Kwĩmenyerera: Kũhurũka, Ũteithio na Kũnoga

Ũngĩkorwo ũkĩmenyerera mũndũ ũrĩa ũtũũraga na mũrimũ wa kũriganĩrwo, no gũkorwo ũrathoma ũhoro ũyũ ũtukũ, ũnogete, na ũrĩ na maũndũ maingĩ ũtarĩkĩtie. Ũcio ti ũndũ wa kũgegania. Kwĩmenyerera ti ũndũ wa kwĩkenia kana mũthithũ wa kũrĩkia maũndũ mothe. Nĩguo gũtũmaga ũthiĩ na mbere.

Gĩcunjĩ gĩkĩ kĩaragia ũhoro wa menyithia ma kũnoga nĩ hinya, ũrĩa ũngĩona ihinda rĩa kũhurũka, kũrĩa ũngĩona ũteithio, na thimũ cia ũteithio cia bũrũri wa Amerika ũtarĩ wa kũrĩha iria ũngĩhũra ũmũthĩ.

Menyithia ma kũnoga kwa mũmenyereri nĩ marĩkũ?

Kũnoga nĩ hinya kaingĩ gũũkaga kahora kahora, nĩ ũndũ ũcio nĩ wega kũmenya menyithia maku. National Institute on Aging (NIA) nĩĩtaranagia menyithia ma mĩtangĩko ya mũmenyereri, hamwe na:

• kwĩigua ũnogete mũno, ũritũhĩtwo kana ũrĩ na mĩtangĩko;
• kũrakara narua kana kwaga gũkirĩrĩria;
• kwĩigua ũrĩ wiki kana ũtekwĩgwatania na andũ angĩ;
• thĩna wa gũkoma, kana kwaga gũkoma ihinda rĩiganu;
• kwĩigua ũrĩ na kĩeha kana ũtarĩ na kĩĩrĩgĩrĩro, kana kwaga kwenda maũndũ marĩa wekũũragĩra;
• mĩtwe kũrũara kaingĩ, ruo kana mathĩna mangĩ ma mwĩrĩ;
• kwaga ihinda rĩa gwĩkaga mazoezi kana kwĩrugĩra irio njega;
• kwaga kwĩthamba kana kwĩrũmbũiya;
• kũhũthĩra njohi kana mĩthemba ya ndawa mũno, hamwe na ndawa cia ndagĩtarĩ.

Alzheimer’s Association nĩĩngĩongerera menyithia ta kũregana na mũrimũ ũcio, kũrakarĩra mũndũ ũcio («no kũũmia akũũmia»), mĩtangĩko ya maũndũ ma matukũ marĩa magooka, thĩna wa gwĩcũrania, na mathĩna ma ũgima wa mwĩrĩ. Ĩtaaraga mũndũ kwaria na ndagĩtarĩ wake angĩkorwo na menyithia ta maya kaingĩ.

Ũtaaro wa NIA nĩ atĩ ndũgeterie nginya rĩrĩa ũkaaremererwo biũ. Menya menyithia maku tene na wĩke ũndũ wa kũmateithia.

Nĩatĩa ingĩĩka ũmũthĩ, thĩinĩ wa ndagĩka ithano?

Kũhurũka kũnini nĩ kwa bata. Gũtirĩ ũndũ ũmwe wa maya ũkũniina kũnoga nĩ hinya biũ, no no ũgũteithie gũkĩra hwaĩ-inĩ ĩyo nditũ.

• Uma nja. Ikarĩra baranda-inĩ kana ũthiĩ nginya mũthia-inĩ wa njĩra rĩrĩa mũndũ ũcio arĩ handũ hega na ahũrũkĩte.
• Huhia kahora. Huhia kahora maita manini mbere ya gũcookia kĩũria kĩrĩa kĩritũ. No mũhurũke hamwe na mũndũ ũrĩa ũmenyagĩrĩra mũkĩhũthĩra Kũhuhia Kahora.
• Nyua maaĩ na ũrĩe kĩndũ. Nĩ ũhũthũ kũriganĩrwo nĩ irio ciaku.
• Tũmĩra mũrata ndũmĩrĩri. Ti kũhoya ũndũ, no nĩ kwĩgwatania.
• Wĩĩre ũhoro mwega. Mwĩhoko wa kwĩmenyerera wa NIA ũtaaraga ciugo ta «Nĩndĩreka na kĩyo gĩakwa gĩothe», «Ndirĩ mũkinyanĩru, na ũcio ti ũũru», na «Nĩngũkenagĩra mahinda marĩa tũngĩkorwo hamwe na thayũ.»

Kũhurũka kwa ihinda nĩ kĩĩ, na ngũkũona atĩa?

Kũhurũka kwa ihinda nĩ ũmenyereri wa ihinda inini wa mũndũ ũrĩa ũmenyagĩrĩra, nĩguo wee ũhote kũhurũka. Gĩcunjĩ kĩa NIA kĩa kũhurũka kwa ihinda gĩtaaragĩria atĩ no kũhote kuuma mathaa manini nginya ciumia nyingĩ na no gũkorwo mũciĩ, handũ ha ũmenyereri wa ũgima kana kĩndiri-inĩ gĩa gũtungatĩra arĩa akũrũ mũthenya.

