Oviungura vyovandu mbe na dementia: 101 omiano omipupu

Otjiungura otjiwa tjinene komundu ngu na dementia potuingi otjiṋa eye tje tjiwa okutjita rukuru, tji tja ṋunisiwa katiti nu tji matji tjitwa puna omundu eye ngwaṱakama mu ye. Pehi pe na omiano 101, vya haṋewa momihoko, atjihe puna kutja mo tji ziki vi nokutja mo tji ṋunisa vi indu tji matji rire otjizeu. Ko hepa oviungurisiwa ovipeke, nu ko hepa okumane otjiṋa. Omaraisa omawa maye yenene okukara otjimbamba tjimwe tjovitowelwa nokunwa okofi pamwe.

Mo toorora vi otjiungura otjisemba?

Toorora komundu, ka komukweyo: uta na imbi eye mbya suverere aruhe na imbi mbya yenene okutjita nawa ndino.

• Ripura noviungura vye novitjitwa vye. Alzheimer’s Association mai tja omundu ngwa ungurire motjiungura tjomambo ma yenene okusuvera okuhaṋa ovimariva poo okuṱuna omambo pamwe, nu omuṱuni wotjikunino ma yenene okusuvera oviungura motjikunino.
• Tara imbi eye mbya tjita rukuru. Tate woye tja komba otjivaranda omuhuka auhe nokuhinangurwa, twa otjiṋa ho meyuva.
• Rongerisa okuya komikambo vye. Omaurwa, okuzuva, okuzuvara, omake nge ṱisa nokukara mondjoroka avihe ovitjiukwa.
• Tara ombepo ye. Oviungura oviyandekwa novimbosiro ovingi vi wapera ovandu tjiva nu vi urumisa varwe.
• Tji pe ondando. Okupeta ovitowelwa vyomukandi wombongo ku munika ounanḓengu tjinene okukapita otjiraisiro tjatjiri.

Omuhunga omupupu wokutwara momikambo

Dementia potuingi i hungirwa momikambo vyokutenga, vyopokati novyosenina. Inga omambo omapupu uriri, ka wozombata, nu ovandu ovengi ve kara nomayuva omawa nomazeu, ku nao tara ku imbi mbi mo munu ndino. Omukweyo wa Alzheimer’s Foundation of America mokutwara komikambo u kongorera omuhunga mbwa sana.

Mo uta vi otjiungura puna omundu ngu na dementia?

Uta okatiti, uta pamwe na ye, nu tjita kutja ku rire okupupu okutja ii. Ovandu ovengi ve vanga okukara motjiungura posi ya ve muna ouzeu okurongerisa poo okutenga.

1. Toorora oruveze rwe oruwa, potuingi omuhuka.
2. Zika avihe rukuru kokutja mu yenene okutenga tjimanga.
3. Ningira ombatero, ka otjiraisiro: “Mo yenene okundjivatera na imbi?”
4. Uta ove omuini. Peta otjitowelwa tjotjitenga nu mu yandjere okukuhitisa. Okuraisa ku kapita okutjivisa.
5. Yandja omukambo umwe poruveze.
6. Tjita orupa oruzeu tjinene. Alzheimer’s Association mai tja sana ove omuini ometere oviṋa, nu u mu pe otjipiriko okutoṋa.
7. Mu yandjere okutjita momuano we. Ovitowelwa mbya petwa momuano warwe oviwa.
8. Kurama indu tji tja isa okukara oruwa. Okuriṋingisaṋingisa, okumwina omurungu poo “Hi nokuyenena” ovizaisiro vyokurundurura poo okusuva.

Wina tara okunyanda pamwe na omahongero wokuhungira.

Oviungura vyeyuva arihe ponganda

Oviungura vyonganda ovitjiukwa nu vi na ondando, ku nao ovyo oruveze oruwa okutengera. National Institute on Aging mai tja ozondjombo, okuzikamisa otjihorerwa, okukomba, okuhaṋa omambo nokupeta ozombanda vyovimwe vyoviungura ovandu mbi mave yenene okusuvera. Omingi mu oviungura vyonganda.

