Okuhina okuzuva nondjenda yozombura yokuzemba

Okuhina okuzuva ku tjitwa tjinene moukurundu, nu ovakonḓonone ve ku vara otjotjiṋa otjinanḓengu tjoumba mbu mau yandja oumba wondjenda yozombura yokuzemba. Ihi katji tjiti kutja ovitjendje vyokuzuva vi ri ondjira ndja raisiwa okutjaera ondjenda yozombura yokuzemba; otjirongo otjiwa pu avihe nga mba tji notjivaro tji tja pindikika. Ombapira ndji mai kahurura imbi omakonḓononeno tji maye raisa, omu mu mo yenene okukondonona okuzuva, ovitjendje vyokuzuva mbi mavi randwa nokuhinondjiviro yonganga mo-Amerika vi ri vi, nokutja omu mu mo yenene okupupisa ombamburiro.

Ongwaye okuzuva tji ku ri otjinanḓengu kouveruke womeripura?

Okuhina okuzuva kwe ṱunwa noumba omunene wondjenda yozombura yokuzemba. Otjirongo tjOvakonḓonone tja Lancet tji tja pitisiwa mo-2024 tji vara kutja ku notjiṋa tjoviṋa 14 tjinene pu vyarwe, nu tji ṱuna kouṱiṱi kombanda 7% wovandu mba verwa nondjenda yozombura yokuzemba mouye auhe. Ihi matji ku pe orupa rumwe orunene pamwe nombindu yondura ya LDL pokati koviṋa 14 mbi mavi yenene okurundururwa motjivaro tjOtjirongo, otja ekahururiro ra UCL kotjirongo hi tji tji raisa.

Oviṋa ovinanḓengu Otjirongo mbi tja muna:

• Oumba omunene indu pu nokuhina okuzuva. Momakondononeno wawo ayeṱe wombungu nde ri kombanda wozombapira hamboumwe ozosemba, ovandu mba hina okuzuva va ri noumba omunene nozoperesende 37 wondjenda yozombura yokuzemba okuyeṱe ku imba mbe zuva nawa.
• Ouzeu tji mau kurire ko, oumba wina mau kurire ko. Omakondononeno nga tara kounene wouzeu ye muna kutja oumba wa kurire ko indu okuzuva tji kwa ri ku hina nawa.
• Omapu ngu maye yenene okukara po, posi ya kaye ya raisiwa. Omapu nga ye kamburira mo okuyakura kokure novandu, omuinyo wokuhina ovandu, ombepo yozondjemeno, okutira okurundururirwa kwomeripura kuṋi, nombatero onyingi ndji omutwe mu u ungurisa okuzuva.

Okuhina okuzuva ku tjitwa tjinene. Otutavi twOviṋa vyOunene mo-Amerika (NIA) matu tja kuṱiṱi kombanda kotjitjatatu tjovanene ve na wo, nu ombatero yokukara na wo i kurira ko nozombura.

Otjirongo tja ACHIEVE tjovitjendje vyokuzuva tja muna tjike?

ACHIEVE tja ri otjirongo otjitenga tjokurorwa tjovitjendje vyokuzuva nokuṱuna kuṋa kwomeripura. Ozondjivisiro zatjo potuingi ze kahururwa posyo, okutja inga omananḓengu okuza motjirongo tji tja pitisiwa.

• Ovaṋi mba ri mo: ovanene 977 vozombura 70 nga 84 mba hina okuzuva nawa nu mba hina okutungwa, nu mba hina ouzeu ounene womeripura, pomatuwo yane yotjiwaṋa mo-Amerika.
• Tjike tji tja sasanekwa: orupa rumwe rwa pewa ovitjendje vyokuzuva pamwe nomahongero okuza komunongonone wokuzuva. Orukwao rwa pewa ondando yehongero rouveruke ohunga nomuinyo omuwa moukurundu.
• Otjivaro otjinene: kombunda yozombura ndatu, kapa ri nomarundurukiro pokati kozombunga mbari mouparanga auhe ohunga nokuṱuna kuṋa kwomeripura.
• Otjivaro tjoruveze oruwa: otjirongo tja woronganisa ovandu okuza komikutu vivari. Ovandu 238 va za motjirongo otjoure tjouveruke womutima (ARIC), nu otjombunga va ri noumba omunene wokuṱuna kuṋa kwomeripura. Mombunga ndji, okuṱuna kuṋa kwa ri okuṱiṱi nozoperesende 48 novitjendje vyokuzuva. Mokati kovandu 739 ovaveruke vozombongo zotjiwaṋa, kapa ri notjiṋa tji tja munika nawa.