Alzheimer’s Association nĩĩtaranagia mĩthemba ĩrĩa ĩonekanaga kaingĩ:

Nũũ ũrĩhaga? Kũringana na NIA, kũhurũka kwa ihinda kuumanĩte na andũ a famĩlĩ, arata kana arĩa merutĩire gũteithia no gũkorwo gũtarĩ thogora. Ũtungata wa andũ arĩa marutĩĩte wĩra nĩũrĩhagwo kwa ithaa kana mũthenya. Kũrĩ mũndũ ũrĩa ũramũkĩra ũmenyereri wa hospice, Medicare nĩĩrĩhaga gĩcunjĩ kĩnene kĩa thogora wa kũhurũka kwa ihinda nginya mĩthenya ĩtano ĩkarũmanĩrĩra thibitarĩ kana handũ ha ũmenyereri wa ũgima wa hinya. Medicaid no ĩteithie. Inishua nyingĩ cia mwĩrĩ itirĩhaga kũhurũka kwa ihinda, o na gũtuĩka inishua imwe cia ũmenyereri wa ihinda iraya nĩcirĩhaga.

Ũtaaro: Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũgeria arĩa maheanaga kũhurũka kwa ihinda rĩrĩa gũtarĩ thĩna wa narua, nĩguo makorwo mehaarĩirie ũngĩbatario nĩ ũteithio o narua.

Ngũona atĩa ũteithio hakuhĩ na niĩ?

Kũrĩ ũtungata wa bũrũri wa Amerika ũtarĩ wa kũrĩha ũngĩgũtongoria ũteithio-inĩ wa gĩcigo kĩanyu.

• Thimũ ya Alzheimer’s Association ya mũthenya na ũtukũ: 1-800-272-3900. Thimũ ĩyo nĩ ya bũrũri wa Amerika, nĩ ya hitho, na ĩrĩ na andũ a gũteithia mũthenya na ũtukũ, o mũthenya mwaka wothe, na ũteithio wonekaga na thiomi makĩria ma 200 kũgerera andũ maragia thiomi igĩrĩ kana ataũri. Hũra thimũ 711 nĩguo ũhũthĩre ũteithio wa relay. No mwaranĩrie ũhoro wa mogarũrũku ma mĩtugo, mĩtangĩko ya mũmenyereri, njĩra cia kũhurũka kwa ihinda, mĩbango ya gĩcigo na mangĩ maingĩ, na ũhoye kwaria ihinda iraya na mũtaarani wa ũmenyereri. Aruti a wĩra matiheanaga ũtaaro wa ndagĩtarĩ.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, ũtungata wa andũ othe wa Administration for Community Living, nĩũkũnyiitithanagia na ũtungata wa arĩa akũrũ na famĩlĩ ciao. No ũhũre thimũ, ũtũme ndũmĩrĩri, ũkwaranĩrie thĩinĩ wa intaneti kana ũtũme marũa ma intaneti kũrĩ aruti a wĩra mathomithĩtio, kana ũcarie kũringana na handũ. No ĩgũtongorie kũrĩ Area Agency on Aging yanyu.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator nĩĩgũteithagia kuona arĩa maheanaga kũhurũka kwa ihinda kũringana na bũrũri, na ĩtaaraga kwambĩrĩria kũhũrana na State Respite Coalition kana mũbango wa Lifespan Respite bũrũri-inĩ waku ũngĩkorwo na ũmwe. ARCH yugaga atĩ ndĩroraga arĩa maheanaga ũteithio ũcio, nĩ ũndũ ũcio rora ũmenyo wao na ũhoro wao wee mwene.

Ngũona atĩa gĩkundi kĩa ũteithio?

Ũria thimũ ya Helpline kana ũcarie thĩinĩ wa intaneti ikundi iria irĩ hakuhĩ nawe. Alzheimer’s Association nĩĩtongoragia ikundi cia ũteithio cia amenyereri na andũ arĩa matũũraga na mũrimũ wa kũriganĩrwo, mũkomanaga hamwe kana thĩinĩ wa intaneti, ikĩtongoretio nĩ atongoria mathomithĩtio. Kũndũ kũingĩ nĩkũrĩ na ikundi cia mwanya, kwa ngerekano cia amenyereri arĩa akũrũ kana cia andũ arĩa marĩ na Alzheimer’s ya kwambĩrĩria tene kana ya mbere. Ningĩ nĩĩrĩ na ALZConnected, kĩũngano gĩa intaneti gĩtarĩ wa kũrĩha kũrĩa amenyereri magayanaga ũtaaro.

Ikundi cia ũteithio no ikorwo irĩ handũ ha kwaria ũrĩa wĩiguaga hatarĩ gũtuĩrwo ciira, kũruta ũtaaro wa maũndũ ma o mũthenya kuuma kũrĩ arĩa mahĩtũkĩire ũndũ ta ũcio, na kwĩigua ũtarĩ wiki. Gĩkundi kĩa mbere kĩngĩaga gũkwagĩra, geria kĩngĩ.