1. Peta ovitowelwa ovipyu. Tira otjimbamba okuza motjiyakisa pondjira nu mu pete pamwe. Kombunda, okunyanyauka nokutwaṋa wina ombatero.
2. Waneka ozosokisa. Uta nomivara mbi ha sanene. Kombunda, okuhaṋa ozoserandu nozonzorozu kwa yenene.
3. Zikamisa otjihorerwa. Yandja otjihoko tjimwe tjoviṋa poruveze. Zikamisa oruveze rumwe ove omuini otjotjihorera.
4. Koha poo kamuna ozondjombo. Omeva omapyu nge na osopa nozondjombo nḓe hi nokuteka. Okukamuna ngunda wa haama ku pupisa omarama.
5. Komba otjihorerwa. Yandja otjitjindere otjinyu kombunda yovikurya. Otjo otjiungura tjatjiri komake nge hi nokusuva.
6. Haṋa omambo. Omakataloge nomambo womayandekero mo “ṱiza” na “yarura.” Ṱiza ozombapira zovimariva ovyatjiri kokure.
7. Konda oukuponi. Ovikondere mbi hi na omaṱunḓu omaṱweu nomapepa wovimariva. Kombunda, okutanda ovikurya mbi va suvera wina ku ungura.
8. Haṋa ovimariva. Haṋa ovimariva moukopi poo vi twaṋe mozombapira. Isa oviṋa oviṱiṱi indu omundu tja twa oviṋa motjinyo.
9. Komba poo kamuna oruṱeṱu. Otjikombe otjipupu motjivaranda, poo otjikamutise otjire tjokukamuna ngunda wa haama.
10. Vatera okutereka ovikurya. Okukoha ovihape, okutaura omiriva, okutoṋa. Ove tjita omiti nomuriro.
11. Tereka omuano weṱunḓu. Ungurisa okarata kokutereka momake wavo tji u na ko. Kombunda, mave yenene okukara ovaroro.
12. Tjita oviungura vyomambo. Peta omambo, twa mo omambo nu twa ko otjiyambo, poo tjanga oruteto rwovimarandise pamwe.

Omiziki

Omiziki omitjiukwa mavi yenene okuvaza ovandu nandarire indu omambo tji ye ri ouzeu. Omahongero womiziki wa Alzheimer’s Association maye tja omaimburiro nge tjiukwa, pe ha kare omarandiseero nu oratiyo i zemisiwe. Tara oviungura vyomiziki.

13. Tunga oruteto rwomiziki rwe. Omiziki vyomuinyo wavo woutanda novyombura omirongo vivari, omukandi wavo, ombongo yavo notjiwaṋa tjavo.
14. Imburira pamwe. Uta okuimbura ove omuini. Okuhuhura poo okupuratena wina ku varwa.
15. Kambura omuhunga. Tona omake, tona omarama poo tona ongoma. Ku ungura ngunda wa haama na momukambo wosenina.
16. Punda. Punda kouṱiṱi motjikuriro, poo nyinganyinga ngunda wa haama nokukamburirana omake.
17. Puratenena otjimbako atjihe. Otjimbako tje tja suvera okuza ketenga nga kesenina, puna okofi nu pe hi na otjiṋa tjarwe.
18. Hungira ohunga nomiziki. Ṋanga omahungi, ka ouatjiri: “Ndji serekarerera ohunga nomapundo ngu wa ire ko.”
19. Tarera otjinyando poo okonserte ndja kutwa. Otjinyando tja suverere tji tjita ongurova ombwa. Kuramisa oruveze aruhe.
20. Tona otjihorera tji va tjiwa. Omuhone womapiano ngwa ri po ma yenene okusuvera oviṋa ovipupu; kombunda, ouṋaṱe oungwa pamwe.
21. Puratenena omiziki vyomuinyo. Okonserte okasupi yomomaturiro poo oruveze rwokurihonga rwovaimbure. Haama popezu nomuvero.