Omu mu mo resa ihi nouatjiri:

• Eziriro mouparanga auhe ra ri kutja kapa ri notjiṋa.
• Otjivaro tjoruveze oruwa tja rundururwa komurungu, posi ya tja za momakondononeno warwe worupa oruṱiṱi. Matji hepa okukongororwa mozombapira zarwe.
• Ovandu mba ri motjirongo va ri tji va tjiwa kutja va ri mondando iṋe, nu ihi mape ya tji ṱuna kozondjivisiro.
• Otjirongo tjOvakonḓonone tja Lancet matji lese oumbangi otja tji mau raisa kutja ovitjendje vyokuzuva mape ya vi vatere tjinene imba mbe nouzeu wokuzuva pamwe noviṋa vyarwe vyoumba wondjenda yozombura yokozombura yokuzemba.

Ombatero onene oyo ndji: ovitjendje vyokuzuva kavi ya raisiwa otjondjira yokutjaera ondjenda yozombura yokuzemba. Vi vatera ovandu okuzuva, okukara norupa mozombamburiro nokukara ve nonḓuvasaneno novakwao, nu ihi otjiṋa otjiwa okutjivanga okuripurira ko.

Me tjiwa vi kutja okuzuva ku sokukongororwa?

NIA i tunduuza okutara konganga indu ove poo omundu ngu mo tjevere:

• Tji mu nouzeu okuzuva nawa ovandu pongodi
• Tji tji ri ouzeu okuteza ombamburiro indu ovandu vevari poo kombanda tji mave hungire
• Potuingi tji mu ningira ovandu okutja oviṋa rukwao
• Tji mu kurisa oratiyo ondingandu tjinene nga ovakwao tji mave unauna
• Tji mu nouzeu okuzuva omambo indu pu nombosiro
• Tji mu muna kutja ovandu varwe ve hungira mominyo

Uta konganga yoye ondiritua, ndji mai yenene okukuhinda komunongonone wokuzuva poo konganga yokutwi, omayuru norutu rwomahungiriro. Ombuto yokutwi otjiṋa tjimwe tji tji tjitwa tjinene tji tji eta okuhina okuzuva, nu onganga mai yenene okutjitara. Okuhina okuzuva ohakahana otjiṋa tjohakahana tjouveruke, nu NIA i tunduuza okutara konganga tjimanga.

Okuhina okuzuva ku mape ya ku munika tjimuna okupandjara ombango. NIA i tja ovanene mbe hi nokuzuva nawa povikando tjiva ve varwa posyo kutja va pandjara ombango, kave ziri poo kave vanga okuungura kumwe. Indu omundu ngu wa suvera tji me munika ama isapo poo tje hi nokuzuva imbi mbi mavi tja, okukondonona okuzuva otjikando otjiwa okutenga.

Ovitjendje vyokuzuva mbi mavi randwa nokuhinondjiviro yonganga ovyo viṋe?

Okuza mu 17 Kotoba 2022, FDA ya yandjera orupa rwovitjendje vyokuzuva mbi mavi randwa nokuhinondjiviro yonganga (OTC). Ihi tji ri tji tji sasanekwa novitjendje vyokuzuva mbi mavi pewa nondjiviro yonganga:

FDA i tja ovitjendje OTC kavya ungurirwa ouzeu ounene tjinene wokuzuva. I tunduuza okutara konganga, tjinene onganga yokutwi, omayuru norutu rwomahungiriro, ngunda au hi ya randa indu u na:

• Ombindo poo oupuka mokutwi
• Omeva, ombinḓu poo ombindu ndja za mokutwi oure womieze hamboumwe mba kapita
• Omarundurukiro wohakahana poo ngu maye runduruka wokuzuva
• Okuzuva okuhina nawa kokutwi kumwe okukapita ku ku kwao, poo ombosiro mokutwi kumwe uriri
• Ombomba momutwe poo okurimuna aayo tjimuna ove mo zenguruka
• Ombuto onyingi yokutwi

Okutjiwa ovitjendje vyokuzuva ku kambura oruveze, okutja tara omuano wokuvyarura ngunda au hi ya vi randa, otja FDA tji i tunduuza. NIA i tunduuza okupura kutja ouṱuta woye wouveruke u suta orupa rwondjambi. Komundu ngu ma hupu nondjenda yozombura yokuzemba, omunongonone wokuzuva ma yenene okuvatera okutya kutja otjitjendje tjiṋe nomuano une mbya pupire okutungira meyuva arihe.

Me yenene vi okupupisa ombamburiro nomundu ngu nouzeu wokuzuva?

NIA i tunduuza:

1. Tara komundu nu kara nomeho we mu tara, pondere ndji mai munika nawa, kokutja ma yenene okumuna omiinyo nomirungu vyoye.
2. Paha oruveze ndu hina ombosiro. Zepa oratiyo poo yara kokure nombosiro.
3. Hungira ouṱiṱi kombanda, posi o ravaere. Hungira otja tji mo hungire aruhe nu nouṱiṱiṱiṱi.
4. Yandjera otjinyo tjoye tji ri kamwaha. O ri poo o ṋeṋa otjihupe poo o kutjire otjinyo indu tji mo hungire.
5. Kahurura momuano warwe pendje nokutja oviṋa rukwao indu tji pa zembwa otjiṋa.
6. Omundu umwe poruveze rumwe. Motjimbumba, kondja okuningira kutja omundu ngo a kare mo.
7. Kara nomuretima nu pura kutja mo yenene okumuvatera vi.

Omazuvao nga ye ungura nawa pamwe nomirari vyetu vyokuhungira ku novandu mbe hupa nondjenda yozombura yokuzemba. Oviungura mbi mavi ungurisa oviperendero wina vi isa ombatero yokuzuva. Picture Pairs na Conversation Cards vi ungura na imbi mbi mamu munu, nu Finish the Saying i ku yandjera okuraisa omuano mbu mau yanda pendje nokuhungira. Ohunga nomaravaero wongodi, tara komuhunga wetu womaravaero wongodi noviperendero.

Okumuna wina ku ri otjinanḓengu

Mo-2024 Otjirongo tjOvakonḓonone tja Lancet tja weza ko okuhina okumuna ku ka hina okutungirwa otjotjiṋa otjipe tjoumba. Ekahururiro ra UCL ri ku twa pokuṱiṱi kombanda 2% woviṋa vyovandu mbe verwa nondjenda yozombura yokuzemba, nu Otjirongo tji tunduuza kutja omakondononeno nomatungiro wouzeu wokumuna ye kare po kovandu avehe. NIA i tunduuza okukondonona omeho nomiti ominanḓengu otjikando tjimwe poo tuvari mombura aihe kombunda yozombura 60, nokukondonona wina ondjiviro yozombandiromeho. Nandarire omarundurukiro omaṱiṱi mokumuna mape ya ye kurisa oumba wokuwira.

Hungira nonganga

Pura onganga ohunga nomakondononeno wokuzuva nokumuna indu tji wa munu otjiraisiro ngamwa atjihe kombanda mba. Paha ombatero tjimanga indu pu nokuhina okuzuva ohakahana, ombindo mokutwi, poo omeva ngu maye piti mokutwi. Indu tji mo tjevere omundu ngu ma hupu nondjenda yozombura yokuzemba, raera onganga ye ohunga nomarundurukiro wokuzuva poo wokumuna, mena rokutja ye ṱuna kombepo, kondjeverero nokutja omundu ma yenene okukara vi norupa moviṋa.

Ombapira ndji ondjivisiro ya ngamwa, kai ri omirari vyonganga. Tara omazikameno wetu wovyo mbi ha ri ovyonganga. Lesa wina ohunga nonḓuvasaneno novandu nouveruke womeripura.