyoṋepo ye ndino.
  • Vara oureze ouwa, ka ozomboro nḓa yandekwa. Onyemino, ehungi poo oure womaminute omirongo vitatu wombepo ohore otjiṋa tji mo paha.

Me sokurongerisa vi ngunda eṱe tji hi ya uta?

Oure womaminute omaṱiṱi wokurongerisa u tjaera ombinika ndji ovandu ovengi ve vera kouṋepo oveni.

  1. Toorora oruveze rwe oruwa meyuva. Omirari vya National Institute on Aging (NIA) ohunga nokuyendanisa oviungura vi tunduuza okutwapo omaenda novingura poruveze rweyuva omundu pu ri nawa tjinene. Kovandu ovengi ingo omuhuka pokati keyuva. Ongurova potenga mai yenene okukara ouzeu; tara oviungura vyombepo ohore kombunda yomutenya.
  2. Tjita kutja ondjuwo i kare ohore. Zemisa oradio notivii nu pata omuvero tji wa sora. Family Caregiver Alliance i tunduuza okutjaera ombosiro nozondjiviro zarwe ngunda tji hi ya hungira.
  3. Rora ombatero rutenga. Omeva popezu, okuyenda korutjandja ngunda tji hi ya uta, otjihavero otjiwa, nomakende nozombongora zokuzuva za zarekisiwa.
  4. Yera ondjuwo nawa. Ondjerera ndji ya yeruruka nawa nu ndji hi nomunyeṋe kotjiraisa i tjita kutja oviperendero vi kare oupupu okumuna.
  5. Rongerisa ouṋepo ngunda tji hi ya haama. U paturura, toorora omiano nu twa po ombosiro ove omuini. Okuzambo tanaukira otjiraisa ku ye. Komirari vyotjiraisiro, tara okurongerisa otjiraisiro poo ongodi.
  6. Kuramisa otjiraisiro. Otjikuramisiro tji tji kuramisa otjiraisiro tji tjita kutja ape ha kara omundu ngu ma sokutjiṱiza, nu tji rire oupupu okuraisa.

Me yenene vi okumuṋanga nokuhina omasa?

Tjita omaṋangero ye rire omapupu nokuyakura tje tya kako. Omambo tjiva nga ungura nawa:

  • “Mba munu oviperendero vyotjikunino. Mo vanga okuvitara pamwe na ami?”
  • “Mo yenene okundjivatera nombupo ndji? Mba kambura.”
  • “Mo vanga ozongara poo ozonḓera ndino?” (omatoororero yevari omapupu okukapita epuriro nda paturuka)
  • “Me tjiti okambapira komutarazu koye. Ombara iṋe ndji tu sokutwa mo?”

Alzheimer’s Association i tunduuza okuhungirira ondando yotjiungura, otjotjihorera okutjita okambapira komapanga, mena rokutja ondando i tji pa ombango. Okuningira ombatero wina ku ungura, mena rokutja ku tjita kutja omundu ma kare nomunahepero.

Eye tja tya kako, yakura nao. Rora rukwao kombunda poo yandja otjiṋa tjarwe. Omuhunga wetu ohunga na imbi mbi mo tjiti indu tja tya kako u kahurura tjinene.

Ouṋepo mau sokukara oure woruveze ruṋe, nu matu sokuyenda kaze vi?

Esa omundu a toorore omuhingo wokuyenda kaze, nu twapo ozombongarero ozosupi. Kape nouṱakame mbu raisa oure mbu ri ouwa kouṋepo mbu mu nyanda pamwe. Ouminute vivari nga ku vitano vyombepo ohore mavi yenene okurira otjiungura otjiyandekwa.