Okuzemburuka: oviperendero, oviṋa nomahungi

Nyandera orukuru pamwe nokuhinavyerurura. Isa “Mo zemburuka…?” na “Ouṋe ngwi?” nu ungurisa omaṋangero omaṱure. Tara oviungura vyokuzemburuka.

22. Tara membo roviperendero. Tja imbi mbi mo munu: “Ombanda ndjo ombwa. Ndji serekarerera ohunga neyuva ndi.” Itavera omana aehe ngu mave ungurisa.
23. Tjita okambapa komazemburukiro. Okambapa kovikutu novikurya, tjimuna okapiriko koviungura poo okarata kokutereka. Isa oviṋa pondje tjimwe poruveze.
24. Uta embo rehupo. Oviperendero ovingwa pehi rimwe nomambo omanene. Ri vatera ovavateri ovape okutjiwa omundu.
25. Ungurisa omakarata womahungiriro. Conversation cards ye waneka otjiperendero nepuriro eture.
26. Tjita enyando roviperendero vyeṱunḓu. Photo pairs ri tjita oviperendero vyoye omuini enyando rokuwaneka.
27. Tarera ovivideo vyeṱunḓu poo oratiyo onguru. Hungirira pamwe nokuhinapura omapuriro.
28. Kambura oviṋa vyoviungura vyavo. Otjihungiro, otjipuratenene, embo romambo. Omake potuingi ye hongorera ehungi.
29. Tereka otjikurya tjoutiti wavo. Mave yenene okutoṋa, okurora poo okukara motjikuriro puna ove.
30. Tara okarata komatuwo ngu va turire. Teza ozondjira nḓe tjiukwa mokarata onene ngunda amu hungire.

Oviungura vyounongo

Ounongo ou ohunga nokutjita, ka notjiṋa tji tja za mo. Ṱiza oviungurisiwa otjovyovandu ovanene nu ovisemba. Tara ounongo novitjito vyomake.

31. Penda nomeva woundjara. Opepa ondikame, omivara omingwa. Tji okutenga ku ri ouzeu, hongorera omihingo vyotjitenga pamwe.
32. Ṋunisa omiano vyovandu ovanene. Ozongara poo ozombanda, ka oviperendero vyovanatje. Omapa wetu wokunṋunisa ye ungura mosikrine poo tji ya pewa pondje.
33. Tjita otjipenda tjomawane. Taura oviperendero vyovikunino, ovitjendje poo ovikurya okuza momambo nu u vi namatise. Kombunda, okutoorora oviperendero uriri kwa yenene.
34. Rongerisa ozongara. Otjimbamba tjomositora notjiyaha. Kombunda, omaṱupa omangwa mokiyaha okaṱiṱi.
35. Potora poo hokora pamwe. Omihingo omipupu nomiti ominene. Kombunda, okutjinga orusepa mozombara.
36. Tjita omakarata weṱunḓu. Twa otjiyambo, saina poo vareka omakarata womayuva womakwato novyomaverukiro kovandu vatjiri.
37. Tjita ovikaṋena vyomunoko mbu mau kukuta. Hinga okatjiyaha okaṱiṱi. Ungurisa oviṋa mbi hi na outjova nu kara popezu.
38. Honga nokumana oruuwa. Otjipakete tjondjuwo yozonḓera tja kongwa rukuru nepepa rokuhonga, pe hi na omitjine. Tara oviungura vyovarumendu.
39. Tjanga poo hongorera embo. Komutekuru poo epanga ekuru. Okutjanga tji kwa ri ouzeu, eye ma hungire nu ove mo tjanga.

Pondje nokuṱuna otjikunino

Ombepo ombwa nondjerera ovipanga oviwa. Tara oviungura vyopondje nokuṱuna otjikunino.