Nĩatĩa ingĩhoya andũ a famĩlĩ na arata ũteithio?

Taũra maũndũ marĩa ũkwenda. Andũ aingĩ nĩmendaga gũteithia no matimenyaga ũrĩa mangĩruta ũteithio. NIA ĩtaaraga:

• Gĩa na mũtaratara wa mawĩra marĩa andũ angĩ mangĩruta, na ũreke andũ methuurĩre.
• Ambĩrĩria na maũndũ manini kũngĩkorwo kũhoya nĩ kũritũ.
• Ringithania wĩra na mũndũ ũrĩa ũngĩũhota. Mũndũ wa famĩlĩ ũrĩa wendete kũruga nĩarehage irio Alhamisi. Mũhĩtũũki ũrĩa ũĩ kũiyũria mabuku nĩagũteithagia na mawĩra ma mabuku.
• Tũma ndũmĩrĩri kana marũa ma intaneti kũngĩkorwo kũhoya ũthiũ kwa ũthiũ ti kũhũthũ.
• Wĩmenyereirie ũrĩa ũgũcookia mũndũ angĩkwĩra nĩekũgũteithia: «Nĩ wega nĩ kũũria. Ũũ nĩguo ũngĩndeithia.»
• Mwĩmenyereirie atĩ andũ amwe no marege na ndũkanoe atĩ nĩwe ũrĩ na mahĩtia.

Meciiria mangĩ: hoya mũndũ aikare na mũndũ ũcio hwaĩ-inĩ ũmwe kiumia-inĩ, mathiĩ gũceera hanini, kana oke mũceere na mũthake hamwe. Mwĩhoko witũ wa gũthaka hamwe nĩ mũhũthũ gũkũhoya kũrĩ ageni.

Ĩ kũngĩkorwo harĩ ũndũ ũngĩnyona?

Thondeka mũbango mũhũthũ wa ũteithio wa na ihenya kuuma rĩu. NIA ĩtaaraga mũtue na andũ a famĩlĩ kana arata a hakuhĩ nũũ ũngĩteithia, na mũige ibuku rĩrĩ na namba cia thĩna-inĩ, ndawa, ũtaaro wa mĩtugo ĩrĩa ĩteithagia, na maũndũ marĩa endete gwĩkaga. Alzheimer’s Association ningĩ ĩtaaraga mũige ũhoro wa andũ a ndagĩtarĩ a mũndũ ũcio na mũtaratara mwerũ wa ndawa handũ ha kũoneka narua.

Nĩ rĩ nginya kwĩria ũteithio wa mũtaalamu kana wa gũkenereria?

Arĩria ndagĩtarĩ waku menyithia ma mĩtangĩko mangĩkorwo ma kawaida, ũngĩkorwo ũrĩ na kĩeha kĩnene, kana ũngĩkorwo ũraremwo nĩ gwĩkirĩrĩria. Ĩra ndagĩtarĩ waku atĩ wee nĩwe ũmenyagĩrĩra mũndũ. NIA yugaga atĩ arĩa mataaranaga na aruti a wĩra a ũtugi wa kĩimenyeru no mateithie na maũndũ maritũ ma meciiria na mĩbango, na atĩ Medicare, Medicaid na inishua imwe cia mwĩrĩ no irĩhe gĩcunjĩ kĩa thogora wa ũgima wa meciiria.

Ũngĩigua ũrĩ thĩna-inĩ mũnene kana ũrĩ na meciiria ma kwĩgera ũũru, hũra thimũ kana tũma ndũmĩrĩri ya 988 nĩguo ũkinyĩre 988 Suicide & Crisis Lifeline, ũtarĩ wa kũrĩha na wonekaga mũthenya na ũtukũ. Mũndũ o wothe angĩkorwo arĩ ũgwati-inĩ wa gũkenereria, hũra thimũ 999 kana 112.

Hihi gwĩka maũndũ hamwe no kũũhe ihinda rĩa kũhurũka?

Mahinda mangĩ, ĩĩ. Wĩra mũhũthũ wa gũikara hamwe ũrĩa inyuĩ eerĩ mwenagĩra no ũtuĩke gĩcunjĩ kĩa mũthenya kĩrĩ na thayũ harĩ wee o na harĩ mũndũ ũrĩa ũmenyagĩrĩra: gũthikĩrĩria nyĩmbo cia tene, kũrora mbica, kana mũthako ta Makarata ma Kwaranĩria ũrĩa ũtabataragia macokio marĩa magĩrĩire. Mũndũ ũcio angĩkenagĩra gũkorwo na andũ, gĩkundi ta Bingo ya Mbica kĩndiri-inĩ gĩa arĩa akũrũ kana mũbango-inĩ wa mũthenya no gũkũhe ithaa rĩa kũhurũka. Rora mawĩra ma ikundi cia handũ ha ũmenyereri nĩguo ũgĩe na meciiria mangĩ.