  • Undja oure okukapita pu mo ripura. NIA i tunduuza okuyandja oruveze oruingi komundu okuzira nokurora okuhinokumuteza pokati. Vara nga komurongo momutima woye ngunda tji hi ya mu vatera.
  • Otjikando tjimwe poruveze. Yandja erakiza rimwe uriri, esupi (“Tupata otjiperendero”), okuzambo undja. Raisa pendje nokukahurura: raisa pu ma sokutupata.
  • Kurama oruveze aruhe. Eye tja kurama okuhungira ohunga notjiperendero, ouṋepo mau yenene okuundja. Kape notjiṋa tji matji sokuningapara.
  • Mu ese a tare. NIA i tja ovandu tjiva ve vanga okutara, nu indjo etoororero ndi ri nawa.

Hi sokutuṋa omaziriro nge he ri mondjira?

Kako. Okutuṋa omundu ouṱiṱiṱiṱi aruhe ku mu raera kutja ma pandjara, nandarire tji mo hepa nawa. Alzheimer’s Association i tunduuza okuhinokuyera poo okuṱuna oviungura mbi hi nokuyeta oumba. Mouṋepo, ozondataiziro azehe potuingi ka ze nokuhepa oumba.

Pendje na Rora nai
“Kako, katji ri mondjira.” “Ngatu rorero nai.” (otjihorera NIA tji i yandja)
“Kavi yendere pamwe. Tara rukwao.” O hungire otjiṋa nu twa po omboro yoye, poo “O, aviyevari oviserandu.”
“U zemburuka kutja ingwi ouṋe?” “Ndji serekarerera ohunga notjiperendero hi.”
“Wa tjita indji rukuru.” “Indji ombwa. Ngatu i tjite rukwao.”
“Indjo, u tji i.” “Mo vanga kutja mbi raise omaandero?”

Ondataiziro tji mai munika amai mu hihamisa, mu vatere kaze. Raisa kotjiperendero tji tji ri mondjira, twa po omboro yoye omuini, poo tjita kutja ouṋepo u rire oupupu morutambo ndu maru kongorere ko. Embo tji ra pewa omaandero nge taraera, yora pamwe. Omaandero we maye rire omawa okukapita.

Me tjiti vi kutja ouṋepo u rire oupupu poo ouzeu kaṱiṱi?

Yendanisa ouṋepo nomundu meyuva ndo, ka kotjiraisiro tjomberipa. Omundu tjingetjo ma yenene okuhepa omuhingo omupupu ongurova okukapita omuhuka. Etunduuziro etenga ra NIA okuyendanisa otjiungura na imbi omundu mbye yenena okutjita nokutjita kutja ma kare nondjoroka.

Ouṋepo Tjita kutja u rire oupupu Tjita kutja u rire ouzeu kaṱiṱi
Picture Pairs Uta nozombapa 4 nu esa oviperendero vi kare poruha Ozombapa ozengi, poo horeka oviperendero indu tji mape munika nawa
Find the Same Omatoororero 2 Nga komatoororero 4
Sort Together Ove u ṱiza otjiperendero, eye ma raise kombakete Eye ma tupata otjiperendero nombakete omuini
Picture Puzzle Ovipambu 4, hungira ohunga notjiperendero atjihe rutenga Ovipambu 9
Finish the Saying Raisa omaandero, okuzambo tya pamwe Mu esa a tye omaandero ngunda e hi ya tupata
Word Search Tji pirinda, paha embo rimwe pamwe, raise onḓera yaro ondenga Mu esa a toorore embo ndi maru kongorere ko
Coloring Ove toorora ozombara mbari, eye ma toorora pokati kazo Eye ma toorora ozombara azehe
Conversation Cards Tarerereye otjiperendero pamwe uriri Ungurisa omapuriro nga paturuka mokambapa
Photo Pairs Oviperendero vyovanene ovasuverwa oviṱiṱi Wezera ko oviperendero ovingi
Picture Bingo Omuvatere ma haama pomunyande auhe ngu ma hepa ombatero Ovanyande mave twapo ozondjise zokambapa oveni
Calm Breathing Haama mu tare pamwe uriri Suvana pamwe kaze

Ozondjise zokutja ouṋepo wa rira ouzeu: okuripura oure tji mape munika otjokurikenda, ka otjokuripura, okutja “Hi yenene” povikando ovingi, okutjeka otjiraisiro, poo ozondataiziro nḓe mu hihamisa. Ozondjise zokutja mau yenene okurira oupupu tjinene: okutonda, poo okutja wa sana notjovanatje. Indu tji tja tjitwa nao, yakura nao nu tanaukira kotjiṋa tji tji ṋa otjovanene, otjotjihorera okupaha omambo, ombupo yotjiperendero tjouatjiri, poo okuhungira ohunga notjiperendero tjoviungura vye vyarukuru.