40. Tjatisa ovihape. Okakana okaṱiṱi nozombiya ozongwa. Okutjatisa eyuva arihe ku yandja omuhunga keyuva.
41. Kuna motjiyaha. Tji twa kotjihorerwa kokutja ape ha ṱokere omundu. Omiti omititi omipupu okukapita ozondwi.
42. Isa ehozu poo konda ozongara nḓa kukuta. Zara omake, okaruveze okaṱiṱi poruveze.
43. Komba omaso. Oruveze oruṱiṱi rumwe. Kombunda, okukambura ondjatu omuvero otjiungura tjatjiri.
44. Ryanga mondjira ndji va tjiwa. Mozombanda poo koruteto rwomambo. Okusupi ku ri nawa.
45. Kara pondje pamwe. Otjihavero tjotjivaranda meyuva etarazu. Tarera omakuti poo ovandu mbe ryanga.
46. Pa ozonḓera ovikurya. Ura otjiyandjewa pamwe nu mu tarere okuza motjirumino.
47. Koha otjitjendje. Ondjatu, otjikohe, omutenya omupyu. Okukoha ozombapira zomavimbi otjiungura otjiwa tjomukambo umwe.

Oviungura vyomiuṋe

Okukwata, okunuka, okurora, okuzuva nokumuna vi rire ovitjiukwa tjinene indu dementia tji mai i komurungu. NHS mai tja omiziki, oviṋa vyokukambura nokumuna omake momikambo vyosenina. Tara omauzeu womberipo nozondjira zokuninina rutenga; tara oviungura vyomiuṋe.

48. Muna omake. Pura rutenga nu ungurisa okauta okaṱiṱi. Toorora imbya hi na omunuko tji u hi nokutjiwa ohunga nombanda poo omberipo.
49. Kwata ozombanda pekepeke. Otjimbamba tjoveluvete, okorduroi, ovivara noviserika okukwata nokupeta.
50. Nuka omiti vyomakunwa nokofi. Nyata ominta omiruru poo orosemari pokati kominue vyoye. Isa omunuko omunamasa tji pe na omauzeu wokusuvana.
51. Komba ozondjise ze. Kouṱiṱi nu nomutima omuwa, tji ve tji suvera.
52. Tjita otjitjindere otjipyu pamwe. Komake nomurungu meyuva etarandu. Rora ondengu rutenga.
53. Tara otjiṱiziro tjoviungura. Ozombandi ozonene nozomburungu nḓa honwa nawa. Tara kutja kape na tji matji kutuka.
54. Rora otjinyandwa tja suvererwe. Okasupi okaṱiṱi, momuhingo mbu mave yenene okumanena nawa.
55. Puratenena ombosiro yomuinyo. Ombura, omakovero poo ombosiro yozonḓera kouṱiṱi.
56. Tarera otjiṋa tji matji ryanga kouṱiṱi. Otjiyaha tjomahundju, otjivideo tjomuinyo poo ombura yomberero.

Omanyando nomaundiro

Omanyando ye ungura indu pe hi na oruveze ndu ma ru tjaerwa, omambo poo ombamba. Rimwe tji ma ri utu okumunika otjotjiraisiro, ri twa pokati. Tara okutoorora omaprograma nomanyando na omanyando womongo.

57. Waneka oviperendero. Picture pairs i yandjera oviperendero okukara vya tara kombanda, ku nao i hungira ohunga nokumuna, ka okuzemburuka.
58. Paha otjiperendero tjimwe. Find the same i yandja omatoororero yevari nga yane. Hungirira ohunga notjiperendero atjihe.
59. Haṋena mozombamba. Sort together tji ri tjimuna okuhaṋa ozosokisa mosikrine.
60. Tjita otjipenda tjouṋaṱe ounene. Oviperendero vyovandu ovanene, ouṋaṱe oupupu. Picture puzzle i ṱiza otjiperendero atjihe tji matji munika. Omingi mu omaundiro wa dementia.
61. Nyanda enyando ekuru romakarata. Ndi va nyandere oure wozombura. Kombunda, okuhaṋa omakarata komuvare wina enyando.
62. Nyanda odomino. Waneka omananeno. Kombunda, okutwaṋa outiṱi momukweyo uriri ku ri nawa.
63. Rora okupaha omambo nomambo omanene. Word search yetu i na omambo ngu maye i kombanda nokuzenga uriri, nu i pewa pondje.
64. Mana omambo nge tjiukwa. Finish the saying i yandjera kutja u raise omaneno oruveze aruhe.
65. Nyanda obingo yoviperendero. Picture bingo i wapera omaṱunḓu nozombongo. Vatera okutwa oviyambo noupupu.
66. Nyanda otjeke. Ṱiza omirari vyapupisiwa. Okunyengisa ouṋaṱe ngunda amu hungire ku varwa.

Okunyenganyenga

NIA mai tja okuryanga, okatjendje kokunyenganyenga, omirapi vyokutjindjumuka, okuumba ombara onyaruke poo ombara yombepo, okuyera ozombiya zosupa novivideo vyokunyenganyenga vyovakurundu. Hungira nomuverukise rutenga tji mo utu otjiṋa otjipe, tjinene tji pe na omauzeu wondjoroka.

67. Umba ombara yombepo. Haamene amu tarasana. I ryanga kouṱiṱi, ku nao i pupire okukambura.
68. Kongorera otjivideo tjokunyenganyenga ngunda wa haama tja tjitirwe ovakurundu, pamwe.
69. Tjindjumuka nomurapi. Okuhita omake kouṱiṱi nomurapi omupupu ngunda wa haama.
70. Yera ozombiya zosupa. Okuimuna omake kouṱiṱi, pamwe nomiziki.
71. Hinga okatjendje kokunyenganyenga. Omizemburuka omipupu omingwa, ove u ri popezu.
72. Punda novitjindere. Nyinganyingisa ovitjindere ovipupu komiziki, ngunda wa haama poo wa kurama.
73. Ryanga nondando. Okukatuma embo poo okukaranda okofi. Ondando yokuyenda i munika otjohovazuva.
74. Tjita oruveze rwokusuvana pamwe. Kuramisa pamwe na okusuvana noupore.

Oviungura vyomuhoko

Okukara pamwe omunanḓengu nandarire indu omana tji ye ri ouzeu, nu ozombongo ozonḓiṱi ozombupu okukapita ozonene. NIA mai tja omundu ma yenene okuhazemburuka kutja omuyende ouṋe posi ya potuingi ma nyandere okukara puna ye. Tara omayendero.

75. Kara nomuyende umwe poo vevari poruveze. Omayendero omasupi motuwo omupore, puna oviperendero okutarera.
76. Hungira neṱunḓu moratiyo yoviperendero. Omahungiro omasupi, eraka rimwe poruveze. Tara omahungiro wongodi noviperendero.
77. Rora okafe yomazemburukiro. Omapu omanene wovandu mbe na dementia novatarere vavo. Pura otjira tjombatero yovakurundu momaturiro woye kutja pe na tjiṋe popezu.
78. Ri pondje moruveze omupore. NIA mai tja orestoranda ndji va tjiwa, omupore moruveze ndu hina ovandu ovengi, notjihorerwa popezu noruwo.
79. Yenda koruveze rwovakurundu poo oprograma yeyuva. Okukara puna varwe ku wo nu oruveze rwokusuva ku ove.
80. Kara noruveze puna ovanatje. Omayendero omasupi, omapore wovatekuru, poo okuresera okanatje embo roviperendero.
81. Tjita orutjato rwomambo nomuhuka puna okofi. Resa omitwe kombanda. Omuhingo omunanḓengu tjinene okukapita ombuze.
82. Vatera omundu warwe. Peta omaprograma wombongo poo tjita okarata komuraranganda.

Oviungura vyongamburiro noviṋepo

Kongorera otjiwaṋa tjongamburiro tjomundu omuini, poo katjiṋa. NIA mai tja omayandero nge tjiukwa, omaresero, omiziki oviyapuke, ongumbiro, okuripura kouṱiṱi novitjitwa vyomayuva omanene.