Me tjiti vi kutja ouṋepo u rire ehungi?

Ungurisa otjiperendero atjihe otjomaṋangero wokuhungira, nu vara atjihe tji ma tja otjeziriro ewa. Komihoko omingi, indji ondjoroka onene yokunyanda.

  • Pura omapuriro nga paturuka, nge hi neziriro nda puka. “Mo munu tjike?” “U suvera iṋe?” “Ndji serekarerera ohunga nondjuwo ndji ṋa indji.”
  • Serekarera ove omuini rutenga. “Tjikuṱena wandje wa ri nombwa ndji ṋa indji.” Ehungi roye ri tjita kutja ku rire oupupu ku ye okuserekarera.
  • Kongorera ondjira ndji mai ya. Otjiperendero tjokahauto tji tja twara kehungi rohungira moruveze, ehungi oro otjiungura. Esa ouṋepo wa kurama.
  • O roro ouatjiri. Mokuzemburuka, ehungi ndi nyandisa ri ri nondengu okukapita ouṱakame wovihorera. Ehungi tji ra runduruka okuza koruveze rwa kapita, nyanda nembo epe.
  • Ungurisa omapuriro nge ri mo. Finish the Saying u kongorera embo arihe nepuriro rehungi, nu Conversation Cards ya ungurirwa otjiṋa hi. Photo Pairs u ungurisa oviperendero vyovanene veni, mbi potuingi vi eta omahungi omananḓengu.

Omiano ovingi vi ri momihunga vyetu ohunga na oviungura vyokuzemburuka na omirari vyokuhungira.

Matu sokuyaruka ruṋe?

Yaruka pozondjise zarwe zokuqala zoukurundu poo ombinika, nu tji tja sora kaṱiṱi ngunda. Alzheimer’s Association i tunduuza okuyaruka poo okurundurura otjiungura indu ombango tji ya pandjara poo ombinika tji ya tumbuka.

Tara ku:

  • okuyeka, okurirakisa poo omeho tji maye tara kokure notjiraisa;
  • okuhinokukara momaturiro, okukurama, poo okuningira okuyenda;
  • okusuvana nomasa, omaziriro omasupi, poo “Ami hi nouṋepo mbwi”;
  • okutupata nokuhina ondunge poo okutjeka otjiraisiro;
  • omahoze, ombinika, poo omarundurukiro omanḓengu mohungiro.

Omuano omuwa wokuyaruka:

  • Andisa notjiṋa otjipupu. Omahakaeneno rimwe omasenina ngu ma yenene okutjita, poo otjiperendero otjisenina okutara.
  • Tji tjita otjoye. “Me hepa okanywamo kotee. Ngatu yaruke mba?” ku tjaera ombango yokutja wa tjiti ouvi.
  • Tanaukira kotjiṋa tjomutjise poo otjokuporimanisa. Okuryanga okasupi, okurya kaṱiṱi, okupa ombanda poo ombosiro.
  • Tya otjiṋa otjiwa. “Mba nyanda okutjita ihi pamwe na ove.” Ka omatjaero wokutja “wa tjiti nawa”, nungwari ondjoroka moruveze ndu mwa kara pamwe.

Okuyaruka rukuru, okurundurura ondando, poo okuesa ouṋepo nokukara pamwe uriri avihe ovitundwa oviwa.

Matu yenene okunyanda motjimbumba poo morungavi rwotjiraisiro?