83. Yenda keyandero ndi va tjiwa. Toorora indi omupore, haama popezu nondjira, nu raera ovandu ngo ohunga na dementia.
84. Tarera eyandero morungovi momayuva okuyenda pondje tji kwa ri ouzeu.
85. Kumba poo resa pamwe. Omambo nge tjiukwa, nge reswa kouṱiṱi. Mave yenene okukuhitisa mu imbi mbi ve tjiwa.
86. Imbura omaimburiro poo omiziki oviyapuke vyotjiwaṋa tjavo.
87. Ṱiza ovitjitwa vyomayuva omanene. Omamunine womabaterie, ondjambo, omavareko ngu va ungurisa aruhe.
88. Tjita oruveze omupore pamwe. Kara motjikunino poo tarera eyuva tji ma ri hiti pamwe.

Ovindandu novipuka

NIA mai tja okupa ovikurya, okukomba, okuryangisa, poo okukara nokukambura otjipuka.

89. Komba ombwa poo okambihi okapora nomihingo omire, omipore.
90. Pa otjipuka ovikurya pamwe. Ove u meta; eye ma tirire.
91. Ryangisa ombwa pamwe. Ove u kambura orusepa.
92. Kambura otjipuka pomarama. Okambihi okapora kombanda yombanda make yenene okuhuhumiṋa tjinene.
93. Yakura ovipuka mbi mavi ya okuyenda. Ozonganda tjiva zovatarere nomaprograma womayuva ve yakura omayendero wovipuka. Pura momaturiro woye.
94. Yandja otjipuka otjinyaruke tji matji sana notjatjiri. Tji pe hi na otjipuka, ovandu tjiva ve suvera okukambura okambihi poo ombwa onyaruke ndji mai sana notjatjiri. I yandja noupupu, ka otjotjinyando, nu yakura indu tji va tja kako.

Oviungura vyoruveze rwombura

Ṱiza ovitjitwa, posi ya omipupu. NIA mai tja okurira omunazvokwadi nokukara noruveze omupore rwokusuva momayuva omanene nge nomayandekero.

95. Vareka okuzira koruveze rwombura. Otjihape, otjivareko poo ozongara ombiru kotjihorerwa.
96. Tjita otjinyandwa tjeyuva enene. Hinga omunoko poo vareka ozombiskiti. Ove tjita otjitjisa.
97. Tuurunga omavareko. Omavareko nge hi nokuteka, ye yandjwa tjimwe poruveze.
98. Hinga okuyenda okukatara omamunine. Okuhinga okasupi kongurova ku hepa otjiṋa posi ya okukara pamwe.
99. Kuna ozombura zomapeta. Hinga ozombura motjiyaha moruteni nu undju omiti tji maye piti.
100. Hukura ovikokotwa poo hukura omakunde. Otjiungura tjotjivaranda tjomutenya puna ondjatu pomarama.
101. Tjanga omakarata womayuva omanene. Eye ma saina, twa ko otjiyambo poo pata; ove tjita omazenga.

Otjiungura tji tji hi nokuyenda nawa?

Kurama, nu rora otjiṋa tjarwe oruveze rwarwe. NIA mai tja tara ombinda nu yandjera omundu okutarera uriri tji ma vanga. Indu potuingi ri heya kutja otjiungura otjizeu tjinene, oruveze karu ri orusemba, poo pe na otjiṋa tjarwe tji matji mu kendisa, tjimuna ouṱiṱi, ondjara poo ombosiro. Tji ṋunisa, rora omuhuka rukuru, poo tji uta ove omuini nu u tare kutja ma hitisa. Tara indu tji va tja kako na okuhinokusuva komatenga wongurova.

Okutwa oviungura pokati kovikurya nokusuva, tara omuhunga omupore weyuva arihe. Koviṋa mbi mo sokukara na vyo, tara oviungura mbi mavi pewa pondje, nu tji u hongorera otjimbumba, oviungura vyotjimbumba mondjuwo yovatarere. Okusuva kwoye wina omunanḓengu: tara okuritjevera kwomutjevere.