Ii, nozondando ozonḓiṱi zarwe. Motjimbumba, kara novandu ovaṱiṱi, haamisira ovavatere popezu na auhe ngu ma hepa ombatero, nu toorora ouṋepo mbu nomunwe umwe mbu mwa tara pamwe. Picture Bingo u nozombapa nḓe pirindwa nomuisane kotjiraisa kovimbumba. Tara oviungura vyovimbumba motjivanda tjoutjevero komiano ovingi.

Morungavi rwotjiraisiro, omundu ngu ri morungavi ma yenene okukahurura otjiperendero ngunda omundu mondjuwo tji ma raise nokutupata. Kara nozongavi ozosupi nḓe ri ozatjirweyo. Omuhunga wetu ohunga na ozongavi zongodi notjiraisiro u nomirari ovingi.

Ouṋepo tji u hi nokuyenda nawa?

Omayuva tjiva kape notjiṋa tji matji ungura, nu indjo ka i tji kuramene ku ove poo ku ye. Twa po ouṋepo nu rora koruveze rwarwe meyuva, kouṋepo warwe, poo nokuhinouṋepo. Oviungura ovingi oviwa kavi nokutjitwa noviraisa: ombosiro, okupeta omatowelotja, okutarera membo roviperendero, poo okuryanga okasupi. Rora omiano vyoviungura komiano ovingi.

Omapuriro yeuva kehe

Matu sokunyanda ouṋepo oure woruveze ruṋe?

Kape noure mbu ri ouwa tjinene. Kovandu ovengi, oure womaminute omaṱiṱi wa yenene, nu omayuva tjiva orutambo rumwe rwa yenene. Tara komundu, ka koruveze, nu yaruka ngunda tji me munika a porimana.

Hi sokumwesa kutja wa toṋa poo okutjita aayo kutja hi mwine ozondataiziro?

Mouṋepo mbu mu nyanda pamwe nu mbu hi nomasa, kape notjiṋa tjokutoṋa poo okutjisiwa. Indu ondataiziro tji hi nokuhihamisa omundu, i esa. Indu tji mai munika ai mu hihamisa, mu vatere kaze poo tjita kutja ouṋepo u rire oupupu nokuhinokumuraera.

Eye tja vanga okutara ami tji me nyanda uriri?

Opuwo. [National Institute on Aging](https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-caregiving/adapting-activities-people-alzheimers-disease) i tunduuza kutja omundu nga tare uriri indu tji me munika a nyanda nao. Hungira ohunga na imbi mbi mo munu nu mu ṋanga a raise poo a toorore oruveze aruhe tje vanga.

Ouṋepo mbwi omuano wokurora ozondjiviro zokuzemburuka?

Kako. Ouṋepo wetu oviungura oviṱiṱi mbi mu ungura pamwe okunyanda nokuhungira. Kau nakuṱa ozondjiviro zokuzemburuka, kau nokusaneka otjiṋa, nu kau nokupanga ouvera wokuzemba.

Ouṋepo uṋe mbu ri ouwa okuuta na wo?

Uta nouṋepo mbu ri oupupu tjinene mbu mau yendere omundu. [Picture Pairs](/games/picture-pairs/) nozombapa 4 noviperendero mbi ri poruha, poo [Find the Same](/games/find-the-same/) nomatoororero 2, ovyombutiro omiwa vyombepo ohore. [Conversation Cards](/games/conversation-cards/) u ungura nawa indu omundu tja vanga okuhungira tjinene okukapita okutupata.

Ozongondzero

Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.

  1. Activities · Alzheimer's Association
  2. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  3. Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  4. Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance

Wa zikamene omunyando omuhororeke?

Oviuriro ovinene, kape nomutarero woruve, kape nomarano nu kape notji tji hepa okuriyandja kurova. Nyandee pamwe morungovi rwoye.

Tora omanyando inga pamwe nove

Oruvara rwa Golden Moments rwouhinga rwa iPhone, iPad na Android: ovisere vyoviuriro ovinene, omanyando nozofoto zekunduriro royi, nozongovora zoviuriro mbi ungura nokuhina Wi‑Fi. Kaku nombatero yorakondu, ozombongwa, oruve poo omarano.